Wstęp
Rozdział I. Środki psychoaktywne – charakterystyka zjawiska
1.1. Pojęcie środka psychoaktywnego
1.2. Specyfika uzależnienia od narkotyków i alkoholu
1.2.1. Narkomania
1.2.2. Alkoholizm
1.3. Skala uzależnień od środków psychoaktywnych
Rozdział II. Uwarunkowania uzależnień od środków psychoaktywnych
2.1. Uzależnienia a temperament
2.1.1. Funkcjonalne znaczenie temperamentu
2.1.2. Biologiczny mechanizm poszukiwania stymulacji
2.1.3. Psychobiologiczna koncepcja osobowości
2.2. Płeć a uzależnienie
Rozdział III. Profilaktyka, formy pomocy osobom uzależnionym
3.1. Profilaktyka leczenia uzależnień
3.2. Pomoc terapeutyczna dla osób uzależnionych
3.3. Leczenie ambulatoryjne
3.4. Leczenie stacjonarne (w ośrodku)
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel i rysunków
Wstęp
Okres dorastania stanowi jeden z najbardziej dynamicznych etapów rozwoju człowieka. Zachodzące wówczas przemiany biologiczne, psychiczne, poznawcze i społeczne prowadzą stopniowo do osiągania coraz większej samodzielności, kształtowania tożsamości, rozwijania własnego systemu wartości oraz podejmowania decyzji niezależnych od bezpośredniej kontroli osób dorosłych. Jednocześnie adolescencja jest okresem, w którym część młodych ludzi po raz pierwszy styka się z zachowaniami mogącymi stanowić zagrożenie dla zdrowia, w tym z używaniem alkoholu, nikotyny, konopi oraz innych substancji psychoaktywnych. Światowa Organizacja Zdrowia zwraca uwagę, że używanie substancji psychoaktywnych często rozpoczyna się właśnie w okresie adolescencji, a wcześniejszy początek zwiększa ryzyko szybszego przejścia w kierunku intensywnego używania i zaburzeń związanych z używaniem substancji.
Problematyka używania substancji psychoaktywnych przez młodzież posiada znaczenie zarówno medyczne i psychologiczne, jak również pedagogiczne i społeczne. Zachowania młodego człowieka nie powstają bowiem w oderwaniu od jego środowiska. Na podejmowane decyzje mogą wpływać relacje rodzinne, grupa rówieśnicza, doświadczenia szkolne, indywidualne cechy psychiczne, dostępność substancji oraz przekonania dotyczące ich działania i rozpowszechnienia wśród innych osób. Z tego względu analiza omawianego zjawiska wymaga podejścia wieloczynnikowego, które nie sprowadza używania substancji wyłącznie do indywidualnej słabości lub braku odpowiedzialności młodego człowieka. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom podkreśla właśnie znaczenie zarówno czynników ryzyka, jak i czynników chroniących w profilaktyce używania substancji.
Podstawowym pojęciem wymagającym wyjaśnienia jest substancja psychoaktywna. W szerokim znaczeniu są to substancje wpływające na funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego, a tym samym mogące zmieniać między innymi nastrój, percepcję, procesy poznawcze, poziom pobudzenia lub zachowanie człowieka. Do substancji psychoaktywnych należą zarówno środki legalne, przede wszystkim alkohol i nikotyna, jak i substancje objęte ograniczeniami prawnymi, w tym konopie, stymulanty, opioidy czy część nowych substancji psychoaktywnych. WHO analizuje zaburzenia związane z używaniem poszczególnych grup substancji jako odrębne kategorie, między innymi alkoholu, konopi, opioidów, substancji uspokajających, kokainy oraz stymulantów.
Już na poziomie terminologii potrzebne jest rozróżnienie pomiędzy używaniem substancji a uzależnieniem. Fakt, że młody człowiek wypił alkohol, użył marihuany albo eksperymentował z inną substancją, nie oznacza automatycznie, że jest od niej uzależniony. WHO opisuje zespół uzależnienia jako zespół zjawisk behawioralnych, poznawczych i fizjologicznych rozwijających się po powtarzanym używaniu substancji, obejmujący między innymi silną potrzebę jej przyjmowania, trudności w kontrolowaniu używania, kontynuowanie pomimo szkód i nadawanie substancji coraz większego znaczenia względem innych aktywności.
Rozróżnienie to ma zasadnicze znaczenie z perspektywy tematu niniejszej pracy. Jeżeli przedmiotem rozważań jest stosowanie lub używanie środków psychoaktywnych przez dorastającą młodzież, zakres problemu jest znacznie szerszy niż samo uzależnienie. Obejmuje osoby, które miały pojedynczy kontakt z substancją, eksperymentują, używają jej okazjonalnie, podejmują zachowania ryzykowne lub wykazują wzorce mogące prowadzić do poważniejszych zaburzeń. WHO zwraca uwagę, że wśród adolescentów największa część użytkowników substancji znajduje się zazwyczaj w grupach o niskim poziomie używania, obejmującym eksperymentowanie lub okazjonalne używanie alkoholu i innych substancji.
Nie oznacza to jednak, że eksperymentowanie należy bagatelizować. Szczególnie w okresie dorastania znaczenie posiada zarówno rodzaj substancji, jak i wiek pierwszego kontaktu, częstotliwość używania, przyjmowana ilość, łączenie różnych środków oraz kontekst, w którym dochodzi do używania. WHO wskazuje, że alkohol i narkotyki używane w dzieciństwie i okresie adolescencji mogą wiązać się z negatywnymi konsekwencjami poznawczymi, emocjonalnymi, społecznymi i edukacyjnymi.
Aktualne dane dotyczące polskiej młodzieży pokazują, że problem nie może być utożsamiany jedynie z używaniem nielegalnych narkotyków. Najbardziej rozpowszechnioną substancją psychoaktywną wśród uczniów pozostaje alkohol. W badaniu ESPAD przeprowadzonym w Polsce w 2024 roku doświadczenie picia alkoholu przynajmniej raz w życiu deklarowało 72,9% uczniów w wieku 15–16 lat i 91,3% osób z grupy 17–18 lat. W ciągu 12 miesięcy poprzedzających badanie alkohol piło odpowiednio 59,7% oraz 86,3% badanych, a w ciągu ostatnich 30 dni – 39,1% młodszych uczniów i 73,3% starszych. Jednocześnie w młodszej grupie obserwowany jest długookresowy trend spadkowy rozpowszechnienia picia.
Wyniki te pokazują konieczność zachowania właściwych proporcji w analizie zjawiska. Skupianie się wyłącznie na narkotykach może prowadzić do pominięcia substancji, z którymi młodzi ludzie spotykają się znacznie częściej. Alkohol jest legalnie dostępny dla osób dorosłych i silnie obecny w kulturze oraz życiu społecznym, co może wpływać na sposób postrzegania związanego z nim ryzyka. Jednocześnie z perspektywy profilaktyki młodzieży istotne pozostaje opóźnianie wieku inicjacji oraz ograniczanie zachowań prowadzących do szkód. KCPU wymienia opóźnianie inicjacji alkoholowej wśród przykładów działań ukierunkowanych na ograniczanie czynników ryzyka.
Ważnym współczesnym zjawiskiem jest również używanie papierosów elektronicznych. W polskiej edycji ESPAD 2024 używanie e-papierosów przynajmniej raz w życiu deklarowało 56,7% uczniów w wieku 15–16 lat i 69,5% respondentów w wieku 17–18 lat. W ciągu 30 dni poprzedzających badanie korzystało z nich odpowiednio 37,2% oraz 50,9% badanych. W porównaniu z 2019 rokiem w obu grupach wzrosły odsetki osób deklarujących używanie e-papierosów w ostatnich 30 dniach.
Dane te pokazują, że współczesna analiza używania substancji psychoaktywnych przez młodzież powinna uwzględniać także zmieniające się formy dostarczania nikotyny. Ograniczenie problematyki jedynie do „palenia papierosów” może nie oddawać obecnego obrazu zachowań młodych ludzi. W praktyce profilaktycznej istotne staje się uwzględnianie produktów, których popularność wzrosła w okresie rozwoju nowych technologii i zmiany wzorców konsumpcji.
Wśród substancji nielegalnych najczęściej używane przez młodzież są przetwory konopi. Według ESPAD 2024 kontakt z marihuaną lub haszyszem przynajmniej raz w życiu deklarowało 16,9% młodszych i 33,1% starszych respondentów. W ciągu 30 dni poprzedzających badanie używanie konopi wskazało 8,0% uczniów w wieku 15–16 lat oraz 10,7% osób w wieku 17–18 lat. Raport wskazuje jednocześnie na spadek rozpowszechnienia używania konopi w stosunku do wcześniejszych pomiarów.
Znacznie mniej rozpowszechnione są inne substancje nielegalne, choć także one wymagają uwzględnienia w działaniach profilaktycznych. Badanie ESPAD pokazuje również obecność nowych substancji psychoaktywnych, potocznie określanych jako „dopalacze”. W 2024 roku przynajmniej jedno doświadczenie z nimi deklarowało 6,6% młodszych i 6,1% starszych respondentów.
Warto zauważyć, że badania epidemiologiczne mierzą najczęściej rozpowszechnienie używania, a nie liczbę osób posiadających klinicznie rozpoznane uzależnienie. Jest to istotne dla prawidłowej interpretacji statystyk. Informacja, że określony odsetek uczniów używał marihuany lub alkoholu w ciągu ostatniego miesiąca, nie oznacza, że taki sam odsetek jest od tych substancji uzależniony. Raport ESPAD sam rozróżnia eksperymentowanie, używanie okazjonalne oraz wskaźniki pozwalające identyfikować bardziej problemowe wzorce.
Proces prowadzący od pierwszego kontaktu do problemowego używania nie przebiega identycznie u wszystkich osób. Część młodzieży kończy kontakt na pojedynczym eksperymencie, część używa substancji okazjonalnie, a u stosunkowo mniejszej grupy zachowanie może się nasilać i prowadzić do szkód oraz rozwoju zaburzenia. Dlatego zarówno badania, jak i profilaktyka powinny koncentrować się nie tylko na pytaniu, czy młody człowiek kiedykolwiek sięgnął po określoną substancję, ale również na częstotliwości, motywacji, konsekwencjach oraz współwystępujących czynnikach ryzyka.
Jednym z obszarów analizowanych w literaturze dotyczącej uwarunkowań używania substancji jest temperament. Temperament odnosi się do względnie trwałych, biologicznie uwarunkowanych cech sposobu reagowania jednostki, związanych między innymi z poziomem aktywności i zapotrzebowaniem na stymulację. Nie można jednak mówić o jednym „temperamencie osoby uzależnionej”. Określone cechy mogą zwiększać podatność na zachowania ryzykowne w konkretnych warunkach, lecz nie przesądzają o ich wystąpieniu. Profilaktyka oparta na współczesnym podejściu traktuje ryzyko jako wynik współdziałania wielu czynników indywidualnych i środowiskowych, a nie pojedynczej właściwości jednostki.
Szczególnie interesujące jest zagadnienie poszukiwania stymulacji i nowych doświadczeń. Okres dorastania naturalnie wiąże się ze zwiększaniem autonomii, testowaniem granic oraz podejmowaniem nowych aktywności. W określonych warunkach potrzeba silniejszych doznań może sprzyjać eksperymentowaniu, zwłaszcza gdy substancje są łatwo dostępne, grupa rówieśnicza akceptuje ich używanie, a młody człowiek oczekuje po nich atrakcyjnych efektów. KCPU wskazuje, że profilaktyka powinna obejmować między innymi korygowanie nieprawidłowych przekonań dotyczących rozpowszechnienia używania substancji oraz osłabianie pozytywnych oczekiwań wobec ich działania.
Oznacza to, że cecha indywidualna nie działa w próżni. Młody człowiek charakteryzujący się wysoką potrzebą stymulacji może realizować ją poprzez sport, podróżowanie, aktywność artystyczną albo inne konstruktywne doświadczenia. Znaczenie posiada więc dostępność alternatywnych sposobów zaspokajania potrzeb oraz środowisko społeczne, w którym rozwija się jednostka. Wzmacnianie konstruktywnych zainteresowań, umiejętności psychospołecznych, wsparcia rodziny i pozytywnego klimatu szkoły należy do czynników chroniących wykorzystywanych we współczesnej profilaktyce.
Nie mniej ważne jest środowisko rodzinne. Relacja z rodzicami, jakość komunikacji, sposób sprawowania kontroli oraz normy występujące w rodzinie mogą wpływać na zachowania młodego człowieka. Nie oznacza to, że używanie substancji jest prostym skutkiem „złego wychowania”. Czynniki rodzinne współdziałają z predyspozycjami indywidualnymi, rówieśnikami, szkołą, dostępnością substancji oraz szerszym środowiskiem społecznym. Właśnie dlatego programy profilaktyczne mogą obejmować nie tylko samą młodzież, ale także rodziców i całe środowisko wychowawcze.
Istotną rolę odgrywa grupa rówieśnicza. Adolescencja jest okresem, w którym wzrasta znaczenie opinii osób w podobnym wieku, a młody człowiek stopniowo uniezależnia się od bezpośredniego wpływu rodziny. Jeżeli w grupie używanie określonej substancji jest przedstawiane jako zachowanie normalne lub pożądane, może zwiększać się prawdopodobieństwo eksperymentowania. Raport ESPAD analizuje między innymi obecność osób używających substancji w najbliższym otoczeniu badanych oraz dostępność ofert ich użycia, wskazując na znaczenie środowiska społecznego młodzieży.
Znaczenie posiada również sposób postrzegania ryzyka. Młody człowiek może posiadać wiedzę, że dana substancja jest potencjalnie szkodliwa, a jednocześnie uważać, że sporadyczne używanie nie prowadzi do poważniejszych konsekwencji. ESPAD 2024 wskazuje, że większość badanej młodzieży była dobrze zorientowana w zakresie zdrowotnych i społecznych szkód związanych z używaniem substancji, ale oczekiwania wobec alkoholu oraz marihuany i haszyszu częściej odnosiły się do oczekiwanych pozytywnych konsekwencji niż do możliwych szkód.
Pokazuje to ograniczenia profilaktyki opartej wyłącznie na przekazywaniu informacji o szkodliwości. Wiedza jest potrzebna, ale sama znajomość zagrożeń nie musi prowadzić do rezygnacji z zachowania. Skuteczne działania powinny rozwijać również kompetencje społeczne, umiejętność radzenia sobie z presją, podejmowania decyzji, regulowania emocji oraz korzystania z pomocy. KCPU podkreśla, że wysokiej jakości profilaktyka powinna być oparta na diagnozie potrzeb, wiedzy o czynnikach ryzyka i chroniących, odpowiedniej konstrukcji interwencji oraz monitorowaniu i ewaluacji efektów.
Drugim zagadnieniem wskazanym w planie pracy są różnice związane z płcią. Historycznie używanie wielu substancji było wyraźniej rozpowszechnione wśród chłopców, jednak aktualne dane pokazują, że różnice te w części obszarów ulegają zmniejszeniu. ESPAD 2024 wskazuje na proces zacierania różnic związanych z płcią w odniesieniu do alkoholu i tytoniu; w przypadku części wskaźników dziewczęta osiągają obecnie podobne, a niekiedy wyższe wartości niż chłopcy.
Nie oznacza to, że płeć przestała mieć znaczenie. Różnice mogą dotyczyć rodzaju używanych substancji, częstotliwości, motywów oraz społecznego kontekstu używania. Przykładowo w badaniu ESPAD 2024 używanie marihuany i haszyszu pozostawało częstsze wśród chłopców niż dziewcząt, natomiast w starszej grupie e-papierosy w ciągu ostatnich 30 dni częściej deklarowały dziewczęta.
Współczesna analiza powinna więc odchodzić od prostego założenia, że problem substancji psychoaktywnych dotyczy przede wszystkim chłopców. Potrzebne jest rozpoznawanie wzorców charakterystycznych dla różnych grup oraz dostosowanie działań profilaktycznych do rzeczywistych danych, a nie do utrwalonych stereotypów.
Podstawowym sposobem ograniczania problemu jest profilaktyka. Jej istotą jest działanie podejmowane zanim problem rozwinie się w pełnej postaci, a także wczesne rozpoznawanie osób lub grup szczególnie zagrożonych. KCPU definiuje profilaktykę jako działanie uprzedzające, nastawione na ograniczanie czynników ryzyka oraz wzmacnianie czynników chroniących.
Współczesna profilaktyka może być prowadzona na różnych poziomach. Działania uniwersalne kierowane są do całej populacji, na przykład wszystkich uczniów określonej szkoły. Profilaktyka selektywna adresowana jest do grup charakteryzujących się podwyższonym poziomem ryzyka, natomiast wskazująca – do osób, u których pojawiają się już pierwsze symptomy zachowań problemowych. Takie rozróżnienie pozwala dostosować intensywność oddziaływań do rzeczywistych potrzeb odbiorców.
Szkoła jest jednym z najważniejszych miejsc realizowania profilaktyki dotyczącej młodzieży, ale nie powinna działać samodzielnie. Znaczenie ma współpraca z rodziną, specjalistami, poradniami oraz instytucjami odpowiedzialnymi za zdrowie i pomoc społeczną. Szczególnie istotne jest, aby działania profilaktyczne nie ograniczały się do jednorazowych spotkań lub przekazywania drastycznych informacji o konsekwencjach uzależnienia. Europejskie standardy jakości promowane przez KCPU akcentują planowanie oparte na diagnozie, jasno określonych celach, właściwej konstrukcji programu, monitorowaniu oraz ewaluacji.
Profilaktyka nie może również zostać utożsamiona z leczeniem. Jej zadaniem jest zapobieganie powstawaniu lub nasilaniu się problemu. Leczenie dotyczy natomiast osób, u których występują już zaburzenia wymagające profesjonalnej diagnozy i terapii. Dlatego określenie „profilaktyka leczenia uzależnień” jest nieprecyzyjne – właściwiej mówić oddzielnie o profilaktyce uzależnień oraz leczeniu zaburzeń związanych z używaniem substancji psychoaktywnych.
Jeżeli zachowanie młodego człowieka zaczyna przyjmować charakter problemowy, konieczne może być objęcie go specjalistyczną pomocą. Leczenie nie powinno być utożsamiane wyłącznie z pobytem w zamkniętym ośrodku. W Polsce pomoc osobom uzależnionym od substancji psychoaktywnych realizowana jest poprzez system placówek ambulatoryjnych i stacjonarnych, a także formy pośrednie, takie jak oddziały dzienne i programy postrehabilitacyjne. W programach terapeutycznych dostępne są między innymi diagnoza, poradnictwo indywidualne i rodzinne, psychoterapia indywidualna i grupowa oraz interwencja kryzysowa.
W przypadku dzieci i młodzieży system ochrony zdrowia przewiduje pomoc ambulatoryjną, środowiskową, dzienną i stacjonarną. Tryb ambulatoryjny obejmuje między innymi porady lekarskie i psychologiczne oraz psychoterapię, natomiast leczenie stacjonarne oznacza całodobowy pobyt w odpowiedniej placówce.
Leczenie ambulatoryjne może być odpowiednie wówczas, gdy stan pacjenta pozwala na pozostawanie w dotychczasowym środowisku i regularne uczestniczenie w terapii. Jego zaletą jest możliwość utrzymywania kontaktu z rodziną, szkołą oraz codziennymi obowiązkami. Jednocześnie terapia może wymagać pracy nie tylko z samym młodym człowiekiem, ale także z jego najbliższym otoczeniem, zwłaszcza jeżeli czynniki rodzinne lub środowiskowe wpływają na podtrzymywanie problemu. KCPU wskazuje, że pomoc terapeutyczna obejmuje również poradnictwo rodzinne i wsparcie bliskich osoby używającej substancji.
Leczenie stacjonarne jest bardziej intensywną formą pomocy i umożliwia czasowe funkcjonowanie w uporządkowanym środowisku terapeutycznym. Nie powinno być jednak traktowane jako rozwiązanie automatycznie lepsze od leczenia ambulatoryjnego. Forma terapii musi być dostosowana do diagnozy, wieku pacjenta, nasilenia zaburzenia, współwystępujących problemów psychicznych, sytuacji rodzinnej oraz wcześniejszego przebiegu pomocy. System leczenia dzieci i młodzieży przewiduje kilka poziomów i trybów opieki, co pozwala dostosowywać intensywność świadczeń do potrzeb konkretnej osoby.
Istotne jest również przeciwdziałanie stygmatyzacji osób korzystających z terapii. Uzależnienie nie powinno być przedstawiane jako dowód braku charakteru czy moralnej słabości. Współczesna klasyfikacja WHO traktuje zaburzenia związane z używaniem substancji jako kategorie zaburzeń zdrowia, które mogą wymagać profesjonalnego leczenia.
Dotyczy to również języka używanego w opracowaniach naukowych. Tradycyjne określenia takie jak „alkoholizm” czy „narkomania” są nadal obecne w starszej literaturze i części aktów prawnych, jednak we współczesnej terminologii klinicznej bardziej precyzyjne jest mówienie o zaburzeniach związanych z używaniem alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych oraz o uzależnieniu od określonej substancji. ICD-11 WHO wyróżnia zaburzenia związane z używaniem poszczególnych grup substancji, zamiast traktować wszystkie problemy jako jedną kategorię.
Problem używania substancji psychoaktywnych przez młodzież wymaga więc połączenia perspektywy indywidualnej ze społeczną. Sam młody człowiek podejmuje określone decyzje, ale robi to w warunkach tworzonych przez rodzinę, szkołę, rówieśników, dostępność substancji i szerszą kulturę. Dlatego skuteczne przeciwdziałanie nie może ograniczać się jedynie do oczekiwania, że nastolatek „dokona właściwego wyboru”. Potrzebne jest również tworzenie środowiska zwiększającego prawdopodobieństwo podejmowania takich wyborów.
Szczególne znaczenie posiada rozwijanie czynników chroniących. Konstruktywne zainteresowania, dobre relacje z dorosłymi, umiejętności psychospołeczne, wsparcie rodziny oraz pozytywny klimat szkoły mogą ograniczać wpływ czynników sprzyjających zachowaniom ryzykownym. Współczesne podejście profilaktyczne opiera się więc nie tylko na ograniczaniu zagrożeń, ale również na wzmacnianiu zasobów jednostki i jej środowiska.
Celem niniejszej pracy jest przedstawienie i analiza problematyki używania substancji psychoaktywnych przez młodzież w okresie dorastania, ze szczególnym uwzględnieniem skali zjawiska, wybranych indywidualnych uwarunkowań zachowań związanych z substancjami oraz możliwości profilaktyki i udzielania pomocy osobom, u których rozwinęły się zaburzenia związane z ich używaniem. Istotnym elementem opracowania jest rozróżnienie pomiędzy eksperymentowaniem, używaniem substancji a uzależnieniem, ponieważ poszczególne poziomy nasilenia problemu wymagają odmiennych sposobów reagowania.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy rozdział poświęcony został charakterystyce środków psychoaktywnych i skali ich używania. W pierwszej kolejności wyjaśniono pojęcie substancji psychoaktywnej oraz wskazano podstawowe grupy środków mogących oddziaływać na funkcjonowanie psychiczne człowieka. Następnie przedstawiono różnicę pomiędzy samym używaniem substancji, używaniem prowadzącym do szkód oraz uzależnieniem.
W dalszej części rozdziału przedstawiono specyfikę problemów związanych z używaniem narkotyków i alkoholu. Uwzględniono zarówno mechanizmy prowadzące do utraty kontroli nad używaniem, jak i konsekwencje zdrowotne, psychologiczne i społeczne. Omówienie problematyki zostało uzupełnione aktualnymi informacjami dotyczącymi rozpowszechnienia substancji psychoaktywnych wśród młodzieży. Szczególnym źródłem wiedzy w Polsce są badania ESPAD, które prowadzone są według wystandaryzowanej metodologii i pozwalają obserwować długookresowe zmiany zachowań uczniów. Polska uczestniczy w projekcie nieprzerwanie od pierwszej edycji w 1995 roku.
Aktualne wyniki pozwalają dostrzec jednocześnie zjawiska korzystne i niepokojące. W przypadku alkoholu oraz konopi w części wskaźników obserwuje się długookresowe spadki, ale substancje te nadal pozostają obecne w doświadczeniach znacznej części młodzieży. Jednocześnie uwagę zwraca wysoka popularność papierosów elektronicznych oraz zmniejszanie się tradycyjnych różnic pomiędzy chłopcami i dziewczętami w zakresie części zachowań związanych z substancjami psychoaktywnymi.
Rozdział drugi poświęcony został wybranym uwarunkowaniom problemowego używania substancji i rozwoju uzależnienia. Przedstawiono znaczenie temperamentu oraz biologicznych i psychologicznych mechanizmów związanych z poszukiwaniem stymulacji. Podkreślono jednak, że cechy indywidualne nie mogą być traktowane jako samodzielne przyczyny uzależnienia, ponieważ zachowanie powstaje w wyniku współdziałania czynników indywidualnych i środowiskowych. Takie wieloczynnikowe podejście odpowiada współczesnym założeniom profilaktyki uzależnień.
W dalszej części rozdziału przedstawiono wybrane psychobiologiczne koncepcje osobowości, które mogą pomagać w interpretowaniu różnic indywidualnych związanych z gotowością do podejmowania zachowań ryzykownych. Następnie omówiono znaczenie płci, zestawiając klasyczne ustalenia literatury z aktualnymi wynikami badań wskazującymi na stopniowe zacieranie się części różnic między chłopcami i dziewczętami.
Trzeci rozdział koncentruje się na profilaktyce oraz formach pomocy osobom doświadczającym problemów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych. W pierwszej kolejności przedstawiono znaczenie działań profilaktycznych oraz podstawowe zasady ich projektowania. Współczesna profilaktyka powinna bazować na rozpoznaniu potrzeb, czynników ryzyka i czynników chroniących oraz wykorzystywać programy posiadające odpowiednie podstawy teoretyczne i metodologiczne.
Następnie omówiono pomoc terapeutyczną kierowaną do osób, u których używanie substancji prowadzi już do szkód lub spełnia kryteria zaburzenia wymagającego leczenia. Przedstawiono rolę diagnozy, psychoterapii, poradnictwa indywidualnego i rodzinnego oraz innych form profesjonalnego wsparcia.
Ostatnie części rozdziału dotyczą leczenia ambulatoryjnego i stacjonarnego. Rozróżnienie tych form pozwala podkreślić, że pomoc osobie uzależnionej nie posiada jednego uniwersalnego modelu. Dzieci i młodzież mogą korzystać z leczenia ambulatoryjnego, środowiskowego, dziennego i stacjonarnego, a wybór odpowiedniej formy powinien wynikać z indywidualnej diagnozy i stopnia nasilenia problemu.
Problematyka używania substancji psychoaktywnych przez młodzież pozostaje aktualnym wyzwaniem pomimo korzystnych zmian obserwowanych w części statystyk. Spadek rozpowszechnienia określonych zachowań nie oznacza bowiem zaniku problemu, a jednocześnie zmieniają się rodzaje produktów i sposoby ich używania. Szczególnie widocznym przykładem jest wzrost popularności e-papierosów przy jednoczesnym spadku tradycyjnego palenia papierosów w długim okresie.
Zmianie ulega również sposób podejścia do samych osób używających substancji. Coraz większy nacisk kładzie się na wczesne rozpoznawanie ryzyka, interwencję, ograniczanie szkód, dostęp do profesjonalnego leczenia i poszanowanie praw pacjenta. System pomocy obejmuje różne poziomy intensywności terapii, a standardy jakości podkreślają między innymi ciągłość opieki, prawa pacjenta i dostosowanie sposobu leczenia do charakteru programu oraz potrzeb odbiorcy.
Szczególnie ważne w pracy z dorastającą młodzieżą jest unikanie stygmatyzacji. Młody człowiek eksperymentujący z substancją nie powinien być automatycznie określany jako „narkoman” czy „alkoholik”. Taki język może zacierać różnice pomiędzy poziomami problemu, utrudniać właściwą diagnozę oraz tworzyć negatywną etykietę. Bardziej precyzyjne jest określanie konkretnego zachowania, rodzaju substancji i stopnia nasilenia trudności. Współczesna terminologia WHO również opiera się na kategoriach zaburzeń związanych z używaniem określonych substancji.
Zadaniem profilaktyki powinno być przede wszystkim ograniczanie prawdopodobieństwa rozpoczęcia lub nasilenia zachowań ryzykownych, natomiast zadaniem terapii – udzielenie pomocy wtedy, gdy problem już się pojawił. Granica pomiędzy tymi obszarami wymaga właściwego rozpoznania sytuacji jednostki. Dzięki temu możliwe jest uniknięcie zarówno bagatelizowania pierwszych sygnałów problemu, jak i nieuzasadnionego diagnozowania uzależnienia na podstawie pojedynczego doświadczenia.
Analiza stosowania substancji psychoaktywnych przez dorastającą młodzież powinna więc obejmować jednocześnie skalę zjawiska, uwarunkowania indywidualne i społeczne oraz możliwości przeciwdziałania. Dopiero takie wielowymiarowe ujęcie pozwala właściwie zrozumieć, dlaczego część młodych ludzi nie sięga po substancje, część ogranicza kontakt do eksperymentowania, a u innych rozwijają się poważniejsze wzorce używania wymagające specjalistycznej pomocy.