Wstęp
Rozdział I. Istota i rola kształcenia ekonomicznego w szkolnictwie ogólnokształcącym i wyższym
1. Koncepcja celów i treści edukacji ekonomicznej
2. Metody i techniki pracy ukierunkowane na zdobywanie wiedzy z zakresu ekonomii
3. Współczesne przemiany społeczno-gospodarcze i ich wpływ na rozwój edukacji ekonomicznej
4. Zasób wiedzy ekonomicznej i jej życiowa przydatność
Rozdział II. Metodologia badań własnych
1. Problemy i hipotezy
2. Sondaż ankietowy jako metoda badań pedagogicznych
2.1. Charakterystyka badań ankietowych
2.2. Typy ankiet stosowanych w badaniach społecznych
2.3. Wymogi metodologiczne badań ankietowych
2.4. Opis ankiety własnej konstrukcji do badania wiedzy ekonomicznej osób we wczesnej dorosłości
3. Charakterystyka badanej grupy
Rozdział III. Wiedza z zakresu ekonomii badanych osób w świetle uzyskanych wyników badań własnych
1. Wyniki badań własnych
2. Wskazania do wyników badań własnych
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel
Spis wykresów
Wstęp
Wiedza ekonomiczna odgrywa coraz większą rolę w codziennym funkcjonowaniu współczesnego człowieka. Podejmowanie decyzji dotyczących pracy, oszczędzania, kredytów, podatków, ubezpieczeń, konsumpcji czy inwestowania wymaga przynajmniej podstawowego rozumienia mechanizmów gospodarczych i finansowych. Jednocześnie człowiek styka się na co dzień z informacjami dotyczącymi inflacji, wysokości stóp procentowych, bezrobocia, wzrostu gospodarczego, wynagrodzeń, cen energii, kursów walut czy sytuacji na rynku mieszkaniowym. Zjawiska, które jeszcze stosunkowo niedawno mogły być postrzegane przede wszystkim jako przedmiot zainteresowania ekonomistów, coraz częściej wpływają bezpośrednio na decyzje podejmowane przez gospodarstwa domowe.
Znajomość podstaw ekonomii nie powinna być zatem traktowana wyłącznie jako specjalistyczna wiedza potrzebna osobom studiującym ekonomię, finanse czy zarządzanie. Podstawowe kompetencje ekonomiczne są potrzebne również osobie, która nigdy nie zamierza wykonywać zawodu związanego bezpośrednio z gospodarką. Każdy człowiek funkcjonuje bowiem jako konsument, pracownik lub osoba poszukująca pracy, podatnik, uczestnik systemu finansowego oraz członek gospodarstwa domowego podejmującego określone decyzje ekonomiczne.
Szczególne znaczenie problematyka ta posiada w odniesieniu do młodych ludzi wchodzących w dorosłość. Jest to okres, w którym zwiększa się zakres samodzielności i odpowiedzialności ekonomicznej. Młody człowiek zaczyna podejmować decyzje dotyczące wyboru kierunku kształcenia, wejścia na rynek pracy, wynajęcia lub zakupu mieszkania, prowadzenia własnego budżetu, korzystania z usług bankowych czy zawierania różnego rodzaju umów. Część osób zaczyna również samodzielnie oszczędzać, inwestować lub korzystać z kredytów i innych form finansowania.
Decyzje podejmowane na początku dorosłego życia mogą posiadać konsekwencje odczuwalne przez wiele kolejnych lat. Podpisanie niekorzystnej umowy kredytowej, brak odpowiedniego zabezpieczenia finansowego, nadmierne zadłużenie albo nieumiejętność oceny ryzyka produktu finansowego mogą prowadzić do poważnych trudności. Z drugiej strony umiejętność planowania wydatków, tworzenia rezerwy finansowej i świadomego porównywania ofert może poprawiać bezpieczeństwo ekonomiczne jednostki.
Wiedza ekonomiczna posiada również znaczenie wykraczające poza finanse osobiste. Umożliwia lepsze rozumienie otaczającej rzeczywistości społecznej. Pojęcia takie jak inflacja, podatek, deficyt budżetowy, produkt krajowy brutto, popyt, podaż czy bezrobocie regularnie występują w debacie publicznej. Bez znajomości ich podstawowego znaczenia trudno krytycznie interpretować informacje przekazywane przez media, polityków, przedsiębiorstwa czy instytucje publiczne.
Współczesna edukacja ekonomiczna powinna dlatego rozwijać nie tylko znajomość definicji, ale również zdolność wykorzystywania wiedzy do interpretowania rzeczywistych problemów. Uczeń może znać definicję inflacji, ale znacznie bardziej wartościową kompetencją jest umiejętność wyjaśnienia, w jaki sposób wzrost poziomu cen wpływa na siłę nabywczą wynagrodzenia lub oszczędności. Podobnie znajomość pojęcia oprocentowania nie jest wystarczająca bez umiejętności oceny rzeczywistego kosztu zobowiązania.
Takie praktyczne rozumienie edukacji ekonomicznej jest obecne również we współczesnym polskim systemie kształcenia. Od roku szkolnego 2023/2024 w szkołach ponadpodstawowych przedmiot „podstawy przedsiębiorczości” jest sukcesywnie zastępowany przez „biznes i zarządzanie”. Nowy przedmiot został pomyślany jako bardziej praktyczne przygotowanie uczniów do funkcjonowania w życiu osobistym, zawodowym i gospodarczym.
Aktualna podstawa programowa biznesu i zarządzania łączy elementy ekonomii, finansów osobistych, zarządzania, funkcjonowania rynku pracy, prawa, socjologii i psychologii. Uczniowie mają poznawać podstawowe mechanizmy gospodarki rynkowej, a jednocześnie rozwijać umiejętności związane między innymi z zarządzaniem sobą i finansami osobistymi, analizowaniem otoczenia gospodarczego i podejmowaniem decyzji.
Zmiana ta pokazuje odejście od rozumienia edukacji ekonomicznej jako przekazywania wyłącznie zestawu pojęć i definicji. Coraz większego znaczenia nabiera przygotowanie młodego człowieka do praktycznego działania. Wiedza powinna umożliwiać dokonywanie wyborów, ocenianie ich konsekwencji oraz rozumienie mechanizmów funkcjonowania gospodarki.
Nie oznacza to jednak, że każda osoba kończąca szkołę posiada wysoki i jednakowy poziom wiedzy ekonomicznej. Efekty edukacji mogą zależeć od jakości nauczania, indywidualnego zainteresowania ucznia, jego wcześniejszych doświadczeń, środowiska rodzinnego, kontaktu z informacjami ekonomicznymi oraz stopnia, w jakim zdobywana wiedza była wykorzystywana w sytuacjach praktycznych.
Źródłem wiedzy ekonomicznej nie jest przy tym wyłącznie szkoła. Młody człowiek może zdobywać informacje od rodziców, znajomych, w pracy, z mediów, materiałów internetowych, podcastów, filmów edukacyjnych, aplikacji finansowych, reklam oraz treści publikowanych w mediach społecznościowych. Prowadzi to do sytuacji, w której osoby nieposiadające formalnego wykształcenia ekonomicznego mogą dysponować stosunkowo szeroką wiedzą w niektórych obszarach.
Jednocześnie jakość wiedzy zdobywanej poza formalnym systemem edukacji może być bardzo zróżnicowana. Internet umożliwia dostęp zarówno do wysokiej jakości materiałów przygotowanych przez uczelnie, instytucje publiczne i specjalistów, jak i do informacji uproszczonych, niepełnych lub wprowadzających w błąd. Szczególnym problemem może być mieszanie materiałów edukacyjnych z reklamą produktów i usług finansowych.
Współczesny użytkownik mediów może spotkać się z treściami zachęcającymi do szybkiego inwestowania, spekulacji, zaciągania zobowiązań lub korzystania z określonych produktów bez odpowiedniego przedstawienia ryzyka. Wiedza ekonomiczna powinna więc obejmować również umiejętność krytycznej oceny źródła informacji i rozpoznawania interesu stojącego za określonym przekazem.
Konieczność rozwijania kompetencji finansowych została dostrzeżona również na poziomie polityki publicznej. W czerwcu 2024 roku Rada Ministrów przyjęła Krajową Strategię Edukacji Finansowej obejmującą lata 2024–2030. Jednymi z grup wskazanych jako wymagające szczególnego wsparcia są dzieci, młodzież, ich rodzice i opiekunowie oraz nauczyciele. Strategia ma służyć między innymi ograniczaniu zidentyfikowanych luk w edukacji finansowej i rozwijaniu kompetencji mieszkańców Polski.
Fakt przyjęcia ogólnokrajowej strategii pokazuje, że znajomość zagadnień finansowych nie jest traktowana wyłącznie jako indywidualne zainteresowanie obywatela. Jest ona postrzegana jako element wpływający na zdolność człowieka do podejmowania racjonalnych decyzji, zabezpieczania się przed problemami finansowymi oraz budowania własnego dobrostanu ekonomicznego.
Szczególnie interesujących informacji dotyczących kompetencji młodzieży dostarcza międzynarodowe badanie PISA. W 2022 roku ponownie przeprowadzono dodatkowy pomiar umiejętności finansowych piętnastolatków. Polska należała do państw uzyskujących wysokie wyniki, chociaż przeciętny rezultat polskich uczniów był niższy niż w poprzednim pomiarze z 2018 roku. Badanie obejmowało nie tylko wykonywanie zadań, ale również postawy, zachowania i przekonania młodzieży dotyczące finansów.
Wyniki PISA pokazują tym samym, że wiedzę ekonomiczną i finansową można analizować na kilku poziomach. Można badać obiektywnie mierzone umiejętności, deklarowane zachowania, postawy wobec pieniędzy oraz subiektywne przekonania dotyczące własnych możliwości. Kategorie te są ze sobą powiązane, lecz nie są tożsame.
Rozróżnienie to posiada zasadnicze znaczenie dla niniejszej pracy. Jej tytuł odnosi się do oceny własnej wiedzy, a więc do samooceny respondentów. Samoocena oznacza subiektywne przekonanie jednostki dotyczące poziomu posiadanej przez nią wiedzy. Nie jest automatycznie równoznaczna z rzeczywistym poziomem tej wiedzy.
Osoba może uważać, że dobrze rozumie podstawowe zagadnienia ekonomiczne, ponieważ regularnie korzysta z konta bankowego, ogląda materiały finansowe lub samodzielnie inwestuje niewielkie środki. Dopiero zastosowanie obiektywnych pytań sprawdzających pozwala jednak ustalić, czy potrafi poprawnie wyjaśnić podstawowe mechanizmy gospodarcze i zastosować je podczas rozwiązywania konkretnych problemów.
Możliwa jest również sytuacja odwrotna. Osoba posiadająca stosunkowo dobry poziom wiedzy może oceniać własne kompetencje nisko, ponieważ ma świadomość złożoności zagadnień ekonomicznych albo brakuje jej pewności siebie. Z tego względu samoocena i obiektywnie mierzona wiedza powinny być traktowane jako dwie odrębne zmienne.
Różnica pomiędzy nimi może sama w sobie stanowić interesujący przedmiot badania. Szczególnie ważna jest sytuacja, w której człowiek wysoko ocenia swoją wiedzę, podczas gdy rzeczywiste kompetencje pozostają niewystarczające. Może to prowadzić do podejmowania decyzji bez poszukiwania dodatkowych informacji lub pomocy specjalisty. Niska samoocena przy stosunkowo wysokim poziomie wiedzy może natomiast prowadzić do nadmiernej ostrożności i niechęci do samodzielnego podejmowania decyzji.
Jeżeli więc badanie ma dotyczyć wyłącznie oceny własnej wiedzy ekonomicznej, narzędzie powinno zawierać pytania o to, jak respondenci oceniają swoją znajomość poszczególnych zagadnień. Mogą być proszeni na przykład o określenie, jak dobrze rozumieją pojęcie inflacji, zasady funkcjonowania kredytu, podatki, mechanizmy rynku pracy czy podstawowe zasady oszczędzania i inwestowania.
Jeżeli natomiast kwestionariusz zawiera również pytania posiadające jednoznacznie prawidłowe i błędne odpowiedzi, możliwe staje się badanie rzeczywistego poziomu wiedzy oraz zestawienie go z samooceną. Taki projekt byłby metodologicznie znacznie bardziej interesujący, ponieważ pozwalałby ustalić, czy przekonania respondentów dotyczące ich własnych kompetencji odpowiadają wynikom testu.
Właściwe określenie przedmiotu badania jest więc konieczne już na etapie formułowania celu pracy. Nie można na podstawie ankiety pytającej jedynie „jak oceniasz swoją znajomość ekonomii?” wyciągać wniosku, że badani rzeczywiście posiadają wysoki lub niski poziom wiedzy. Można stwierdzić jedynie, że wysoko lub nisko go oceniają.
Problem ten jest szczególnie istotny ze względu na szerokie znaczenie pojęcia „wiedza ekonomiczna”. Ekonomia obejmuje wiele zagadnień, a osoba może dobrze orientować się w jednym z nich i jednocześnie posiadać ograniczone kompetencje w innym. Młody człowiek może rozumieć zasady prowadzenia budżetu domowego, lecz nie znać mechanizmów polityki pieniężnej. Inna osoba może poprawnie interpretować podstawowe wskaźniki makroekonomiczne, ale mieć trudności z oceną kosztów produktu kredytowego.
Z tego powodu badanie wiedzy ekonomicznej powinno uwzględniać kilka obszarów. Pierwszym może być podstawowa wiedza dotycząca funkcjonowania gospodarki, obejmująca takie zagadnienia jak popyt, podaż, ceny, inflacja, bezrobocie czy wzrost gospodarczy. Drugim są finanse osobiste: dochody i wydatki, oszczędzanie, zadłużenie, kredyty, ubezpieczenia i inwestowanie.
Trzeci obszar może dotyczyć rynku pracy. Młody człowiek powinien rozumieć podstawowe zależności pomiędzy kwalifikacjami, wynagrodzeniem i zatrudnieniem, a także znać podstawowe formy zatrudnienia i konsekwencje zawieranych umów. Czwarty może obejmować rolę państwa w gospodarce, w tym podatki, wydatki publiczne i podstawowe mechanizmy zabezpieczenia społecznego.
Praktyczna wartość tak rozumianej wiedzy ujawnia się podczas codziennych wyborów. Przykładowo rozumienie inflacji może pomóc w ocenie realnej wartości oszczędności. Wiedza dotycząca oprocentowania pozwala analizować koszty zobowiązań i dochodowość oszczędności. Znajomość zasad dywersyfikacji umożliwia lepszą ocenę ryzyka inwestycyjnego.
Szczególnego znaczenia nabiera kompetencja związana z rozumieniem procentu składanego. Mechanizm ten występuje zarówno podczas gromadzenia długoterminowych oszczędności, jak i w przypadku części zobowiązań finansowych. Osoba, która nie potrafi rozumieć skutków kumulowania się odsetek, może mieć trudność z właściwą oceną długoterminowych konsekwencji decyzji.
Wiedza ekonomiczna posiada więc charakter użytkowy. Jej wartość nie polega jedynie na znajomości terminologii, ale na zdolności podejmowania bardziej świadomych decyzji. Właśnie dlatego aktualna podstawa programowa biznesu i zarządzania zwraca uwagę nie tylko na podstawowe procesy gospodarcze, ale również na finanse osobiste oraz praktyczne wykorzystywanie wiedzy.
Edukacja ekonomiczna nie powinna jednak prowadzić do przekonania, że każda decyzja gospodarcza posiada jedną oczywistą i uniwersalnie właściwą odpowiedź. Ekonomia zajmuje się wyborami dokonywanymi w warunkach ograniczonych zasobów, niepewności oraz zróżnicowanych celów. To samo rozwiązanie może być odpowiednie dla jednej osoby i niewłaściwe dla drugiej w zależności od jej sytuacji, potrzeb i tolerancji ryzyka.
Ważną kompetencją staje się zatem rozumienie zależności pomiędzy korzyścią i ryzykiem. Szczególnie jest to widoczne podczas podejmowania decyzji inwestycyjnych. Obietnica wysokiej stopy zwrotu powinna skłaniać do pytania o ryzyko, a nie być traktowana wyłącznie jako informacja o potencjalnym zysku.
Współczesny rynek finansowy powoduje, że takie kompetencje są potrzebne coraz wcześniej. Płatności elektroniczne, bankowość mobilna i zakupy internetowe powodują, że młodzi ludzie mogą podejmować samodzielne decyzje finansowe jeszcze przed osiągnięciem pełnej niezależności ekonomicznej. IBE wskazuje, że w badaniu PISA 2022 polscy piętnastolatkowie częściej niż w poprzednich edycjach deklarowali korzystanie z usług bankowych, a płatności za pomocą smartfona i zakupy internetowe należały do obszarów, w których wyróżniali się na tle rówieśników z innych państw.
Sam kontakt z usługami finansowymi może być źródłem doświadczenia, ale nie gwarantuje wysokiego poziomu wiedzy. Można sprawnie wykonywać przelew czy płacić telefonem, nie rozumiejąc jednocześnie zasad działania systemu bankowego, oprocentowania lub ryzyka finansowego. Biegłość techniczna nie może więc zastępować kompetencji ekonomicznej.
Podobne znaczenie ma wpływ rodziny. Pierwsze doświadczenia związane z pieniędzmi powstają zazwyczaj jeszcze przed rozpoczęciem formalnej edukacji ekonomicznej. Dziecko obserwuje sposób dokonywania zakupów przez rodziców, słyszy rozmowy dotyczące wydatków i oszczędności, otrzymuje kieszonkowe albo uczestniczy w podejmowaniu drobnych decyzji konsumenckich.
Doświadczenia rodzinne mogą zatem prowadzić do powstania określonych przekonań dotyczących pieniędzy, konsumpcji, zadłużenia i oszczędzania. Różnice w tym zakresie mogą sprawiać, że uczniowie rozpoczynający formalną edukację posiadają bardzo zróżnicowany poziom wcześniejszej wiedzy.
Kolejnym źródłem jest własne doświadczenie zawodowe. Młody człowiek podejmujący pierwszą pracę spotyka się z pojęciem wynagrodzenia brutto i netto, składek, podatków czy rodzaju umowy. Problemy ekonomiczne przestają mieć wówczas charakter abstrakcyjny, ponieważ bezpośrednio wpływają na wysokość otrzymywanego wynagrodzenia.
Może to zwiększać motywację do zdobywania wiedzy. Człowiek częściej interesuje się zagadnieniem, które posiada bezpośrednie znaczenie dla jego aktualnej sytuacji. Edukacja ekonomiczna realizowana poprzez analizę rzeczywistych przykładów może dzięki temu być bardziej skuteczna niż ograniczenie się do zapamiętywania definicji.
Właśnie dlatego współczesne podejście dydaktyczne akcentuje znaczenie metod aktywizujących. Przykłady mogą obejmować tworzenie budżetu gospodarstwa domowego, porównywanie ofert bankowych, analizę kosztu kredytu, symulację funkcjonowania przedsiębiorstwa, analizowanie danych statystycznych dotyczących inflacji i bezrobocia lub rozwiązywanie przypadków dotyczących praw konsumenta.
Aktualna koncepcja biznesu i zarządzania zakłada wykorzystywanie między innymi uczenia się przez działanie, pracy projektowej oraz analizy przypadków, zamiast koncentrowania kształcenia wyłącznie na biernym zapamiętywaniu wiadomości.
Znaczenie edukacji ekonomicznej rośnie także ze względu na tempo zmian gospodarczych. Rozwój technologii finansowych, cyfrowych form płatności oraz nowych produktów inwestycyjnych powoduje, że wiedza zdobyta w jednym momencie może wymagać późniejszego aktualizowania. Szczególnej uwagi wymagają nowe sposoby oferowania usług finansowych, ponieważ prostota technicznej obsługi może ukrywać złożoność ekonomiczną produktu.
Edukacja ekonomiczna powinna zatem rozwijać zdolność dalszego samodzielnego uczenia się. Nie jest możliwe przygotowanie ucznia do każdej decyzji, którą będzie podejmował za dziesięć lub dwadzieścia lat. Możliwe jest natomiast wykształcenie nawyku poszukiwania informacji, porównywania ofert, sprawdzania ryzyka i rozumienia podstawowych mechanizmów.
Znaczenie posiada również odróżnienie wiedzy ekonomicznej od opinii ekonomicznych. Człowiek może posiadać określone poglądy na temat wysokości podatków, roli państwa czy polityki gospodarczej. Poglądy takie mogą wynikać z wyznawanego systemu wartości i preferencji społecznych. Czym innym jest natomiast znajomość podstawowych faktów i mechanizmów.
Badanie wiedzy ekonomicznej nie powinno więc polegać na sprawdzaniu, czy respondent posiada poglądy zgodne z przekonaniami autora badania. Pytania testowe powinny dotyczyć zagadnień, w przypadku których można wskazać poprawną odpowiedź na podstawie wiedzy ekonomicznej.
Samoocena wiedzy ma natomiast charakter subiektywny i dlatego nie można rozpatrywać jej w kategoriach odpowiedzi prawidłowej lub błędnej. Jeżeli respondent uważa, że jego znajomość ekonomii jest niska, informuje badacza o własnym poczuciu kompetencji. Dopiero zestawienie tej deklaracji z obiektywnym testem może pokazać, czy samoocena jest adekwatna.
Jest to szczególnie istotne dla interpretacji wyników badań własnych. Jeżeli większość respondentów deklaruje, że dobrze zna podstawowe zagadnienia gospodarcze, można stwierdzić, że większość badanych wysoko ocenia swoją wiedzę. Nie można jednak bez dodatkowego testu napisać, że „badani posiadają wysoki poziom wiedzy ekonomicznej”.
Analogicznie niska samoocena nie dowodzi braku wiedzy. Może oznaczać zarówno rzeczywiście ograniczone kompetencje, jak również większą ostrożność w ocenianiu własnych możliwości. W badaniu szczególnie wartościowe może być więc zestawienie tych dwóch wymiarów.
Można przykładowo wyodrębnić cztery grupy badanych: osoby o wysokiej samoocenie i wysokim wyniku wiedzy, osoby o niskiej samoocenie i niskim wyniku, osoby przeceniające własną wiedzę oraz osoby niedoceniające posiadanych kompetencji. Taki sposób analizy dostarczałby znacznie bogatszych informacji niż sama średnia odpowiedzi.
Należy również odpowiednio zdefiniować określenie „nieposiadający wykształcenia ekonomicznego”. Nie oznacza ono automatycznie osoby, która nigdy nie uczestniczyła w edukacji ekonomicznej. Współcześni absolwenci szkół ponadpodstawowych realizują treści dotyczące gospodarki i finansów w ramach obowiązkowej edukacji szkolnej. Od 2023 roku jest to przede wszystkim przedmiot biznes i zarządzanie, który zastępuje wcześniejsze podstawy przedsiębiorczości.
Brak wykształcenia ekonomicznego należałoby zatem rozumieć raczej jako brak specjalistycznego kierunku kształcenia – na przykład ukończonych studiów ekonomicznych, technikum ekonomicznego albo innej szkoły czy specjalności przygotowującej zawodowo w tym obszarze.
Takie rozumienie pojęcia powinno zostać jednoznacznie zapisane w pracy. W przeciwnym razie można stworzyć wrażenie, że respondenci nigdy nie mieli kontaktu z ekonomią w procesie formalnego kształcenia, co w przypadku wielu badanych nie będzie prawdą.
Równie istotna jest kategoria wieku. W planie pracy pojawiają się jednocześnie określenia „młodzież” i „osoby we wczesnej dorosłości”. Nie są one terminami tożsamymi. Jeżeli respondentami są osoby pełnoletnie znajdujące się już w okresie wczesnej dorosłości, właśnie to określenie powinno zostać konsekwentnie zastosowane w tytule oraz części metodologicznej.
Badanie może pozwolić ustalić także źródła wiedzy ekonomicznej osób nieposiadających specjalistycznego wykształcenia w tym zakresie. Respondenci mogą wskazywać szkołę, rodzinę, własne doświadczenia, Internet, media, pracę zawodową lub samodzielne zainteresowania. Porównanie tych źródeł może pokazać, które z nich sami badani uznają za najważniejsze.
Interesujące może być również ustalenie, w których obszarach respondenci czują się najbardziej pewnie. Można przypuszczać, że zagadnienia bezpośrednio związane z codziennym doświadczeniem – np. ceny, wynagrodzenia, konto bankowe czy zakupy – będą oceniane inaczej niż bardziej abstrakcyjne problemy makroekonomiczne. Założenie takie powinno jednak zostać zweryfikowane na podstawie danych, a nie przyjęte jako wynik przed przeprowadzeniem badania.
Istotnym przedmiotem analizy może być również ocena praktycznej przydatności wiedzy ekonomicznej. Respondenci mogą zostać zapytani, czy uważają ją za potrzebną podczas podejmowania decyzji dotyczących codziennych wydatków, pracy, oszczędzania, zawierania umów czy wyboru usług finansowych.
Takie pytania pozwalają wyjść poza ocenę samego poziomu wiadomości i poznać stosunek młodych osób do edukacji ekonomicznej. Możliwe jest bowiem, że respondent ocenia swoją wiedzę jako niewielką, a jednocześnie uważa jej rozwijanie za bardzo potrzebne.
Celem niniejszej pracy jest przedstawienie znaczenia edukacji ekonomicznej oraz analiza samooceny wiedzy ekonomicznej osób nieposiadających specjalistycznego wykształcenia ekonomicznego, ze szczególnym uwzględnieniem obszarów wiedzy ocenianych przez badanych jako najlepiej i najsłabiej opanowane oraz praktycznej przydatności kompetencji ekonomicznych w codziennym życiu. Jeżeli zastosowane narzędzie zawiera również zadania sprawdzające wiedzę, dodatkowym celem może być określenie stopnia zgodności pomiędzy subiektywną oceną własnych kompetencji a rzeczywistymi wynikami respondentów.
Realizacja tak sformułowanego celu wymaga w pierwszej kolejności przedstawienia istoty edukacji ekonomicznej. Ważne jest określenie, jakie cele powinna realizować, jakie treści obejmować oraz w jaki sposób może przygotowywać człowieka do funkcjonowania w rzeczywistości społeczno-gospodarczej.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy rozdział posiada charakter teoretyczny i dotyczy istoty oraz roli kształcenia ekonomicznego w szkolnictwie ogólnokształcącym i wyższym. W pierwszej kolejności przedstawiono cele i treści edukacji ekonomicznej. Zwrócono uwagę zarówno na wiedzę dotyczącą podstawowych mechanizmów gospodarczych, jak i na praktyczne kompetencje finansowe potrzebne w codziennym funkcjonowaniu.
Aktualność tej problematyki potwierdzają zmiany dokonane w szkolnictwie ponadpodstawowym. Przedmiot biznes i zarządzanie łączy zagadnienia ekonomiczne z finansami osobistymi, rynkiem pracy, zarządzaniem i przedsiębiorczością oraz kładzie nacisk na praktyczne wykorzystywanie zdobywanej wiedzy.
W dalszej części pierwszego rozdziału przedstawione zostały metody i techniki pracy pozwalające rozwijać wiedzę ekonomiczną. Szczególnego znaczenia nabierają rozwiązania umożliwiające analizowanie sytuacji rzeczywistych, podejmowanie decyzji, rozwiązywanie problemów oraz konfrontowanie teorii z praktyką.
Kolejny podrozdział dotyczy przemian społeczno-gospodarczych oraz ich wpływu na znaczenie edukacji ekonomicznej. Dynamiczne zmiany w sposobie funkcjonowania rynku finansowego i codziennym wykorzystywaniu usług cyfrowych powodują, że kompetencje ekonomiczne wymagają systematycznego rozwijania. Przyjęcie w 2024 roku Krajowej Strategii Edukacji Finansowej na lata 2024–2030 pokazuje, że zagadnienie to stało się również elementem ogólnokrajowej polityki publicznej.
Ostatnia część pierwszego rozdziału została poświęcona zasobowi wiedzy ekonomicznej i jej praktycznej przydatności. Przedstawiona zostaje relacja pomiędzy posiadaniem wiadomości a zdolnością stosowania ich podczas podejmowania decyzji. Uwzględniono również rozróżnienie wiedzy ekonomicznej, finansowej oraz kompetencji związanych z praktycznym funkcjonowaniem na rynku.
Rozdział drugi poświęcony został metodologii badań własnych. W pierwszej kolejności przedstawione zostają problemy badawcze oraz hipotezy robocze. Powinny one wynikać bezpośrednio z głównego celu pracy i jednoznacznie wskazywać, czy przedmiotem zainteresowania jest samoocena, rzeczywisty poziom wiedzy czy oba te zjawiska.
Następnie przedstawiono sondaż diagnostyczny i technikę ankiety jako sposób pozyskiwania informacji o opiniach, przekonaniach oraz deklaracjach respondentów. Omówiono charakterystykę badań ankietowych, rodzaje stosowanych kwestionariuszy oraz podstawowe wymogi związane z ich konstruowaniem.
Szczególne miejsce zajmuje opis ankiety własnej konstrukcji. Narzędzie powinno być bezpośrednio związane z przyjętymi problemami badawczymi. Jeżeli jego zadaniem jest badanie samooceny, pytania powinny dotyczyć subiektywnej oceny kompetencji. Jeżeli badacz chce jednocześnie ustalić rzeczywisty poziom wiedzy, konieczne jest wprowadzenie odrębnej części zawierającej pytania lub zadania umożliwiające obiektywną ocenę odpowiedzi.
Rozdział metodologiczny kończy charakterystyka badanej grupy. Powinna ona obejmować jedynie te informacje, które posiadają znaczenie dla interpretacji wyników, w szczególności wiek, poziom i kierunek wykształcenia oraz ewentualne wcześniejsze doświadczenia związane z edukacją ekonomiczną.
Rozdział trzeci posiada charakter empiryczny i prezentuje wyniki badań własnych. Analiza powinna umożliwiać odpowiedź na pytanie, jak badani oceniają swoją znajomość zagadnień ekonomicznych, które obszary uznają za najlepiej opanowane oraz gdzie dostrzegają największe braki.
Jeżeli badanie zawiera także część testową, szczególnie wartościowe będzie zestawienie samooceny z wynikami obiektywnego pomiaru. Pozwoli ono określić, czy badani właściwie rozpoznają poziom własnych kompetencji oraz w których obszarach występują największe rozbieżności.
Ostatnia część rozdziału powinna prowadzić do sformułowania wniosków wynikających ze zgromadzonego materiału. Mogą one dotyczyć zarówno poziomu deklarowanego poczucia kompetencji, jak i potrzeb dalszego kształcenia ekonomicznego badanej grupy. Zakres wniosków powinien jednak pozostawać dostosowany do rzeczywistej konstrukcji narzędzia oraz sposobu doboru respondentów.
Znaczenie tego rodzaju badań wynika z faktu, że samo posiadanie dostępu do informacji ekonomicznych nie oznacza jeszcze umiejętności ich właściwego wykorzystania. Współczesny człowiek dysponuje ogromną liczbą źródeł, ale musi potrafić oceniać ich wiarygodność, rozumieć podstawowe zależności i rozpoznawać granice własnych kompetencji.
Szczególnie ważna może okazać się właśnie trafność samooceny. Osoba świadoma własnych braków może poszukiwać dodatkowych informacji przed podjęciem ważnej decyzji. Znacznie większe ryzyko może pojawić się w sytuacji, gdy jednostka posiada ograniczoną wiedzę, ale pozostaje przekonana o wysokim poziomie własnych kompetencji.
Edukacja ekonomiczna powinna więc kształtować nie tylko wiedzę, lecz również umiejętność krytycznej oceny własnego przygotowania. Rozumienie ekonomii oznacza bowiem także świadomość złożoności wielu problemów oraz gotowość do sprawdzania informacji przed podjęciem decyzji.
Analiza samooceny wiedzy ekonomicznej osób nieposiadających specjalistycznego wykształcenia w tym zakresie może dostarczyć informacji o tym, jak młodzi ludzie postrzegają własne przygotowanie do funkcjonowania w rzeczywistości gospodarczej. Jeżeli zostanie połączona z pomiarem rzeczywistych wiadomości, pozwoli dodatkowo określić, na ile poczucie kompetencji odpowiada faktycznemu poziomowi wiedzy.
W takim ujęciu badanie może posiadać zarówno wartość poznawczą, jak i praktyczną. Pozwala identyfikować obszary, które sami respondenci postrzegają jako trudne, oraz wskazywać te dziedziny, w których edukacja ekonomiczna powinna zostać wzmocniona. Może również pokazać, czy młodzi ludzie dostrzegają praktyczny związek pomiędzy znajomością mechanizmów gospodarczych a decyzjami podejmowanymi w codziennym życiu.
Wiedza ekonomiczna nie powinna być więc traktowana jako domena wyłącznie specjalistów. W gospodarce rynkowej każdy człowiek wielokrotnie podejmuje decyzje posiadające wymiar ekonomiczny. Jakość tych decyzji zależy nie tylko od dostępu do informacji, ale również od zdolności ich rozumienia, oceny ryzyka i świadomości ograniczeń własnej wiedzy. Z tego względu badanie sposobu, w jaki młodzi ludzie oceniają swoje kompetencje ekonomiczne, pozostaje istotnym elementem refleksji nad skutecznością i dalszym rozwojem edukacji ekonomicznej.