Wstęp
Rozdział I. Teoretyczne aspekty środowiska społecznego i wychowawczego
1.1. Środowisko społeczne w ujęciu socjologicznym
1.2. Środowisko wychowawcze
1.3. Środowisko a postawy tolerancji
Rozdział II. Metodologiczne założenia badań
2.1. Przedmiot i cel badań
2.2. Problemy i hipotezy badawcze
2.3. Metody i techniki badań
Rozdział III. Opracowanie wyników badań własnych
3.1. Wyniki badań
3.2. Wskazania do wyników badań
Zakończenie
Bibliografia
Spis wykresów
Aneks
Wstęp
Okres studiów wyższych jest dla wielu młodych ludzi czasem intensywnych zmian, zdobywania nowych doświadczeń oraz stopniowego usamodzielniania się. Rozpoczęcie studiów często wiąże się nie tylko ze zmianą sposobu uczenia się i zwiększeniem zakresu odpowiedzialności za własne decyzje, lecz również z wejściem w nowe środowisko społeczne. Szczególne znaczenie może mieć w tym zakresie zamieszkanie w domu studenckim, potocznie określanym jako akademik. Dla wielu studentów jest to pierwsze doświadczenie długotrwałego funkcjonowania poza domem rodzinnym oraz codziennego współżycia z osobami pochodzącymi z różnych środowisk społecznych, kulturowych i regionalnych.
Akademik można traktować nie tylko jako miejsce zapewniające studentom zakwaterowanie, ale również jako specyficzne środowisko społeczne. Jego mieszkańcy pozostają ze sobą w stałym kontakcie, korzystają ze wspólnych przestrzeni, dzielą określone obowiązki oraz uczestniczą w formalnych i nieformalnych formach życia studenckiego. Każdego dnia dochodzi tam do wielu sytuacji wymagających współpracy, komunikacji, wzajemnego respektowania potrzeb oraz rozwiązywania pojawiających się konfliktów. W rezultacie dom studencki może wpływać na sposób funkcjonowania młodego człowieka, jego poglądy oraz stosunek do innych osób.
Środowisko społeczne odgrywa istotną rolę w procesie rozwoju człowieka. Jednostka funkcjonuje w ramach wielu grup, takich jak rodzina, grupa rówieśnicza, szkoła, środowisko zawodowe czy lokalna społeczność. Każda z nich przekazuje określone normy, wartości i wzory zachowań. Człowiek, uczestnicząc w życiu społecznym, obserwuje reakcje innych osób, dostosowuje własne działania do obowiązujących zasad oraz stopniowo kształtuje swoje postawy. Szczególnie ważne mogą być te środowiska, w których relacje mają charakter bezpośredni i długotrwały.
Dom studencki spełnia wiele warunków pozwalających uznać go za środowisko wychowawcze. Wychowanie nie zachodzi bowiem wyłącznie w ramach celowo organizowanych działań podejmowanych przez rodziców, nauczycieli czy wychowawców. Wpływ wychowawczy może mieć także codzienne uczestnictwo w życiu określonej grupy. Kontakty z innymi osobami, obserwowanie ich zachowań, wspólne rozwiązywanie problemów oraz konieczność uwzględniania odmiennych potrzeb mogą prowadzić do zmian w sposobie myślenia i postępowania jednostki.
W warunkach akademika szczególnego znaczenia nabiera różnorodność jego mieszkańców. Studenci mogą pochodzić z różnych regionów kraju, środowisk rodzinnych, grup społecznych czy kulturowych. Mogą różnić się zainteresowaniami, stylem życia, systemem wartości, poglądami, przyzwyczajeniami oraz sposobem spędzania wolnego czasu. W domach studenckich mogą mieszkać również studenci zagraniczni, co dodatkowo zwiększa różnorodność językową i kulturową tego środowiska. Codzienny kontakt z odmiennością może stanowić ważne doświadczenie w procesie kształtowania postaw społecznych.
Jedną z takich postaw jest tolerancja. Pojęcie to odnosi się do uznawania prawa innych osób do odmiennych przekonań, sposobów życia, poglądów czy zachowań, o ile nie naruszają one praw i bezpieczeństwa innych ludzi. Tolerancja nie musi oznaczać akceptacji wszystkich przekonań ani rezygnacji z własnych wartości. Jej istotą jest raczej szacunek dla drugiego człowieka oraz gotowość do funkcjonowania w środowisku, w którym występują różnice.
Postawa tolerancji nabiera szczególnego znaczenia we współczesnym społeczeństwie, charakteryzującym się dużą różnorodnością. Mobilność ludzi, rozwój komunikacji, możliwość studiowania i pracy poza miejscem zamieszkania oraz coraz częstsze kontakty między osobami należącymi do różnych środowisk powodują, że umiejętność funkcjonowania w warunkach odmienności staje się ważną kompetencją społeczną. Człowiek powinien potrafić nie tylko bronić własnych przekonań, ale również słuchać innych i respektować ich prawo do odmiennego stanowiska.
Akademik może być miejscem, w którym tolerancja jest poddawana codziennej próbie. Wspólne zamieszkiwanie wymaga uzgadniania zasad korzystania z przestrzeni, uwzględniania potrzeb współlokatorów oraz radzenia sobie z różnicami dotyczącymi między innymi organizacji dnia, zwyczajów, sposobu odpoczynku czy utrzymywania porządku. Nawet pozornie drobne kwestie mogą prowadzić do konfliktów, jeżeli mieszkańcy nie potrafią komunikować swoich oczekiwań i szanować wzajemnych granic.
Z drugiej strony właśnie takie codzienne sytuacje mogą sprzyjać rozwijaniu tolerancji. Student, który wcześniej funkcjonował przede wszystkim w środowisku osób o podobnych poglądach i doświadczeniach, w akademiku może po raz pierwszy nawiązać bliskie relacje z osobami znacząco różniącymi się od niego. Bezpośredni kontakt może prowadzić do osłabienia wcześniej posiadanych stereotypów i uprzedzeń. Człowiek przestaje wtedy postrzegać innych wyłącznie przez pryzmat przynależności do określonej grupy, a zaczyna dostrzegać ich indywidualne cechy i doświadczenia.
Szczególne znaczenie mogą mieć relacje pomiędzy studentami pochodzącymi z różnych krajów i kultur. Wspólne mieszkanie stwarza możliwość poznania innych tradycji, zwyczajów, sposobów komunikowania się czy podejścia do codziennych obowiązków. Jednocześnie różnice kulturowe mogą być źródłem nieporozumień. Zachowanie uznawane w jednej kulturze za naturalne może być inaczej interpretowane przez osobę wychowaną w innym środowisku. W takich sytuacjach konieczne stają się otwartość, cierpliwość oraz gotowość do wyjaśniania wzajemnych oczekiwań.
Proces kształtowania tolerancji może następować również poprzez uczestnictwo w życiu wspólnoty akademickiej. Wspólne wydarzenia, spotkania, inicjatywy studenckie, działalność samorządowa czy zwykłe codzienne kontakty mogą zwiększać poczucie przynależności do grupy. Współpraca przy realizacji określonych celów może sprzyjać przełamywaniu barier pomiędzy osobami różniącymi się poglądami, pochodzeniem czy stylem życia.
Nie oznacza to jednak, że samo zamieszkanie w akademiku automatycznie prowadzi do rozwoju postaw tolerancyjnych. Środowisko społeczne może zarówno sprzyjać otwartości, jak i wzmacniać istniejące konflikty oraz uprzedzenia. Jeżeli w grupie dominują zachowania wykluczające, agresywne czy oparte na stereotypach, część mieszkańców może dostosowywać się do takich wzorów. Dlatego istotne znaczenie ma charakter relacji panujących w domu studenckim oraz normy tworzone przez jego mieszkańców.
Ważnym elementem jest również sposób reagowania na konflikty. Różnice pomiędzy ludźmi są naturalnym elementem życia społecznego i nie można oczekiwać, że wspólne funkcjonowanie dużej liczby osób będzie całkowicie pozbawione sporów. Istotne jest jednak to, w jaki sposób konflikty są rozwiązywane. Otwartość na rozmowę, umiejętność słuchania drugiej strony, poszukiwanie kompromisu oraz respektowanie wspólnie ustalonych zasad mogą rozwijać kompetencje potrzebne do funkcjonowania w zróżnicowanym społeczeństwie.
Akademik może zatem pełnić funkcję swoistego laboratorium życia społecznego. Młody człowiek spotyka się w nim z sytuacjami, które wymagają większej samodzielności niż w domu rodzinnym. Nie może liczyć na to, że wszystkie problemy zostaną rozwiązane przez rodziców lub inne osoby dorosłe. Musi samodzielnie negocjować zasady współżycia, reagować na zachowania innych oraz brać odpowiedzialność za własne postępowanie.
Tego rodzaju doświadczenia mogą wpływać na rozwój dojrzałości społecznej. Student uczy się, że jego potrzeby są ważne, ale nie są jedynymi, które należy brać pod uwagę. Wspólne mieszkanie wymaga zdolności do kompromisu oraz rozumienia perspektywy innych osób. Są to kompetencje ściśle związane z tolerancją, ponieważ pozwalają funkcjonować z ludźmi różniącymi się sposobem myślenia i działania.
Kształtowanie postaw tolerancji jest szczególnie istotne w okresie wczesnej dorosłości. Jest to czas, w którym człowiek rozwija własną tożsamość, podejmuje coraz bardziej samodzielne decyzje oraz buduje system przekonań dotyczących życia społecznego. Doświadczenia zdobyte podczas studiów mogą wpływać na późniejszy sposób funkcjonowania w środowisku zawodowym, rodzinnym i obywatelskim. Kontakt z różnorodnością może przygotowywać do pracy w zespołach składających się z osób o odmiennych doświadczeniach i poglądach.
Tolerancja jest również ważnym elementem funkcjonowania społeczeństwa demokratycznego. Różnorodność opinii, przekonań oraz sposobów życia jest naturalną konsekwencją wolności jednostki. Umiejętność respektowania tej różnorodności pozwala ograniczać konflikty i sprzyja budowaniu relacji opartych na dialogu. Edukacja do tolerancji nie powinna zatem ograniczać się wyłącznie do przekazywania wiedzy teoretycznej, ale powinna być związana z rzeczywistymi doświadczeniami społecznymi.
W tym znaczeniu środowisko akademika może posiadać szczególne walory wychowawcze. Codzienny kontakt z innymi ludźmi umożliwia praktyczne sprawdzanie własnych przekonań oraz rozwijanie umiejętności funkcjonowania w grupie. Student może konfrontować posiadane stereotypy z rzeczywistymi doświadczeniami, uczyć się odpowiedzialności za słowo oraz poznawać konsekwencje zachowań opartych zarówno na szacunku, jak i nietolerancji.
Istotne znaczenie ma także atmosfera panująca w domu studenckim. Środowisko sprzyjające integracji, wzajemnej pomocy i otwartej komunikacji może zwiększać prawdopodobieństwo tworzenia pozytywnych relacji pomiędzy mieszkańcami. Natomiast brak kontaktu pomiędzy poszczególnymi grupami studentów może prowadzić do powstawania zamkniętych środowisk, w których istniejące stereotypy nie są poddawane weryfikacji.
Badanie akademika jako środowiska kształtującego postawy tolerancji pozwala więc połączyć zagadnienia dotyczące środowiska społecznego, wychowania oraz procesów zachodzących w grupie. Istotne jest ustalenie, czy wspólne zamieszkiwanie rzeczywiście sprzyja większej otwartości na innych ludzi, jakie doświadczenia mają w tym zakresie studenci oraz które elementy życia akademickiego mogą wspierać rozwijanie tolerancji.
Celem niniejszej pracy jest zbadanie znaczenia środowiska domu studenckiego w kształtowaniu postaw tolerancji jego mieszkańców. Szczególnej analizie poddano wpływ codziennych kontaktów społecznych, wspólnego funkcjonowania oraz doświadczenia różnorodności na sposób postrzegania innych osób. Istotnym elementem pracy jest również określenie, czy akademik może być traktowany jako środowisko wychowawcze sprzyjające rozwijaniu otwartości, szacunku oraz umiejętności funkcjonowania w zróżnicowanej grupie.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy rozdział ma charakter teoretyczny i poświęcony został zagadnieniom środowiska społecznego i wychowawczego. Przedstawiono w nim pojęcie środowiska społecznego w ujęciu socjologicznym oraz znaczenie środowiska wychowawczego dla rozwoju człowieka. Następnie omówiono zależności pomiędzy funkcjonowaniem jednostki w określonym otoczeniu społecznym a kształtowaniem postaw tolerancji.
Drugi rozdział przedstawia metodologiczne założenia badań własnych. Określono w nim przedmiot i cel badań oraz sformułowano problemy i hipotezy badawcze. Przedstawiono także zastosowane metody i techniki badawcze, umożliwiające zebranie materiału dotyczącego doświadczeń oraz postaw mieszkańców domu studenckiego.
Trzeci rozdział ma charakter empiryczny i został poświęcony opracowaniu wyników badań własnych. Zaprezentowano oraz poddano analizie uzyskane wyniki, a następnie sformułowano wynikające z nich wskazania. Pozwalają one ocenić znaczenie akademika jako środowiska społecznego oraz określić, jakie elementy wspólnego życia studentów mogą sprzyjać kształtowaniu postaw tolerancji.
Połączenie rozważań teoretycznych z analizą wyników badań własnych pozwala spojrzeć na dom studencki nie tylko jako na miejsce zamieszkania, lecz również jako na przestrzeń intensywnych kontaktów społecznych i zdobywania doświadczeń ważnych dla rozwoju młodego człowieka. Akademik może stwarzać warunki do spotkania z różnorodnością, konfrontowania własnych przekonań z poglądami innych osób oraz uczenia się zasad współżycia opartego na szacunku. W tym znaczeniu może on pełnić istotną funkcję w kształtowaniu postaw tolerancji, przygotowując studentów do funkcjonowania w coraz bardziej zróżnicowanym społeczeństwie.