Wstęp
Rozdział I. Przedsiębiorstwo jako podmiot gospodarczy
1.1. Pojęcie przedsiębiorstwa
1.2. Formy prawno-organizacyjne przedsiębiorstwa
1.3. Cele podstawowe i cele cząstkowe przedsiębiorstwa
1.4. Przedsiębiorstwo jako system autonomiczny
1.5. Zasady działania przedsiębiorstwa
Rozdział II. Konkurencyjność przedsiębiorstw
2.1. Warunki funkcjonowania przedsiębiorstw – zmiany po 1989 roku
2.2. Konieczność dostosowań do zmian jako trwała cecha konkurencyjności podmiotów gospodarczych
2.3. Obszary problemowe w badaniu konkurencyjności przedsiębiorstw
2.4. Sytuacja koniunkturalna a konkurencyjność
Rozdział III. Sposoby wzrostu konkurencyjności polskich przedsiębiorstw
3.1. Przedsiębiorczość i warunki wzrostu konkurencyjności przedsiębiorstw
3.2. Środowisko lokalne i polityka mikroekonomiczna
3.3. Polityka konkurencji
3.4. Racjonalizacja struktur organizacyjno-własnościowych firm
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel
Spis rysunków
Aneks
Wstęp
Współczesne przedsiębiorstwa funkcjonują w warunkach intensywnej konkurencji, szybkich zmian technologicznych, rosnących oczekiwań klientów oraz coraz większej otwartości rynków. Utrzymanie trwałej pozycji na rynku wymaga więc nie tylko sprawnego prowadzenia bieżącej działalności, ale także zdolności do ciągłego dostosowywania się do zmian zachodzących w otoczeniu. Przedsiębiorstwo, które chce rozwijać się i zwiększać swoją wartość, powinno umiejętnie wykorzystywać posiadane zasoby, rozpoznawać potrzeby klientów, obserwować działania konkurentów oraz podejmować decyzje pozwalające na budowanie przewagi nad innymi podmiotami działającymi na tym samym rynku.
Przewaga konkurencyjna jest jednym z najważniejszych czynników warunkujących powodzenie przedsiębiorstwa. Pozwala ono wyróżnić się spośród konkurentów i stworzyć klientom taką ofertę, która będzie przez nich oceniana jako bardziej atrakcyjna. Może ona wynikać z niższych kosztów działalności, wysokiej jakości produktów i usług, innowacyjności, silnej marki, sprawnej organizacji, odpowiedniej polityki cenowej, dostępu do technologii, kwalifikacji pracowników czy zdolności do szybkiego reagowania na zmiany rynkowe. Źródła przewagi konkurencyjnej mogą zatem mieć zarówno charakter wewnętrzny, związany z potencjałem samego przedsiębiorstwa, jak i zewnętrzny, wynikający z warunków otoczenia, w którym jednostka funkcjonuje.
Przedsiębiorstwo jest podstawowym podmiotem gospodarki rynkowej. Łączy zasoby ludzkie, rzeczowe, finansowe i informacyjne w celu prowadzenia działalności gospodarczej oraz realizacji określonych zamierzeń. Jego funkcjonowanie nie może być rozpatrywane wyłącznie z punktu widzenia osiągania zysku. Współczesne przedsiębiorstwa realizują wiele celów, obejmujących między innymi rozwój, wzrost udziału w rynku, utrzymanie płynności finansowej, zwiększanie wartości firmy, budowanie trwałych relacji z klientami, poprawę efektywności czy rozwijanie kompetencji pracowników.
Cele przedsiębiorstwa mogą mieć charakter nadrzędny oraz cząstkowy. Cele podstawowe określają ogólny kierunek działalności, natomiast cele cząstkowe służą ich realizacji w poszczególnych obszarach funkcjonowania jednostki. Mogą dotyczyć sprzedaży, produkcji, finansów, marketingu, zasobów ludzkich, logistyki czy działalności inwestycyjnej. Właściwe powiązanie poszczególnych celów ma istotne znaczenie dla sprawnego zarządzania przedsiębiorstwem i jego zdolności do skutecznego konkurowania.
Przedsiębiorstwo należy również postrzegać jako system składający się z wielu wzajemnie powiązanych elementów. Decyzje podejmowane w jednym obszarze wpływają na funkcjonowanie pozostałych. Zmiana technologii może oddziaływać na zatrudnienie i koszty, rozwój nowego produktu wymaga odpowiednich nakładów finansowych i działań marketingowych, natomiast wejście na nowy rynek może prowadzić do konieczności reorganizacji struktur sprzedażowych i logistycznych. Konkurencyjność przedsiębiorstwa jest więc rezultatem współdziałania różnych obszarów jego działalności, a nie efektem jednego, odizolowanego działania.
Autonomiczność przedsiębiorstwa oznacza zdolność do samodzielnego podejmowania decyzji gospodarczych oraz ponoszenia konsekwencji tych decyzji. Jednostka działająca na rynku wybiera między innymi kierunki rozwoju, sposób wykorzystania zasobów, strategię cenową oraz metody zdobywania klientów. Swoboda ta nie ma jednak charakteru absolutnego. Przedsiębiorstwo działa w określonych warunkach prawnych, ekonomicznych i społecznych, które mogą zarówno wspierać jego rozwój, jak i tworzyć bariery ograniczające możliwości działania.
Szczególne znaczenie dla kształtowania konkurencyjności polskich przedsiębiorstw miały przemiany ustrojowe i gospodarcze rozpoczęte po 1989 roku. Przejście od gospodarki centralnie planowanej do gospodarki rynkowej doprowadziło do zasadniczej zmiany warunków funkcjonowania podmiotów gospodarczych. Przedsiębiorstwa zostały zmuszone do samodzielnego podejmowania decyzji, pozyskiwania klientów, kontroli kosztów oraz reagowania na działania konkurencji. W warunkach gospodarki rynkowej nie wystarczała już sama zdolność do wytworzenia produktu. Konieczne stało się zapewnienie odpowiedniej jego jakości, ceny, dostępności oraz dostosowania do potrzeb nabywców.
Otwarcie polskiej gospodarki na konkurencję międzynarodową dodatkowo zwiększyło wymagania stawiane przedsiębiorstwom. Firmy krajowe zaczęły konkurować nie tylko pomiędzy sobą, lecz również z przedsiębiorstwami zagranicznymi posiadającymi często większe doświadczenie, nowocześniejsze technologie i silniejsze marki. Z jednej strony stanowiło to poważne wyzwanie, z drugiej natomiast stworzyło bodziec do modernizacji, inwestowania oraz podnoszenia jakości zarządzania.
W takich warunkach zdolność do dostosowywania się do zmian stała się trwałą cechą konkurencyjnego przedsiębiorstwa. Zmiany zachodzące na rynku mogą dotyczyć preferencji konsumentów, technologii, regulacji prawnych, kosztów produkcji, dostępności surowców, metod sprzedaży czy działań konkurentów. Przedsiębiorstwo, które zbyt późno dostrzega nowe tendencje lub nie jest zdolne do odpowiedniej reakcji, może stopniowo tracić swoją pozycję.
Elastyczność działania należy więc uznać za jedno z istotnych źródeł przewagi konkurencyjnej. Może ona przejawiać się w zdolności do szybkiego wprowadzania nowych produktów, dostosowywania cen, zmiany sposobu organizacji pracy, wdrażania technologii czy reorganizacji kanałów dystrybucji. Szczególnie ważna jest umiejętność rozpoznawania zmian zanim zaczną one w istotny sposób oddziaływać na sytuację przedsiębiorstwa.
Konkurencyjność jest jednak pojęciem wielowymiarowym i może być analizowana z różnych perspektyw. Można badać konkurencyjność pojedynczego przedsiębiorstwa, całej branży, regionu lub gospodarki narodowej. W przypadku przedsiębiorstwa istotne jest określenie jego zdolności do utrzymywania klientów, osiągania korzystnych wyników ekonomicznych oraz skutecznego reagowania na działania innych podmiotów.
Jednym z obszarów badania konkurencyjności jest poziom kosztów. Przedsiębiorstwo, które potrafi produkować lub świadczyć usługi przy niższych kosztach niż konkurenci, może oferować atrakcyjniejsze ceny lub osiągać wyższą marżę. Przewaga kosztowa może wynikać ze skali działalności, nowoczesnych technologii, wysokiej wydajności pracy, korzystnego dostępu do surowców czy efektywnej organizacji procesów.
Drugim istotnym źródłem przewagi jest zróżnicowanie oferty. Przedsiębiorstwo może wyróżniać swoje produkty poprzez jakość, funkcjonalność, wzornictwo, obsługę klienta, markę, innowacyjność lub dodatkowe usługi. W takiej sytuacji klienci mogą być skłonni zapłacić wyższą cenę, jeżeli uznają, że oferta dostarcza im większej wartości niż propozycje konkurencji.
Współczesna konkurencyjność jest również silnie związana z zasobami niematerialnymi. Wiedza, doświadczenie pracowników, reputacja, relacje z klientami, kultura organizacyjna czy zdolność do tworzenia i wdrażania innowacji mogą być trudniejsze do skopiowania niż maszyny lub technologie dostępne na rynku. Z tego względu właśnie te elementy mogą stanowić podstawę trwałej przewagi konkurencyjnej.
Istotną rolę odgrywa także sytuacja koniunkturalna. Okresy wzrostu gospodarczego zwiększają popyt i mogą ułatwiać przedsiębiorstwom rozwój, inwestowanie oraz zdobywanie nowych klientów. Spowolnienie gospodarcze prowadzi natomiast do wzrostu presji konkurencyjnej, ograniczenia sprzedaży oraz większego znaczenia kosztów i płynności finansowej. Przedsiębiorstwa muszą więc dostosowywać swoje strategie do aktualnej fazy cyklu koniunkturalnego.
Silne przedsiębiorstwo powinno być zdolne do funkcjonowania nie tylko w warunkach dobrej koniunktury, lecz także w okresach pogorszenia sytuacji gospodarczej. W takich momentach szczególnego znaczenia nabiera odpowiednia struktura kosztów, stabilna baza klientów, właściwe zarządzanie finansami oraz możliwość elastycznego dostosowywania skali działalności.
Jednym z podstawowych czynników zwiększających konkurencyjność jest przedsiębiorczość. Oznacza ona między innymi zdolność do dostrzegania możliwości rynkowych, podejmowania inicjatywy, tworzenia nowych produktów i usług oraz akceptowania określonego poziomu ryzyka. Przedsiębiorcze podejście umożliwia szybsze reagowanie na zmiany oraz wykorzystywanie pojawiających się szans.
Przedsiębiorczość nie powinna być przy tym utożsamiana wyłącznie z zakładaniem nowych firm. Może przejawiać się również wewnątrz istniejących organizacji poprzez poszukiwanie nowych sposobów działania, wprowadzanie innowacji, modernizację procesów czy rozwijanie nowych rynków. Przedsiębiorstwo, które wspiera inicjatywę pracowników i jest otwarte na nowe rozwiązania, może skuteczniej budować przewagę nad konkurentami.
Warunki rozwoju przedsiębiorczości zależą również od otoczenia lokalnego. Przedsiębiorstwa nie funkcjonują w oderwaniu od regionu, w którym prowadzą działalność. Znaczenie ma dostępność infrastruktury, kwalifikacje pracowników, jakość transportu, dostęp do usług biznesowych, działalność instytucji publicznych oraz współpraca z innymi przedsiębiorstwami.
Środowisko lokalne może sprzyjać rozwojowi konkurencyjności poprzez tworzenie odpowiednich warunków dla inwestycji, zapewnienie infrastruktury oraz wspieranie współpracy pomiędzy przedsiębiorstwami, instytucjami edukacyjnymi i administracją. Szczególnie ważne mogą być lokalne sieci powiązań pozwalające na wymianę wiedzy, doświadczeń i informacji.
Polityka mikroekonomiczna państwa również może wpływać na konkurencyjność przedsiębiorstw. Obejmuje ona działania dotyczące między innymi warunków prowadzenia działalności, rozwoju przedsiębiorczości, wspierania inwestycji, innowacyjności czy dostępu do finansowania. Odpowiednie otoczenie instytucjonalne może ułatwiać przedsiębiorstwom rozwój, natomiast nadmierne bariery administracyjne i niepewność regulacyjna mogą ograniczać zdolność do konkurowania.
Istotnym elementem otoczenia gospodarki rynkowej jest polityka konkurencji. Jej zadaniem jest tworzenie warunków, w których przedsiębiorstwa mogą rywalizować ze sobą na zasadach ograniczających możliwość nadużywania dominującej pozycji czy eliminowania konkurentów metodami sprzecznymi z regułami rynku. Skuteczna konkurencja może skłaniać firmy do zwiększania efektywności, obniżania kosztów, podnoszenia jakości i wdrażania nowych rozwiązań.
Konkurencja wywiera zatem presję, która może prowadzić do poprawy sposobu funkcjonowania przedsiębiorstw. Podmiot posiadający uprzywilejowaną pozycję i pozbawiony presji konkurentów może mieć mniejszą motywację do zmian. Natomiast przedsiębiorstwa działające na rynku o wysokiej intensywności konkurencji muszą stale poszukiwać nowych źródeł przewagi.
Kolejnym sposobem zwiększania konkurencyjności może być racjonalizacja struktur organizacyjnych i własnościowych przedsiębiorstwa. Zbyt rozbudowana struktura, nadmierna liczba szczebli zarządzania lub niejasny podział kompetencji mogą prowadzić do opóźnienia procesu decyzyjnego i wzrostu kosztów. Uproszczenie organizacji oraz dostosowanie jej do potrzeb rynku może zwiększyć szybkość reakcji oraz poprawić efektywność.
Zmiany własnościowe mogą natomiast wpływać na sposób zarządzania, dostęp do kapitału oraz poziom odpowiedzialności za wyniki działalności. Procesy prywatyzacyjne, restrukturyzacyjne czy konsolidacyjne mogą prowadzić do zwiększenia efektywności, choć ich skutki zależą od sposobu przeprowadzenia oraz sytuacji konkretnego przedsiębiorstwa.
Nie istnieje jedno uniwersalne źródło przewagi konkurencyjnej właściwe dla wszystkich firm. To, co pozwala osiągnąć sukces w jednym sektorze, może nie mieć większego znaczenia w innym. Przedsiębiorstwo produkcyjne może budować swoją pozycję na efektywności technologicznej i jakości, natomiast firma usługowa na kwalifikacjach pracowników i relacjach z klientami. Podstawowe znaczenie ma zatem dopasowanie źródeł przewagi do specyfiki rynku i oczekiwań odbiorców.
Przewaga konkurencyjna nie ma również charakteru trwałego raz na zawsze. Konkurenci mogą kopiować rozwiązania, technologie stają się powszechnie dostępne, a preferencje klientów ulegają zmianom. Z tego względu przedsiębiorstwo powinno stale poszukiwać nowych możliwości poprawy swojej pozycji. Utrzymanie konkurencyjności jest więc procesem ciągłym, wymagającym rozwoju, uczenia się i dostosowywania.
Głównym celem niniejszej pracy jest przedstawienie i scharakteryzowanie podstawowych źródeł przewagi konkurencyjnej przedsiębiorstwa oraz wskazanie sposobów wzrostu konkurencyjności polskich podmiotów gospodarczych. Realizacja tego celu wymaga przedstawienia istoty przedsiębiorstwa i zasad jego funkcjonowania, wyjaśnienia pojęcia konkurencyjności oraz scharakteryzowania najważniejszych czynników wewnętrznych i zewnętrznych wpływających na możliwości skutecznego konkurowania.
Przedmiotem pracy jest konkurencyjność przedsiębiorstw oraz źródła pozwalające na budowanie i wzmacnianie przewagi konkurencyjnej. Szczególną uwagę poświęcono zdolności przedsiębiorstwa do dostosowywania się do zmian, wpływowi sytuacji koniunkturalnej, przedsiębiorczości, środowisku lokalnemu, polityce konkurencji oraz rozwiązaniom organizacyjnym i własnościowym mogącym poprawiać efektywność funkcjonowania podmiotów gospodarczych.
Praca ma charakter teoretyczno-analityczny. Podstawową metodą wykorzystaną podczas jej przygotowania jest analiza literatury przedmiotu z zakresu ekonomii, zarządzania, przedsiębiorczości i konkurencyjności. Zastosowano również metodę opisową, umożliwiającą uporządkowanie podstawowych pojęć oraz przedstawienie czynników wpływających na pozycję konkurencyjną przedsiębiorstwa. Wykorzystano także elementy analizy historycznej pozwalające przedstawić zmianę warunków funkcjonowania polskich przedsiębiorstw po 1989 roku.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Rozdział pierwszy poświęcono przedsiębiorstwu jako podmiotowi gospodarczemu. W pierwszej kolejności przedstawiono pojęcie przedsiębiorstwa oraz podstawowe formy prawno-organizacyjne, w których może ono prowadzić działalność. Następnie omówiono cele podstawowe i cząstkowe przedsiębiorstwa oraz scharakteryzowano je jako system autonomiczny. Ostatnia część rozdziału dotyczy zasad działania przedsiębiorstwa i uwarunkowań jego funkcjonowania w gospodarce rynkowej.
Rozdział drugi koncentruje się na konkurencyjności przedsiębiorstw. Przedstawiono zmiany warunków funkcjonowania polskich podmiotów gospodarczych po 1989 roku oraz ich konsekwencje dla sposobu prowadzenia działalności. Następnie omówiono zdolność do dostosowywania się do zmian jako trwałą cechę konkurencyjnego przedsiębiorstwa. Kolejne części dotyczą podstawowych obszarów problemowych występujących w badaniu konkurencyjności oraz wpływu sytuacji koniunkturalnej na możliwości działania przedsiębiorstwa.
Rozdział trzeci poświęcono sposobom wzrostu konkurencyjności polskich przedsiębiorstw. W pierwszej kolejności omówiono znaczenie przedsiębiorczości oraz warunki sprzyjające jej rozwojowi i zwiększaniu konkurencyjności podmiotów gospodarczych. Następnie przedstawiono wpływ środowiska lokalnego i polityki mikroekonomicznej na funkcjonowanie firm. Dalszą część poświęcono polityce konkurencji jako elementowi kształtowania warunków rynkowej rywalizacji. Rozdział kończy charakterystyka znaczenia racjonalizacji struktur organizacyjnych i własnościowych dla zwiększania sprawności i zdolności konkurencyjnej przedsiębiorstw.
Podjęta problematyka ma istotne znaczenie dla funkcjonowania przedsiębiorstw w gospodarce rynkowej. Konkurencyjność nie zależy wyłącznie od ceny oferowanego produktu, lecz jest rezultatem działania wielu czynników związanych z zasobami, organizacją, innowacyjnością, jakością, personelem oraz warunkami otoczenia. Skuteczne budowanie przewagi wymaga zatem całościowego spojrzenia na przedsiębiorstwo i jego relacje z rynkiem. Zrozumienie źródeł konkurencyjności pozwala lepiej wyjaśnić, dlaczego niektóre przedsiębiorstwa są zdolne do trwałego rozwoju i utrzymywania silnej pozycji, podczas gdy inne mają trudności z dostosowaniem się do zmieniających się warunków gospodarczych.