Wstęp
Rozdział I. Wychowanie – istota pojęcia
1.1. Czym jest wychowanie?
1.2. Cele wychowania
1.3. Wartości w wychowaniu
1.4. Rola wartości w wychowaniu
Rozdział II. Teorie rozwoju moralnego
2.1. Teorie wychowania
2.1.1. Ambiwalencja – kulturowy kontekst wychowania
2.1.2. Decentracja – społeczny kontekst wychowania
2.1.3. Tożsamość – rozwojowy kontekst wychowania
2.2. Istota teorii Kohlberga
Rozdział III. Moralność dzieci 6 i 9 letnich
3.1. Obszary zmian rozwojowych
3.2. Życie społeczne i uczenie się ról społecznych
3.3. Rozwój moralny
3.4. Dążenie do realizacji ważnych celów
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel
Wstęp
Wychowanie jest jednym z podstawowych procesów towarzyszących rozwojowi człowieka. Rozpoczyna się już w pierwszych latach życia i przebiega w różnych środowiskach, przede wszystkim w rodzinie, placówkach wychowania przedszkolnego, szkole oraz grupie rówieśniczej. Jego rezultatem nie jest jedynie przyswojenie określonej wiedzy czy opanowanie zasad zachowania, ale stopniowe kształtowanie osobowości, systemu wartości, sposobów oceniania własnych i cudzych działań oraz umiejętności funkcjonowania w relacjach społecznych. Szczególne znaczenie w tym procesie posiada rozwój społeczno-moralny, dzięki któremu dziecko stopniowo uczy się rozpoznawać dobro i zło, rozumieć obowiązujące normy oraz uwzględniać potrzeby i prawa innych osób.
Problematyka wychowania pozostaje ściśle związana z wartościami. Każde oddziaływanie wychowawcze, nawet jeśli nie odwołuje się wprost do określonego systemu filozoficznego czy etycznego, zawiera pewne przekonanie dotyczące tego, jakie zachowania są pożądane, jakie cechy warto rozwijać oraz jak powinny wyglądać relacje pomiędzy ludźmi. Wychowując dziecko do odpowiedzialności, uczciwości, szacunku, sprawiedliwości czy gotowości pomagania innym, osoby dorosłe dokonują wyboru określonych wartości i próbują tworzyć warunki sprzyjające ich stopniowemu uwewnętrznianiu.
Wartości nie są jednak przyswajane wyłącznie poprzez bezpośrednie pouczenia. Dziecko obserwuje zachowania rodziców, nauczycieli i rówieśników, uczestniczy w sytuacjach wymagających współdziałania, doświadcza konsekwencji własnych decyzji oraz stopniowo konfrontuje poznawane zasady z codzienną praktyką. Wychowanie moralne dokonuje się więc zarówno poprzez celowe oddziaływania, jak i poprzez całość doświadczeń społecznych.
Proces ten rozpoczyna się bardzo wcześnie. Już małe dziecko styka się z komunikatami dotyczącymi tego, czego wolno, a czego nie należy robić, co jest sprawiedliwe, dlaczego należy dzielić się z innymi lub pomagać osobie znajdującej się w trudnej sytuacji. Początkowo przestrzeganie norm może wynikać przede wszystkim z chęci uzyskania aprobaty dorosłego, uniknięcia kary lub naśladowania jego zachowania. Z czasem rozwijają się jednak bardziej złożone możliwości rozumienia zasad i konsekwencji własnego postępowania.
Rozwój moralny jest związany z rozwojem poznawczym, emocjonalnym i społecznym. Aby dziecko mogło właściwie interpretować sytuację dotyczącą innych osób, musi między innymi stopniowo rozwijać zdolność do uwzględniania perspektywy drugiego człowieka. Musi zrozumieć, że inni ludzie mogą posiadać odmienne potrzeby, uczucia, intencje i przekonania. Duże znaczenie ma również rozwój empatii, samokontroli i umiejętności przewidywania konsekwencji własnego działania.
Nie można więc traktować moralności jako odrębnej umiejętności rozwijającej się niezależnie od innych obszarów funkcjonowania dziecka. Rozumienie norm społecznych pozostaje związane ze sposobem myślenia, doświadczeniem społecznym, emocjami oraz jakością relacji z otoczeniem. Ta sama zasada może być przez dziecko rozumiana w różny sposób w zależności od wieku i osiągniętego poziomu rozwoju.
Szczególnie interesujące z tego punktu widzenia jest porównanie dzieci sześcio- i dziewięcioletnich. Pomiędzy tymi okresami zachodzą istotne przemiany poznawcze i społeczne. Sześciolatek znajduje się na pograniczu wychowania przedszkolnego i edukacji szkolnej. Jego doświadczenia społeczne są coraz bogatsze, ale duże znaczenie nadal posiada bezpośredni autorytet osób dorosłych. Reguły mogą być postrzegane przede wszystkim jako coś ustanowionego przez rodziców, nauczyciela lub inną osobę posiadającą określoną pozycję.
Dziecko dziewięcioletnie posiada już natomiast kilka lat doświadczeń szkolnych i znacznie bardziej rozbudowaną sieć relacji rówieśniczych. Funkcjonuje w grupie, w której konieczne jest negocjowanie zasad, współdziałanie, rozwiązywanie konfliktów i uwzględnianie reakcji innych dzieci. Stopniowo zwiększa się również jego zdolność do analizowania przyczyn zachowania i uwzględniania intencji osoby działającej.
Różnica trzech lat w tym okresie może więc oznaczać istotne różnice w sposobie interpretowania sytuacji społeczno-moralnych. Nie należy jednak rozumieć rozwoju jako automatycznego przejścia wszystkich dzieci przez identyczny schemat w dokładnie tym samym wieku. Tempo rozwoju jest zróżnicowane, a sposób rozumowania moralnego zależy również od doświadczeń rodzinnych, relacji z rówieśnikami, oddziaływań szkoły oraz indywidualnych cech dziecka.
Szczególnego znaczenia nabiera tutaj pojęcie zachowania społeczno-moralnego. Można odnosić je do takich sposobów postępowania, w których jednostka uwzględnia zarówno obowiązujące normy, jak i dobro innych osób. Do zachowań takich można zaliczać między innymi udzielanie pomocy, dzielenie się, dotrzymywanie obietnic, respektowanie cudzej własności, przyznawanie się do winy, reagowanie na krzywdę drugiej osoby, przestrzeganie zasad sprawiedliwości oraz rozwiązywanie konfliktów bez naruszania praw innych.
Nie wszystkie zachowania społeczne posiadają jednak jednakowy charakter moralny. Przykładowo przestrzeganie ustalonej kolejności wykonywania zadania może wynikać z normy organizacyjnej, natomiast powstrzymanie się od skrzywdzenia drugiego dziecka odnosi się bezpośrednio do jego dobra i praw. Dziecko stopniowo uczy się odróżniać reguły, które wynikają przede wszystkim z umowy lub organizacji życia grupy, od norm posiadających szersze znaczenie moralne.
Temat niniejszej pracy odnosi się przy tym nie do bezpośrednio obserwowanych zachowań, ale do deklarowanych zachowań społeczno-moralnych. Rozróżnienie to ma zasadnicze znaczenie. Deklaracja mówi, jak dziecko twierdzi, że zachowałoby się w określonej sytuacji, co uważa za właściwe albo jak ocenia przedstawione działanie. Nie stanowi natomiast gwarancji, że w rzeczywistej sytuacji zachowa się dokładnie w taki sam sposób.
Dziecko może na przykład wiedzieć, że należy podzielić się z kolegą, i zadeklarować takie postępowanie, a jednocześnie w sytuacji rzeczywistej odmówić podzielenia się przedmiotem, na którym szczególnie mu zależy. Może również znać społeczne oczekiwania i udzielać odpowiedzi, którą uważa za oczekiwaną przez osobę dorosłą. Z tego względu badanie deklaracji pozwala przede wszystkim poznać sposób rozumienia norm i wyobrażenia dziecka o właściwym zachowaniu.
Nie zmniejsza to wartości takich badań. Przeciwnie, deklaracje mogą dostarczać istotnych informacji o tym, jakie normy dziecko zna, które zachowania uznaje za właściwe oraz jak uzasadnia swoje decyzje. Szczególnie interesujące jest nie tylko pytanie, co dziecko wybrałoby w określonej sytuacji, ale także dlaczego uważa taki wybór za właściwy.
To właśnie uzasadnienie może wskazywać na sposób moralnego rozumowania. Dwoje dzieci może zadeklarować identyczne zachowanie, ale kierować się zupełnie innymi motywami. Jedno może powiedzieć, że nie wolno zabrać cudzej rzeczy, ponieważ nauczyciel ukarze sprawcę. Drugie może odwołać się do faktu, że właściciel rzeczy byłby smutny i że nie należy zabierać tego, co należy do innych. Zewnętrzna odpowiedź jest podobna, ale sposób rozumowania wskazuje na odmienne podstawy oceny moralnej.
Badanie rozwoju moralnego dzieci wymaga więc uwzględnienia relacji pomiędzy wiedzą o normach, sposobem ich uzasadniania, emocjami oraz zachowaniem. Człowiek może wiedzieć, jak powinien postąpić, a mimo to zachować się inaczej. Na zachowanie wpływają bowiem aktualne emocje, presja grupy, osobiste korzyści oraz wiele innych okoliczności.
Jedną z najbardziej znanych koncepcji wykorzystywanych do interpretowania rozwoju rozumowania moralnego jest teoria Lawrence’a Kohlberga. Koncentruje się ona przede wszystkim na sposobie uzasadniania ocen moralnych, a nie na samym zachowaniu. Kohlberg zakładał, że rozumowanie moralne rozwija się etapowo i przechodzi od ocen silnie związanych z zewnętrznymi konsekwencjami działania w kierunku coraz bardziej złożonego rozumienia norm i zasad.
W początkowym okresie dziecko może oceniać zachowanie przede wszystkim przez pryzmat możliwości otrzymania kary lub nagrody. Dobre jest to, co pozwala uniknąć nieprzyjemnych konsekwencji, natomiast złe – to, za co można zostać ukaranym. Z czasem zwiększa się znaczenie oczekiwań społecznych, aprobaty innych ludzi oraz zasad obowiązujących w grupie.
Teoria Kohlberga jest szczególnie przydatna do analizowania uzasadnień formułowanych przez dzieci. Nie oznacza jednak, że na jej podstawie można bezpośrednio przewidzieć każde rzeczywiste zachowanie. Rozumowanie moralne jest jednym z elementów wpływających na działanie, ale nie jedynym.
Współczesna analiza rozwoju moralnego powinna więc unikać redukowania tego zjawiska do jednego modelu. Ważne są również emocje moralne, takie jak empatia, poczucie winy czy wstyd, jakość przywiązania, doświadczenia społeczne oraz możliwość obserwowania zachowania znaczących osób dorosłych. Dziecko uczy się moralności nie tylko poprzez rozwiązywanie hipotetycznych dylematów, ale przede wszystkim w konkretnych relacjach.
Pierwszym i podstawowym środowiskiem rozwoju społeczno-moralnego jest rodzina. To właśnie w niej dziecko spotyka się z pierwszymi nakazami i zakazami oraz doświadcza konsekwencji swojego działania. Rodzice wyznaczają granice, tłumaczą zachowania, reagują na konflikty pomiędzy rodzeństwem i pokazują własnym przykładem sposoby odnoszenia się do innych ludzi.
Znaczenie posiada zarówno treść przekazywanych norm, jak i sposób ich uzasadniania. Wyjaśnienie dziecku, że określone zachowanie sprawia komuś przykrość, może kierować jego uwagę na konsekwencje działania dla drugiej osoby. Polecenie oparte wyłącznie na autorytecie może natomiast prowadzić przede wszystkim do uczenia się posłuszeństwa wobec dorosłego.
Nie oznacza to oczywiście, że w wychowaniu należy całkowicie zrezygnować z wymagań i granic. Dziecko potrzebuje jasnych zasad. Istotne jest jednak, aby wraz z rozwojem stopniowo poznawało również ich uzasadnienie i rozumiało, dlaczego określone zachowanie jest właściwe lub niewłaściwe.
Drugim ważnym środowiskiem staje się szkoła. Rozpoczęcie edukacji prowadzi do rozszerzenia świata społecznego dziecka. Musi ono funkcjonować w większej grupie, respektować reguły obowiązujące wszystkich uczniów oraz radzić sobie z sytuacjami, w których jego własne potrzeby pozostają w konflikcie z potrzebami innych.
Szkoła tworzy bardzo wiele sytuacji posiadających znaczenie dla rozwoju moralnego. Wspólne korzystanie z przedmiotów, praca zespołowa, wybór uczestników zabawy, ocena zachowania kolegi, konflikt o własność, reagowanie na niesprawiedliwość czy decyzja o pomocy słabszej osobie wymagają stosowania wiedzy społeczno-moralnej w praktyce.
Nauczyciel pełni w tych sytuacjach ważną rolę. Może ograniczyć się do rozstrzygnięcia konfliktu i wskazania, kto naruszył zasadę, ale może również wykorzystać sytuację jako okazję do rozwijania refleksji. Pytanie o to, co czuła druga osoba, dlaczego określone zachowanie było krzywdzące i w jaki sposób można naprawić jego konsekwencje, może wspierać rozwój zdolności przyjmowania perspektywy innych ludzi.
Duże znaczenie posiada również grupa rówieśnicza. Relacje z innymi dziećmi różnią się od relacji z dorosłymi, ponieważ uczestnicy mają bardziej zbliżoną pozycję. Zasady zabawy i współpracy muszą być w większym stopniu negocjowane, a dziecko doświadcza bezpośrednich reakcji innych osób na własne zachowanie.
W grupie rówieśniczej pojawiają się konflikty, ale mają one również znaczenie rozwojowe. Spór o zasady gry, kolejność wykonywania zadania czy podział wspólnej własności może skłaniać dziecko do zauważenia, że jego punkt widzenia nie jest jedynym możliwym. W ten sposób stopniowo rozwija się zdolność decentracji, czyli wychodzenia poza własną perspektywę.
Decentracja posiada szczególne znaczenie dla rozwoju społeczno-moralnego. Małe dziecko może mieć trudność z rozumieniem, że druga osoba postrzega sytuację inaczej. Wraz z rozwojem coraz lepiej uwzględnia cudze intencje, potrzeby i uczucia. Pozwala to formułować bardziej złożone oceny zachowania.
Przykładowo młodsze dziecko może oceniać zdarzenie przede wszystkim na podstawie jego widocznego rezultatu. Starsze częściej zaczyna uwzględniać zamiar sprawcy. Przypadkowe uszkodzenie przedmiotu może być dzięki temu oceniane inaczej niż celowe działanie prowadzące do mniejszej szkody.
Rozwój poznawczy wpływa również na rozumienie sprawiedliwości. Początkowo sprawiedliwość może być utożsamiana przede wszystkim z identycznym traktowaniem wszystkich osób. Z czasem dziecko może zacząć zauważać, że sprawiedliwe rozwiązanie nie zawsze oznacza dokładnie taki sam podział. Czasami uzasadnione jest uwzględnienie indywidualnych potrzeb czy wcześniejszego wkładu poszczególnych osób.
Istotnym elementem rozwoju społeczno-moralnego jest także uczenie się ról społecznych. Dziecko funkcjonuje jednocześnie jako syn lub córka, uczeń, kolega, członek klasy i uczestnik różnych grup. Każda z tych ról wiąże się z określonymi oczekiwaniami dotyczącymi zachowania.
Stopniowo zwiększa się zdolność rozumienia, że własne działania mają znaczenie dla funkcjonowania całej grupy. Uczeń może zauważyć, że wykonanie powierzonego mu zadania wpływa nie tylko na jego własny rezultat, ale także na pracę innych osób. W ten sposób rozwija się odpowiedzialność społeczna.
Rozwój moralny pozostaje również związany z dążeniem do realizacji ważnych celów. Dziecko musi niekiedy wybierać pomiędzy natychmiastową korzyścią własną a działaniem zgodnym z przyjętą zasadą. Może na przykład zrezygnować z atrakcyjnego przedmiotu, jeżeli wie, że należy on do innej osoby, albo podzielić się czymś, czego samo chciałoby mieć więcej.
Takie sytuacje pokazują, że rozwój moralny wymaga nie tylko wiedzy, ale także zdolności do kontrolowania własnego zachowania. Samo rozpoznanie właściwego działania nie zawsze jest wystarczające. Potrzebna jest jeszcze motywacja do jego realizacji.
Pojęcie motywacji moralnej jest więc istotne dla analizy deklarowanych zachowań. Dziecko może wskazywać na wartości takie jak uczciwość, pomoc czy sprawiedliwość, ale ważne jest również, jakie miejsce zajmują one wśród innych jego celów. W sytuacji konfliktu pomiędzy własną korzyścią a normą ujawnia się stopień znaczenia przypisywanego określonym wartościom.
Z tego względu wychowanie moralne nie powinno ograniczać się do przekazywania gotowego katalogu właściwych odpowiedzi. Jego ważnym elementem powinno być stwarzanie dzieciom okazji do zastanawiania się nad sytuacjami społecznymi, analizowania różnych możliwości zachowania oraz uzasadniania własnego stanowiska.
Szczególne znaczenie może posiadać rozmowa o sytuacjach bliskich doświadczeniu dziecka. Abstrakcyjna dyskusja o sprawiedliwości może być trudniejsza niż analiza sytuacji, w której troje dzieci musi podzielić się ograniczoną liczbą przedmiotów. Konkretność sytuacji pozwala powiązać normę z rzeczywistym doświadczeniem.
W badaniu deklarowanych zachowań społeczno-moralnych dzieci sześcio- i dziewięcioletnich istotne jest więc dostosowanie sposobu formułowania pytań do możliwości rozwojowych respondentów. Zbyt abstrakcyjne sytuacje mogą sprawdzać przede wszystkim poziom rozumienia języka, a nie sposób myślenia moralnego.
Odpowiednie mogą być krótkie historie, sytuacje problemowe, ilustracje lub pytania dotyczące zdarzeń znanych dzieciom z codziennego życia. Po przedstawieniu sytuacji można pytać nie tylko o to, jak bohater powinien się zachować, ale również o uzasadnienie wyboru i przewidywane konsekwencje dla pozostałych osób.
Porównanie odpowiedzi dzieci w wieku 6 i 9 lat może pozwolić wskazać różnice w sposobie uzasadniania deklarowanych zachowań. Można oczekiwać, że wraz z wiekiem wzrasta zdolność do uwzględniania intencji, perspektywy innych osób oraz bardziej złożonych relacji pomiędzy normą i konkretnymi okolicznościami. Nie należy jednak z góry przesądzać, że wszystkie dzieci starsze będą udzielały „bardziej moralnych” odpowiedzi.
Wiek nie jest bowiem jedynym czynnikiem różnicującym rozwój. Dzieci mają odmienne doświadczenia rodzinne, społeczne i edukacyjne. Różnią się temperamentem, poziomem rozwoju poznawczego i emocjonalnego oraz sposobem reagowania na konkretne sytuacje. Badanie powinno więc wskazywać ogólne tendencje w konkretnej grupie, a nie tworzyć sztywną hierarchię moralności dzieci.
Warto również unikać oceniania poszczególnych odpowiedzi jako dowodu, że konkretne dziecko jest „dobre” albo „złe”. Badanie dotyczy deklarowanych zachowań i sposobu rozumowania, nie zaś całościowej wartości moralnej osoby. Jest to szczególnie ważne w odniesieniu do dzieci, których rozwój nadal intensywnie przebiega.
Celem niniejszej pracy jest przedstawienie i analiza deklarowanych zachowań społeczno-moralnych dzieci sześcio- i dziewięcioletnich oraz wskazanie różnic mogących występować pomiędzy obiema grupami wiekowymi w sposobie rozumienia norm, oceniania sytuacji społecznych i deklarowania własnego postępowania. Realizacja tego celu wymaga przedstawienia teoretycznych podstaw wychowania i znaczenia wartości w procesie wychowawczym, omówienia wybranych koncepcji rozwoju moralnego oraz scharakteryzowania podstawowych zmian rozwojowych zachodzących pomiędzy analizowanymi okresami życia dziecka.
Istotnym założeniem jest przy tym rozróżnienie deklarowanego zachowania od zachowania rzeczywiście podejmowanego. Odpowiedzi dzieci mogą wskazywać, jakie zasady znają, jak interpretują przedstawione sytuacje oraz jaki sposób postępowania uznają za właściwy, ale nie pozwalają bezpośrednio stwierdzić, jak zachowałyby się w analogicznych warunkach rzeczywistych.
Praca została podzielona na trzy zasadnicze rozdziały. Pierwszy rozdział poświęcono istocie wychowania. W pierwszej kolejności przedstawiono sposoby rozumienia tego pojęcia w literaturze pedagogicznej oraz zwrócono uwagę na wielowymiarowy charakter procesu wychowawczego. Następnie omówiono cele wychowania i ich związek z przyjętymi wartościami.
Kolejne części pierwszego rozdziału dotyczą wartości obecnych w procesie wychowawczym oraz ich roli w kształtowaniu zachowań i postaw dzieci. Zwrócono uwagę na fakt, że wartości nie są przekazywane wyłącznie poprzez werbalne pouczenia, ale także poprzez przykład dorosłych, sposób organizowania relacji i konsekwencje podejmowanych działań.
Rozdział drugi poświęcono teoretycznym podstawom rozwoju moralnego. Przedstawiono w nim wybrane koncepcje wychowania uwzględniające kulturowy, społeczny i rozwojowy kontekst funkcjonowania jednostki. Omówiono znaczenie ambiwalencji związanej z wielością współczesnych wartości i wzorców, decentracji pozwalającej uwzględniać perspektywę innych osób oraz tożsamości rozwijającej się w relacjach ze środowiskiem społecznym.
Szczególne miejsce zajmuje teoria rozwoju moralnego Lawrence’a Kohlberga. Jej przedstawienie pozwala przeanalizować, w jaki sposób wraz z rozwojem zmieniają się podstawy oceniania zachowań oraz uzasadniania decyzji moralnych. Koncepcję tę wykorzystano jako jedno z narzędzi interpretacji różnic mogących występować pomiędzy młodszymi i starszymi dziećmi.
Rozdział trzeci koncentruje się bezpośrednio na rozwoju społeczno-moralnym dzieci sześcio- i dziewięcioletnich. Przedstawiono podstawowe obszary przemian rozwojowych, zwracając uwagę na związki pomiędzy rozwojem poznawczym, emocjonalnym i społecznym. Następnie omówiono znaczenie życia społecznego i uczenia się ról, w tym szczególną rolę rodziny, szkoły oraz grupy rówieśniczej.
Kolejny podrozdział poświęcono bezpośrednio rozwojowi moralnemu. Analizie poddano sposób stopniowego poznawania i uwewnętrzniania norm, rozwój zdolności uwzględniania perspektywy drugiego człowieka oraz zmiany dotyczące rozumienia odpowiedzialności, sprawiedliwości i konsekwencji własnego zachowania.
Ostatnia część trzeciego rozdziału dotyczy dążenia do realizacji ważnych celów. Zagadnienie to związane jest z motywacją działania oraz sytuacjami, w których potrzeby jednostki mogą pozostawać w konflikcie z oczekiwaniami społecznymi lub dobrem drugiej osoby. Pozwala ono ukazać zachowanie moralne nie tylko jako znajomość norm, lecz także jako zdolność uwzględniania ich podczas dokonywania wyborów.
Problematyka deklarowanych zachowań społeczno-moralnych jest szczególnie istotna w początkowych latach edukacji. Dziecko przechodzi wówczas od środowiska opartego przede wszystkim na relacjach rodzinnych do bardziej rozbudowanej rzeczywistości społecznej, w której coraz większe znaczenie posiadają kontakty rówieśnicze, zasady obowiązujące w klasie oraz wymagania związane z rolą ucznia.
Porównanie dzieci w wieku sześciu i dziewięciu lat może pozwolić zaobserwować zmiany zachodzące właśnie w tym okresie. Starsze dziecko posiada większe doświadczenie społeczne, dłużej funkcjonuje w strukturze szkolnej oraz ma więcej okazji do samodzielnego rozwiązywania konfliktów rówieśniczych. Jednocześnie rozwijają się jego możliwości poznawcze, co może prowadzić do bardziej złożonego sposobu interpretowania sytuacji moralnych.
Nie należy jednak sprowadzać rozwoju do prostego wzrostu liczby „poprawnych” odpowiedzi wraz z wiekiem. Znacznie bardziej wartościowe jest poznanie sposobu rozumowania stojącego za poszczególnymi deklaracjami. Rozwój może przejawiać się przede wszystkim zmianą argumentacji: od odwoływania się do kary lub nakazu dorosłego w kierunku dostrzegania potrzeb innych osób, wzajemności, sprawiedliwości i konsekwencji społecznych.
W takim ujęciu analiza deklarowanych zachowań społeczno-moralnych może dostarczyć istotnych informacji o rozwoju dzieci oraz o znaczeniu oddziaływań wychowawczych. Pozwala również lepiej zrozumieć, że wychowanie moralne nie powinno sprowadzać się do narzucania gotowych reguł. Jego celem jest stopniowe przygotowywanie dziecka do świadomego rozumienia wartości, uwzględniania perspektywy innych ludzi i podejmowania odpowiedzialnych decyzji.
Rozwój moralny jest procesem długotrwałym, który nie kończy się wraz z poznaniem podstawowych zasad. Dziecko stopniowo przechodzi od zewnętrznego podporządkowania regułom w kierunku coraz bardziej samodzielnego rozumienia ich sensu. Rodzina, szkoła i grupa rówieśnicza tworzą środowiska, w których proces ten może być wspierany poprzez rozmowę, przykład, umożliwianie podejmowania odpowiedzialności i analizowanie konsekwencji działań.
Badanie różnic pomiędzy dziećmi sześcio- i dziewięcioletnimi umożliwia więc spojrzenie na rozwój moralny jako na dynamiczny proces, w którym zmienia się nie tylko zakres znajomości norm, ale przede wszystkim sposób ich rozumienia. Deklarowane zachowania społeczno-moralne mogą stanowić jedno ze źródeł informacji o tych przemianach i pozwalać lepiej poznać sposób, w jaki dziecko interpretuje relacje pomiędzy własnymi potrzebami, oczekiwaniami otoczenia oraz dobrem innych ludzi.