WSTĘP
ROZDZIAŁ I. TEORETYCZNE ASPEKTY SPOŁECZEŃSTWA
1.1. Istota i pojęcie społeczeństwa
1.2. Rozwój teorii społeczeństwa
1.3. Zróżnicowanie podsystemów społecznych
1.4. Klasy i warstwy społeczne
1.5. Grupa społeczna wobec działań zbiorowych
ROZDZIAŁ II. MIEJSCE ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH WE WSPÓŁCZESNYM SPOŁECZEŃSTWIE
2.1. Pojęcie związku zawodowego
2.2. Ewolucja celów i działań związków zawodowych
2.3. Główne modele ruchu zawodowego
2.4. Rola syndykalizmu w kształtowaniu się związków zawodowych
2.5. Funkcjonowanie związków zawodowych w świetle prawa pracy
ROZDZIAŁ III. PODSTAWY METODOLOGICZNE BADAŃ WŁASNYCH
3.1. Przedmiot i cel badań
3.2. Problemy i hipotezy badawcze
3.3. Metody i techniki badań
3.4. Organizacja badań i charakterystyka grupy badawczej
ROZDZIAŁ IV. ROLA SPOŁECZNA ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH W ŚWIETLE WYNIKÓW BADAŃ WŁASNYCH
4.1. Analiza i synteza wyników badań własnych
4.2. Podsumowanie i wnioski
ZAKOŃCZENIE
BIBLIOGRAFIA
SPIS TABEL I RYSUNKÓW
Wstęp
Związki zawodowe należą do najważniejszych organizacji reprezentujących interesy pracowników we współczesnych społeczeństwach. Ich powstanie było bezpośrednio związane z rozwojem przemysłu, upowszechnieniem pracy najemnej oraz zmianami społecznymi, które nastąpiły wraz z rewolucją przemysłową. W nowych warunkach gospodarczych pojedynczy pracownik posiadał niewielkie możliwości wpływania na warunki zatrudnienia, wysokość wynagrodzenia czy czas pracy. Wspólne działanie osób znajdujących się w podobnej sytuacji zawodowej stało się więc sposobem wzmacniania ich pozycji wobec pracodawców. Z czasem związki zawodowe przekształciły się w trwały element życia społecznego, uczestnicząc nie tylko w kształtowaniu stosunków pracy, lecz także w debacie publicznej dotyczącej polityki społecznej, gospodarczej i praw pracowniczych.
Problematyka związków zawodowych powinna być rozpatrywana w szerszym kontekście funkcjonowania społeczeństwa. Człowiek od początku swojego życia uczestniczy w różnego rodzaju zbiorowościach i grupach społecznych. Rodzina, grupa rówieśnicza, środowisko zawodowe, organizacje społeczne czy wspólnoty lokalne tworzą przestrzeń, w której jednostka realizuje swoje potrzeby, przyjmuje określone role i podejmuje działania wspólnie z innymi ludźmi. Część grup powstaje spontanicznie, inne są tworzone świadomie w celu osiągania określonych zamierzeń. Wraz ze wzrostem złożoności społeczeństwa zwiększa się również liczba organizacji reprezentujących interesy poszczególnych kategorii społecznych.
Związek zawodowy jest przykładem organizacji powstającej w wyniku świadomego zrzeszenia osób połączonych wspólną sytuacją zawodową i podobnymi interesami. Jego funkcjonowanie można więc analizować jako szczególną formę działania zbiorowego. Jednostka występująca samodzielnie ma ograniczoną zdolność oddziaływania na decyzje podejmowane przez dużego pracodawcę czy instytucje państwowe. Grupa zorganizowana, posiadająca określone struktury, przedstawicieli i narzędzia działania, może natomiast skuteczniej artykułować swoje oczekiwania oraz podejmować negocjacje dotyczące warunków pracy. Z tego względu rozwój związków zawodowych jest ściśle związany z rozwojem społeczeństwa obywatelskiego i instytucjonalizacją konfliktów społecznych.
Społeczeństwo nie jest jednolitą zbiorowością. Tworzą je grupy posiadające różne interesy, zasoby, możliwości wpływania na decyzje oraz pozycję ekonomiczną. Zróżnicowanie społeczne występuje między innymi w postaci klas i warstw społecznych, różnic zawodowych, majątkowych, edukacyjnych czy prestiżowych. Szczególnego znaczenia w okresie industrializacji nabrał podział związany z miejscem jednostki w procesie produkcji. Rozwój wielkich zakładów przemysłowych oraz zwiększenie liczby pracowników najemnych doprowadziły do powstania środowisk, których członkowie doświadczali podobnych warunków pracy i posiadali zbliżone interesy ekonomiczne. W takich warunkach pojawiły się podstawy do tworzenia trwałych organizacji pracowniczych.
Pierwsze związki zawodowe powstawały w sytuacji znacznej nierównowagi pomiędzy pracownikami i właścicielami przedsiębiorstw. Warunki pracy w okresie wczesnego kapitalizmu przemysłowego były często bardzo trudne. Długi czas pracy, niskie wynagrodzenia, zatrudnianie kobiet i dzieci w szczególnie ciężkich warunkach, brak zabezpieczeń socjalnych oraz ograniczona ochrona prawna pracowników prowadziły do narastania konfliktów. Indywidualny sprzeciw wobec takich warunków rzadko mógł przynieść oczekiwany rezultat. Dopiero organizowanie się pracowników umożliwiało podejmowanie negocjacji, protestów i strajków na większą skalę.
Rozwój ruchu zawodowego nie przebiegał jednak jednolicie. W poszczególnych krajach związki zawodowe funkcjonowały w odmiennych warunkach prawnych, politycznych i kulturowych. Początkowo działalność organizacji pracowniczych bywała ograniczana, a nawet zakazywana. Z czasem prawo zrzeszania się oraz prowadzenia działalności związkowej zaczęło być uznawane za jedno z podstawowych praw pracowniczych. Związki uzyskały możliwość legalnego reprezentowania interesów zatrudnionych, uczestniczenia w negocjacjach zbiorowych oraz organizowania określonych form protestu.
Zmieniały się również same cele działalności związkowej. Początkowo koncentrowano się przede wszystkim na podstawowych problemach bytowych pracowników, takich jak wysokość wynagrodzeń, długość dnia pracy, bezpieczeństwo zatrudnienia czy warunki wykonywania obowiązków zawodowych. Wraz z rozwojem ustawodawstwa pracy i zabezpieczenia społecznego zakres zainteresowania organizacji związkowych stopniowo się rozszerzał. Współcześnie obejmuje również kwestie związane z ochroną zdrowia, równym traktowaniem, rozwojem zawodowym, zmianami organizacyjnymi, restrukturyzacją przedsiębiorstw, ochroną miejsc pracy czy godzeniem życia zawodowego z rodzinnym.
Miejsce związków zawodowych zmieniało się wraz z przechodzeniem społeczeństw od modelu industrialnego do postindustrialnego. W społeczeństwie przemysłowym podstawową przestrzenią rozwoju ruchu związkowego były duże zakłady pracy, skupiające znaczną liczbę pracowników wykonujących podobne zadania. Sprzyjało to tworzeniu wspólnej tożsamości zawodowej oraz organizowaniu działań zbiorowych. Robotnicy pracujący w tej samej fabryce mieli bezpośredni kontakt, podobne warunki zatrudnienia i jasno określonego pracodawcę. Organizowanie się w związki zawodowe było w takich warunkach stosunkowo naturalnym sposobem reprezentowania wspólnych interesów.
Społeczeństwa postindustrialne charakteryzują się znacznie większym zróżnicowaniem form zatrudnienia i wykonywanej pracy. Wzrasta znaczenie sektora usług, nowych technologii oraz zawodów wymagających wysokich kwalifikacji. Upowszechniają się również bardziej elastyczne modele zatrudnienia, praca zdalna, samozatrudnienie oraz różnego rodzaju formy współpracy niezwiązane z tradycyjną umową o pracę. Zmiany te stanowią dla związków zawodowych istotne wyzwanie, ponieważ tradycyjny model organizowania pracowników był tworzony przede wszystkim dla dużych, stabilnych środowisk pracowniczych.
Współczesny rynek pracy jest więc bardziej rozproszony niż w okresie dominacji przemysłu. Pracownicy częściej zmieniają miejsce zatrudnienia, wykonują obowiązki poza siedzibą przedsiębiorstwa albo są związani z kilkoma podmiotami jednocześnie. Takie warunki mogą utrudniać tworzenie trwałych więzi zawodowych oraz organizowanie wspólnych działań. Jednocześnie pojawiają się nowe problemy, które mogą zwiększać zapotrzebowanie na zbiorową reprezentację interesów. Dotyczy to między innymi niepewności zatrudnienia, presji na zwiększanie wydajności, monitorowania pracowników za pomocą nowych technologii czy zmian wynikających z automatyzacji.
Związki zawodowe pozostają więc instytucjami funkcjonującymi na styku kilku ważnych obszarów życia społecznego. Z jednej strony są organizacjami reprezentującymi interesy swoich członków. Z drugiej uczestniczą w stosunkach przemysłowych i dialogu społecznym, prowadząc negocjacje z pracodawcami. Mogą również występować jako podmioty zabierające głos w sprawach dotyczących polityki gospodarczej i społecznej państwa. Ich działalność wykracza tym samym poza granice pojedynczego zakładu pracy.
Jednym z podstawowych obszarów aktywności organizacji związkowych jest ochrona praw pracowniczych. Związek może reprezentować pracownika w sytuacji konfliktu z pracodawcą, zwracać uwagę na przypadki naruszania obowiązujących przepisów oraz uczestniczyć w negocjowaniu warunków zatrudnienia. Szczególne znaczenie mają układy zbiorowe pracy i inne porozumienia, dzięki którym warunki zatrudnienia mogą być ustalane nie tylko na poziomie indywidualnej umowy pomiędzy pracownikiem i pracodawcą, lecz również w wyniku negocjacji prowadzonych przez reprezentację zatrudnionych.
Funkcja ochronna nie wyczerpuje jednak społecznej roli związków zawodowych. Organizacje te pełnią również funkcję reprezentacyjną, integracyjną i partycypacyjną. Pozwalają pracownikom uczestniczyć w rozwiązywaniu problemów dotyczących środowiska zawodowego oraz wyrażać wspólne stanowisko. Mogą również wzmacniać poczucie solidarności pomiędzy osobami znajdującymi się w podobnej sytuacji. W tym zakresie związek zawodowy staje się instytucją łączącą interes jednostki z działaniem zbiorowym.
Istotne jest również miejsce związków zawodowych w systemie demokracji. Społeczeństwo demokratyczne opiera się na możliwości tworzenia niezależnych organizacji reprezentujących różne grupy interesów. Związki zawodowe stanowią jedną z takich struktur. Ich obecność pozwala pracownikom uczestniczyć w debacie społecznej oraz wpływać na decyzje dotyczące warunków zatrudnienia i polityki społecznej. W ten sposób związki mogą pełnić rolę pośrednika pomiędzy jednostką, pracodawcą i państwem.
Rozwój związków zawodowych był związany także z różnymi nurtami ideowymi. Jednym z nich był syndykalizm, który przypisywał organizacjom pracowniczym bardzo szeroką rolę w przemianach społecznych. W zależności od odmiany zakładał on możliwość istotnego wpływania przez związki zawodowe na strukturę społeczną i gospodarczą, a niekiedy nawet przejęcia przez organizacje pracownicze zasadniczej roli w zarządzaniu gospodarką. Chociaż współczesne związki funkcjonują zazwyczaj według znacznie bardziej umiarkowanych zasad, syndykalizm odegrał ważną rolę w rozwoju ruchu zawodowego i sposobie myślenia o zbiorowym działaniu pracowników.
Współczesna działalność związków zawodowych jest silnie związana z prawem pracy. Przepisy określają zasady tworzenia organizacji związkowych, zakres ich uprawnień oraz sposoby prowadzenia działalności. Regulują także kwestie reprezentowania pracowników, prowadzenia sporów zbiorowych oraz podejmowania określonych form protestu. Prawo stanowi więc ramę, w której realizowana jest autonomia organizacji związkowych. Jednocześnie konkretne możliwości działania zależą od rzeczywistej pozycji związków w przedsiębiorstwie i stopnia zaangażowania pracowników.
Rola społeczna związków zawodowych nie jest oceniana jednoznacznie. Zwolennicy działalności związkowej podkreślają jej znaczenie dla ochrony pracowników, ograniczania nierównowagi w relacjach zatrudnienia oraz rozwoju dialogu społecznego. Wskazuje się również na możliwość poprawy warunków pracy i większego udziału pracowników w podejmowaniu decyzji. Krytycy mogą natomiast zwracać uwagę na sytuacje, w których żądania organizacji pracowniczych są trudne do pogodzenia z możliwościami ekonomicznymi przedsiębiorstwa albo ograniczają elastyczność zarządzania.
Ocena roli związków zawodowych wymaga więc uwzględnienia interesów różnych uczestników stosunków pracy. Pracodawca dąży do zapewnienia efektywności działalności i konkurencyjności przedsiębiorstwa, natomiast pracownicy oczekują odpowiednich warunków zatrudnienia, wynagrodzenia i bezpieczeństwa. Związek zawodowy funkcjonuje pomiędzy tymi dwoma obszarami interesów. Konflikt nie musi przy tym oznaczać całkowitego braku możliwości współpracy. Jednym z najważniejszych zadań współczesnego dialogu społecznego jest właśnie tworzenie mechanizmów umożliwiających poszukiwanie kompromisu.
Społeczna pozycja organizacji związkowych zależy również od sposobu, w jaki postrzegają je sami pracownicy. Formalne uprawnienia nie gwarantują bowiem rzeczywistej skuteczności, jeżeli organizacja nie posiada odpowiedniego poparcia i zaangażowania swoich członków. Ważne jest więc poznanie opinii dotyczących tego, czy pracownicy dostrzegają potrzebę działania związków, jakie funkcje przypisują tym organizacjom oraz jak oceniają ich skuteczność.
Przedmiotem niniejszej pracy są związki zawodowe jako szczególny typ organizacji społecznej oraz ich rola we współczesnym społeczeństwie. Głównym celem pracy jest określenie społecznego znaczenia związków zawodowych oraz sposobu, w jaki ich działalność jest postrzegana i oceniana przez uczestników badań własnych. Analizie poddane zostaną zarówno teoretyczne podstawy funkcjonowania grup i organizacji społecznych, jak i historyczne oraz współczesne uwarunkowania rozwoju ruchu zawodowego.
Do celów szczegółowych należy przedstawienie podstawowych pojęć dotyczących społeczeństwa, zbiorowości, grup społecznych, organizacji i działań zbiorowych, a następnie wskazanie miejsca związku zawodowego wśród tych struktur. Kolejnym celem jest scharakteryzowanie przemian społeczeństwa industrialnego i postindustrialnego oraz określenie, jak wpływały one na funkcje organizacji pracowniczych. Praca ma również na celu przedstawienie rozwoju ruchu związkowego, podstawowych modeli jego funkcjonowania oraz prawnych ram działalności związków zawodowych. Część empiryczna służy natomiast poznaniu opinii respondentów na temat rzeczywistej roli społecznej tych organizacji.
Praca składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym rozdziale przedstawiono teoretyczne aspekty społeczeństwa. Punktem wyjścia jest wyjaśnienie pojęcia społeczeństwa oraz przedstawienie rozwoju wybranych teorii dotyczących jego funkcjonowania. Następnie omówiono zróżnicowanie podsystemów społecznych oraz problematykę klas i warstw społecznych. Szczególną uwagę poświęcono zbiorowościom, zrzeszeniom, grupom i organizacjom społecznym oraz mechanizmom prowadzącym do działań zbiorowych. Takie uporządkowanie zagadnień pozwala przejść od ogólnych struktur społecznych do specyficznej formy organizacji, jaką jest związek zawodowy.
Rozdział drugi dotyczy miejsca związków zawodowych we współczesnym społeczeństwie. Przedstawiono w nim przemiany związane z rozwojem społeczeństw industrialnych i postindustrialnych oraz ich znaczenie dla sytuacji pracowników. Omówiono pojęcie związku zawodowego, ewolucję jego celów i sposobów działania oraz najważniejsze modele ruchu zawodowego. Zaprezentowano również historyczne uwarunkowania rozwoju organizacji pracowniczych i znaczenie syndykalizmu. Rozważania uzupełnia analiza funkcjonowania związków zawodowych w świetle prawa pracy.
Rozdział trzeci ma charakter metodologiczny. Określono w nim przedmiot i cel badań własnych, sformułowano problemy oraz hipotezy badawcze, a także przedstawiono wykorzystane metody i techniki. Omówiono również organizację badań oraz scharakteryzowano grupę respondentów. Rozdział ten tworzy podstawę do przeprowadzenia analizy empirycznej dotyczącej społecznej roli związków zawodowych.
W rozdziale czwartym przedstawiono wyniki badań własnych. Zgromadzony materiał zostanie poddany analizie i syntezie w celu ustalenia, jak respondenci oceniają działalność związków zawodowych, jakie funkcje uznają za najważniejsze oraz w jakim stopniu dostrzegają znaczenie tych organizacji dla ochrony interesów pracowników i życia społecznego. Ostatnią część rozdziału stanowią wnioski wynikające z przeprowadzonego postępowania badawczego.
Związki zawodowe są instytucjami, których znaczenie zmieniało się wraz z przeobrażeniami społeczeństwa i gospodarki. Ich rozwój był odpowiedzią na problemy charakterystyczne dla społeczeństwa przemysłowego, jednak współczesne zmiany rynku pracy nie powodują automatycznie zaniku potrzeby zbiorowej reprezentacji interesów. Przeciwnie, pojawienie się nowych form zatrudnienia, rosnąca elastyczność rynku pracy i szybkie przemiany technologiczne stawiają przed organizacjami pracowniczymi nowe zadania. Ocena ich roli wymaga więc spojrzenia zarówno na historyczne źródła ruchu zawodowego, jak i na aktualne oczekiwania społeczne. Związki zawodowe pozostają jednym z mechanizmów umożliwiających pracownikom podejmowanie działań zbiorowych i uczestniczenie w kształtowaniu stosunków pracy, a ich rzeczywiste znaczenie zależy od zdolności do dostosowywania się do zmieniającej się struktury współczesnego społeczeństwa.