Plan pracy
Wstęp
Rozdział I. Tło historyczne i kontekst Brexitu
1.1. Historia stosunków handlowych między Wielką Brytanią a krajami UE
1.2. Proces Brexitu i jego konsekwencje dla handlu zagranicznego
1.3. Regulacje i umowy handlowe po Brexicie
1.4. Wpływ Brexitu na politykę handlową Wielkiej Brytanii
Rozdział II. Ryzyko związane z handlem zagranicznym po Brexicie
2.1. Ryzyko związane z barierami celnymi i formalnościami
2.2. Ryzyko związane z logistyką i łańcuchem dostaw
2.3. Ryzyko walutowe i wpływ kursów wymiany
2.4. Ryzyko regulacyjne i zgodności z nowymi normami
Rozdział III. Strategie zarządzania ryzykiem w handlu zagranicznym
3.1. Analiza ryzyka i jego wpływ na działalność gospodarczą
3.2. Metody zarządzania ryzykiem w logistyce i łańcuchu dostaw
3.3. Strategie hedgingowe i zarządzanie ryzykiem walutowym
3.4. Wdrażanie działań mających na celu dostosowanie do nowych regulacji
Rozdział IV. Praktyczne przykłady i case studies
4.1. Case study 1: Adaptacja strategii przez firmy eksportujące do Wielkiej Brytanii
4.2. Case study 2: Zarządzanie ryzykiem przez przedsiębiorstwa importujące z Wielkiej Brytanii
4.3. Case study 3: Wpływ Brexitu na małe i średnie przedsiębiorstwa
4.4. Wnioski z analiz i rekomendacje dla przedsiębiorstw
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Handel zagraniczny stanowi jeden z najważniejszych obszarów współpracy gospodarczej pomiędzy państwami. Umożliwia przedsiębiorstwom rozszerzanie rynków zbytu, pozyskiwanie surowców, półproduktów i technologii oraz wykorzystywanie korzyści wynikających z międzynarodowego podziału pracy. Otwarcie gospodarki na wymianę międzynarodową może przyczyniać się do wzrostu produkcji, zatrudnienia, inwestycji i innowacyjności. Jednocześnie działalność na rynkach zagranicznych wiąże się z większą niepewnością niż funkcjonowanie wyłącznie na rynku krajowym. Przedsiębiorstwa muszą uwzględniać różnice prawne, podatkowe, walutowe, logistyczne i kulturowe, a także możliwość wystąpienia nagłych zmian politycznych wpływających na warunki wymiany.
Szczególnym przykładem wydarzenia, które doprowadziło do zasadniczej zmiany otoczenia handlowego, jest wystąpienie Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej, określane mianem Brexitu. Decyzja o opuszczeniu Unii została podjęta w referendum przeprowadzonym 23 czerwca 2016 roku. Po kilkuletnim okresie negocjacji Zjednoczone Królestwo formalnie wystąpiło z Unii Europejskiej 31 stycznia 2020 roku. Do końca 2020 roku obowiązywał jednak okres przejściowy, podczas którego w relacjach gospodarczych nadal stosowano znaczną część dotychczasowych rozwiązań. Zasadnicza zmiana warunków handlu nastąpiła zatem 1 stycznia 2021 roku, gdy Zjednoczone Królestwo znalazło się poza jednolitym rynkiem i unią celną Unii Europejskiej.
Brexit był wydarzeniem bezprecedensowym w historii integracji europejskiej. Po raz pierwszy państwo członkowskie zdecydowało się wystąpić z Unii Europejskiej, rezygnując między innymi z pełnego udziału w swobodnym przepływie towarów, usług, osób i kapitału. Zmiana ta miała istotne konsekwencje dla przedsiębiorstw prowadzących wymianę handlową pomiędzy Zjednoczonym Królestwem a państwami Unii Europejskiej, w tym Polską. Przedsiębiorcy, którzy wcześniej traktowali rynek brytyjski jako część jednolitego rynku europejskiego, zostali zobowiązani do uwzględnienia procedur właściwych dla obrotu z państwem trzecim.
Podstawę dalszej współpracy gospodarczej stworzyła Umowa o handlu i współpracy między Unią Europejską a Zjednoczonym Królestwem. Została ona podpisana pod koniec 2020 roku, była stosowana tymczasowo od 1 stycznia 2021 roku, a następnie weszła w życie 1 maja 2021 roku. Porozumienie pozwoliło uniknąć zastosowania ceł i kontyngentów ilościowych wobec towarów spełniających odpowiednie reguły pochodzenia. Nie przywróciło jednak warunków funkcjonujących w ramach jednolitego rynku i unii celnej.
Wbrew częstemu uproszczeniu Brexit nie oznaczał automatycznego wprowadzenia ceł na wszystkie towary będące przedmiotem wymiany między Unią Europejską a Zjednoczonym Królestwem. Preferencyjne traktowanie celne uzależnione jest jednak od wykazania, że produkt spełnia określone reguły pochodzenia. Towar wyprodukowany w państwie trzecim, a następnie jedynie wprowadzony do obrotu w Polsce lub Wielkiej Brytanii, nie zawsze może korzystać z zerowej stawki celnej. Przedsiębiorstwa muszą zatem prawidłowo ustalać pochodzenie produktów, gromadzić wymagane oświadczenia i dokumenty oraz kontrolować pochodzenie surowców i półproduktów wykorzystywanych w procesie produkcji.
Niezależnie od możliwości zastosowania preferencji celnych wymiana została objęta formalnościami granicznymi. Konieczne stało się składanie zgłoszeń celnych, posługiwanie się odpowiednimi numerami identyfikacyjnymi, ustalanie kodów taryfowych, wartości celnej i pochodzenia towarów, a także prawidłowe rozliczanie podatku od wartości dodanej. W odniesieniu do artykułów rolno-spożywczych, zwierząt, roślin i produktów pochodzenia zwierzęcego dodatkowe znaczenie mają świadectwa zdrowia, kontrole sanitarne i fitosanitarne oraz wcześniejsze zgłaszanie przesyłek. W zależności od rodzaju produktu mogą być wymagane również licencje, certyfikaty i potwierdzenia zgodności z normami obowiązującymi na rynku docelowym.
Zmiany te mają szczególne znaczenie dla polskich przedsiębiorstw, ponieważ Wielka Brytania należy do najważniejszych zagranicznych rynków zbytu dla polskich towarów. Polski eksport na rynek brytyjski obejmuje między innymi maszyny i urządzenia, pojazdy oraz części samochodowe, sprzęt elektryczny, meble, wyroby przemysłowe, kosmetyki, produkty chemiczne oraz artykuły rolno-spożywcze. Ważną część wzajemnych stosunków gospodarczych stanowi także handel usługami, obejmujący usługi transportowe, informatyczne, finansowe, biznesowe, budowlane i profesjonalne. Polska osiąga w wymianie towarowej z Wielką Brytanią znaczącą nadwyżkę, dlatego stabilność dostępu do rynku brytyjskiego ma duże znaczenie dla krajowych eksporterów.
Skutki Brexitu nie są jednakowe dla wszystkich uczestników wymiany handlowej. Ich zakres zależy od wielkości przedsiębiorstwa, branży, rodzaju produktów, organizacji łańcucha dostaw, częstotliwości wysyłek oraz doświadczenia w obrocie z państwami trzecimi. Duże podmioty dysponują zazwyczaj własnymi działami prawnymi, podatkowymi i logistycznymi, dzięki czemu mogą łatwiej przystosować procedury do nowych wymagań. Małe i średnie przedsiębiorstwa częściej korzystają z usług zewnętrznych agencji celnych, przewoźników, doradców i operatorów logistycznych. Dodatkowe koszty dokumentacji, certyfikacji oraz obsługi przesyłek mogą być dla nich proporcjonalnie większym obciążeniem.
Jedną z najważniejszych kategorii ryzyka wynikającego z Brexitu jest ryzyko celne i administracyjne. Może ono powstać w przypadku błędnego zaklasyfikowania towaru, nieprawidłowego określenia jego pochodzenia, braku wymaganych dokumentów lub niedotrzymania terminów zgłoszeń. Konsekwencją takich błędów mogą być opóźnienia, konieczność zapłaty cła, zatrzymanie przesyłki, naliczenie dodatkowych opłat, a nawet odmowa wprowadzenia towaru na rynek. Zarządzanie tym ryzykiem wymaga odpowiedniego przygotowania dokumentacji, weryfikacji kontrahentów i dostawców oraz jasnego określenia odpowiedzialności stron transakcji.
Drugim istotnym obszarem jest ryzyko logistyczne. Wprowadzenie kontroli granicznych i dodatkowych formalności zwiększyło możliwość wystąpienia opóźnień, szczególnie w transporcie drogowym oraz w przypadku produktów wymagających kontroli sanitarnych lub fitosanitarnych. Zakłócenia mogą prowadzić do przerw w produkcji, niedotrzymania terminów dostaw, utraty jakości produktów szybko psujących się oraz pogorszenia relacji z odbiorcami. Przedsiębiorstwa mogą ograniczać to ryzyko poprzez dywersyfikację tras i przewoźników, tworzenie zapasów bezpieczeństwa, korzystanie z magazynów po obu stronach granicy oraz dokładniejsze planowanie terminów dostaw.
Kolejnym zagrożeniem jest ryzyko walutowe związane ze zmianami kursu funta szterlinga względem złotego i euro. Wahania kursowe mogą prowadzić do zmniejszenia wartości przychodów eksportera, wzrostu kosztów importera lub pogorszenia rentowności kontraktu. Ryzyko to jest szczególnie istotne w przypadku umów długoterminowych, płatności odroczonych oraz działalności charakteryzującej się niską marżą. Do instrumentów jego ograniczania należą kontrakty terminowe, opcje walutowe, swapy, klauzule waloryzacyjne, fakturowanie w odpowiednio dobranej walucie oraz naturalny hedging, polegający na równoważeniu przychodów i kosztów w tej samej walucie.
Istotne znaczenie ma również ryzyko regulacyjne. Po Brexicie prawo Unii Europejskiej i regulacje brytyjskie mogą stopniowo rozwijać się w odmiennych kierunkach. Przedsiębiorstwo może być wówczas zmuszone do spełnienia różnych wymagań dotyczących oznakowania, składu, opakowania, bezpieczeństwa, ochrony środowiska, odpowiedzialności producenta lub dopuszczenia produktu do sprzedaży. Rozbieżności regulacyjne mogą prowadzić do konieczności przygotowywania różnych wersji produktu albo dokumentacji przeznaczonej dla rynku unijnego i brytyjskiego. Szczególnej uwagi wymagają produkty spożywcze, chemiczne, farmaceutyczne, medyczne, kosmetyczne i techniczne.
Przy analizie skutków Brexitu należy ponadto odróżniać Wielką Brytanię, obejmującą Anglię, Szkocję i Walię, od całego Zjednoczonego Królestwa, do którego należy również Irlandia Północna. Specjalne rozwiązania odnoszące się do Irlandii Północnej wynikają z potrzeby uniknięcia twardej granicy na wyspie Irlandii oraz ochrony integralności jednolitego rynku Unii Europejskiej. Oznacza to, że procedury dotyczące przepływu towarów mogą zależeć również od tego, do której części Zjednoczonego Królestwa kierowana jest przesyłka. Nieuwzględnienie tego rozróżnienia może prowadzić do błędów proceduralnych i nieprawidłowej oceny ryzyka.
Zarządzanie ryzykiem w handlu zagranicznym można rozumieć jako uporządkowany proces obejmujący identyfikację zagrożeń, ocenę prawdopodobieństwa ich wystąpienia, analizę potencjalnych konsekwencji, wybór sposobu postępowania oraz monitorowanie skuteczności przyjętych działań. Przedsiębiorstwo może unikać określonego ryzyka, ograniczać je, przenosić na inny podmiot lub świadomie je zaakceptować. W praktyce konieczne jest stworzenie rejestru ryzyk, przypisanie odpowiedzialności za poszczególne zagrożenia oraz określenie procedur postępowania w sytuacjach kryzysowych.
Do najważniejszych działań dostosowawczych należą szkolenia pracowników, korzystanie z usług przedstawicieli celnych, automatyzacja dokumentacji, aktualizacja umów handlowych i reguł Incoterms, weryfikacja reguł pochodzenia, zabezpieczanie kursów walutowych oraz współpraca ze sprawdzonymi operatorami logistycznymi. Znaczenie ma także właściwe zarządzanie relacjami z kontrahentami, ponieważ opóźnienia lub koszty mogą być wynikiem niejasnego podziału odpowiedzialności pomiędzy sprzedawcę i nabywcę. Przedsiębiorstwo powinno ustalić między innymi, która strona odpowiada za odprawę, transport, ubezpieczenie, podatki, uzyskanie dokumentów i poniesienie kosztów związanych z kontrolą graniczną.
Brexit nie powinien być analizowany wyłącznie jako źródło zagrożeń. Zmiana warunków handlu może również tworzyć możliwości dla przedsiębiorstw, które szybciej dostosują swoje procesy niż konkurenci. Sprawna obsługa celna, znajomość przepisów oraz umiejętność zapewnienia terminowych dostaw mogą stać się źródłem przewagi konkurencyjnej. Szanse mogą wynikać także z zastępowania przez polskich dostawców przedsiębiorstw, które zrezygnowały z rynku brytyjskiego, rozwoju handlu elektronicznego, tworzenia magazynów lokalnych oraz wzrostu zapotrzebowania na usługi doradcze, celne i logistyczne.
Przedmiotem niniejszej pracy jest ryzyko występujące w handlu zagranicznym Polski z Wielką Brytanią w związku z Brexitem oraz sposoby zarządzania tym ryzykiem przez przedsiębiorstwa. Głównym celem pracy jest zidentyfikowanie najważniejszych zagrożeń wynikających ze zmiany zasad wymiany handlowej oraz ocena metod pozwalających na ograniczenie ich wpływu na działalność eksporterów i importerów. Cel dodatkowy stanowi sformułowanie rekomendacji, które mogą wspierać przedsiębiorstwa w dostosowaniu procesów handlowych, logistycznych i finansowych do nowych warunków.
Główny problem badawczy został sformułowany w postaci pytania: w jaki sposób Brexit wpłynął na poziom i strukturę ryzyka występującego w handlu zagranicznym Polski z Wielką Brytanią oraz jakie działania pozwalają przedsiębiorstwom skutecznie zarządzać tym ryzykiem? Problemy szczegółowe dotyczą wpływu formalności celnych na koszty i czas realizacji dostaw, znaczenia ryzyka walutowego, skutków rozbieżności regulacyjnych, zmian w organizacji łańcuchów dostaw oraz różnic w zdolnościach dostosowawczych dużych przedsiębiorstw i sektora małych i średnich przedsiębiorstw.
W pracy można przyjąć hipotezę główną, zgodnie z którą Brexit zwiększył koszty transakcyjne i złożoność organizacyjną handlu Polski z Wielką Brytanią, ale nie doprowadził do utraty znaczenia rynku brytyjskiego dla polskich eksporterów. Hipotezy szczegółowe zakładają, że małe i średnie przedsiębiorstwa są bardziej narażone na negatywne skutki nowych formalności niż duże podmioty, a skuteczność adaptacji zależy od stopnia przygotowania procedur, kompetencji pracowników, cyfryzacji dokumentacji i dywersyfikacji łańcuchów dostaw. Przyjęto również, że właściwe zarządzanie ryzykiem celnym, logistycznym, walutowym i regulacyjnym pozwala ograniczyć negatywny wpływ Brexitu na rentowność wymiany.
W realizacji celów pracy wykorzystane zostaną analiza literatury, analiza aktów prawnych i dokumentów instytucjonalnych, analiza danych statystycznych oraz metoda porównawcza. Wskazane jest porównanie wartości i struktury handlu w trzech okresach: przed referendum, w czasie negocjacji i okresu przejściowego oraz po wprowadzeniu nowych zasad od 2021 roku. Uzupełnieniem analizy będą studia przypadków przedsiębiorstw eksportujących do Wielkiej Brytanii i importujących z tego rynku. Przy interpretacji danych należy oddzielić wpływ Brexitu od skutków pandemii COVID-19, zmian cen energii, inflacji, wojny w Ukrainie oraz wahań koniunktury gospodarczej.
Praca składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym zostanie przedstawione tło historyczne Brexitu, przebieg procesu wystąpienia Zjednoczonego Królestwa z Unii Europejskiej oraz regulacje kształtujące obecne stosunki handlowe. Rozdział drugi będzie poświęcony identyfikacji i charakterystyce ryzyka celnego, logistycznego, walutowego i regulacyjnego. W rozdziale trzecim omówione zostaną metody analizy i zarządzania ryzykiem, w tym działania dotyczące łańcucha dostaw, zabezpieczania kursów walutowych oraz zapewniania zgodności z regulacjami. Rozdział czwarty będzie zawierał studia przypadków oraz rekomendacje dla przedsiębiorstw. W zakończeniu zostaną przedstawione najważniejsze wyniki analizy, zweryfikowane hipotezy i sformułowane wnioski odnoszące się do dalszego rozwoju polsko-brytyjskich stosunków handlowych.