Wstęp
Rozdział I. Wyjaśnienia terminologiczne
1.1. Współdziałanie
1.2. Współpraca
1.3. Współdziałanie wychowawcze i składowe tego współdziałania
Rozdział II. Charakterystyka rozwoju psychofizycznego młodzieży w wieku dorastania
2.1. Kryzys okresu adolescencji
2.2. Zadania specyficzne dla okresu adolescencji
2.3. Czynniki wpływające na poczucie własnej wartości
2.4. Zmiany sposobu myślenia i przeżywania
Rozdział III. Wychowanie młodzieży w środowisku rodzinnym i szkolnym
3.1. Wychowanie młodzieży w środowisku rodzinnym
3.2. Wychowanie młodzieży w środowisku szkolnym
3.3. Współdziałanie wychowawcze nauczycieli z rodzicami
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Wychowanie młodego człowieka jest procesem złożonym, długotrwałym i przebiegającym jednocześnie w kilku środowiskach. Podstawowe znaczenie posiada rodzina, w której dziecko zdobywa pierwsze doświadczenia społeczne, poznaje normy, wartości i sposoby zachowania oraz tworzy podstawowe wzorce relacji z innymi ludźmi. Wraz z rozpoczęciem edukacji szkolnej coraz większą rolę zaczyna odgrywać szkoła, która nie tylko przekazuje wiedzę, ale również uczestniczy w procesie wychowania, kształtowania odpowiedzialności, samodzielności oraz kompetencji społecznych ucznia. Skuteczność tych oddziaływań zależy w dużej mierze od tego, czy środowisko rodzinne i szkolne pozostają ze sobą w kontakcie i potrafią podejmować wspólne działania.
Współdziałanie wychowawcze nauczycieli z rodzicami stanowi więc ważny element prawidłowego funkcjonowania szkoły. Nie powinno być rozumiane jedynie jako przekazywanie rodzicom informacji o ocenach, zachowaniu lub nieobecnościach ucznia. Jego istotą jest tworzenie takich relacji pomiędzy szkołą i rodziną, które umożliwiają wymianę informacji, uzgadnianie sposobów postępowania, wspólne rozwiązywanie problemów oraz wzajemne wspieranie młodego człowieka w rozwoju.
Rodzice i nauczyciele obserwują ucznia w odmiennych sytuacjach. Rodzice znają jego historię rozwojową, zachowania w domu, zainteresowania, przyzwyczajenia, reakcje emocjonalne oraz relacje rodzinne. Nauczyciel posiada natomiast możliwość obserwowania ucznia w grupie rówieśniczej, podczas wykonywania zadań, radzenia sobie z wymaganiami szkolnymi, współpracy z innymi osobami oraz reagowania na sukcesy i niepowodzenia. Dopiero zestawienie tych dwóch perspektyw może prowadzić do pełniejszego rozpoznania potrzeb młodego człowieka.
Z tego względu szkoła i rodzina nie powinny funkcjonować jako dwa odrębne środowiska wychowawcze, które podejmują działania bez wzajemnego uwzględniania swoich obserwacji. Jeżeli nauczyciele i rodzice przekazują uczniowi całkowicie odmienne wymagania lub stosują sprzeczne sposoby reagowania na jego zachowanie, może to prowadzić do dezorientacji oraz ograniczać skuteczność podejmowanych działań wychowawczych. Spójność nie oznacza jednak konieczności całkowitego ujednolicenia metod. Rodzina i szkoła posiadają inne role, zakresy odpowiedzialności i możliwości działania. Ważne jest przede wszystkim wzajemne rozumienie celów i unikanie sytuacji, w której jedna strona systematycznie podważa działania drugiej.
Aktualne przepisy prawa oświatowego również wskazują na znaczenie udziału rodziców w funkcjonowaniu szkoły. Dyrektor szkoły wykonuje swoje zadania we współpracy między innymi z rodzicami, a rada rodziców posiada ustawowe kompetencje do występowania z wnioskami i opiniami w sprawach szkoły. Do jej kompetencji należy również uchwalanie, w porozumieniu z radą pedagogiczną, programu wychowawczo-profilaktycznego szkoły lub placówki. Rodzice nie są więc jedynie odbiorcami decyzji szkoły, lecz formalnie uczestniczą w kształtowaniu części jej działalności wychowawczej.
Ministerstwo Edukacji podkreśla ponadto, że rodzice, uczniowie i nauczyciele wspólnie tworzą środowisko szkolne, którego zadaniem jest budowanie warunków kształcenia i wychowania. Rada rodziców została włączona do struktury społecznych organów szkoły właśnie po to, aby umożliwić rodzicom reprezentowanie swoich stanowisk i uczestnictwo w sprawach dotyczących funkcjonowania placówki. Współdziałanie rodziców z nauczycielami posiada więc zarówno wymiar pedagogiczny, jak i organizacyjny oraz prawny.
W literaturze pedagogicznej pojęcia „współdziałanie” i „współpraca” bywają używane w podobnym znaczeniu, jednak można wskazać między nimi pewne różnice. Współpraca oznacza przede wszystkim wspólne podejmowanie działań przez co najmniej dwie strony w celu osiągnięcia określonego rezultatu. Współdziałanie można natomiast traktować jako pojęcie szersze, obejmujące nie tylko wykonywanie wspólnych czynności, ale także wzajemną wymianę informacji, koordynowanie działań, uzgadnianie stanowisk oraz odpowiedzialność za osiągnięcie określonych celów.
W przypadku rodziny i szkoły szczególnego znaczenia nabiera właśnie współdziałanie, ponieważ nie wszystkie działania wychowawcze mogą być wykonywane wspólnie w sposób bezpośredni. Rodzic oddziałuje na dziecko przede wszystkim w środowisku domowym, a nauczyciel w środowisku szkolnym. Obie strony mogą jednak uzgadniać cele, przekazywać sobie informacje oraz podejmować działania, które wzajemnie się uzupełniają.
Podstawą tak rozumianego współdziałania jest komunikacja. Rodzic powinien otrzymywać informacje dotyczące funkcjonowania ucznia w szkole, ale jednocześnie nauczyciel powinien być gotowy do wysłuchania spostrzeżeń rodziców. Kontakt nie może mieć wyłącznie charakteru jednostronnego, w którym nauczyciel przekazuje ocenę zachowania dziecka, a zadaniem rodzica jest jedynie jej przyjęcie.
Szczególnie istotne jest to w sytuacjach problemowych. Jeżeli szkoła kontaktuje się z rodzicami dopiero wtedy, gdy uczeń otrzymuje słabe oceny, ma dużą liczbę nieobecności lub stwarza problemy wychowawcze, relacja może zostać zbudowana przede wszystkim wokół sytuacji negatywnych. Rodzice mogą zacząć postrzegać każdy kontakt ze szkołą jako zapowiedź problemu, a nauczyciel – rodziców jako osoby potrzebne przede wszystkim do dyscyplinowania ucznia.
Właściwe współdziałanie powinno natomiast obejmować również informacje pozytywne, rozmowy dotyczące rozwoju, zainteresowań, sukcesów oraz możliwości ucznia. Budowanie relacji zanim pojawi się poważny problem znacznie ułatwia późniejsze podejmowanie trudnych tematów. Jeżeli strony wcześniej poznały się i wypracowały wzajemne zaufanie, łatwiej jest wspólnie analizować przyczyny niepowodzenia lub konfliktu.
Współdziałanie wymaga również jasno określonych granic. Nauczyciel nie powinien przejmować roli rodzica, a rodzic nie powinien próbować bezpośrednio kierować wszystkimi działaniami dydaktycznymi nauczyciela. Partnerstwo nie oznacza równości kompetencji w każdym obszarze. Każda ze stron posiada własną wiedzę, doświadczenie i odpowiedzialność. Rodzic jest ekspertem od własnego dziecka i jego funkcjonowania rodzinnego, natomiast nauczyciel posiada profesjonalne przygotowanie pedagogiczne oraz doświadczenie związane z funkcjonowaniem młodzieży w środowisku szkolnym.
Dobre współdziałanie wymaga zatem wzajemnego szacunku dla tych odmiennych kompetencji. Problemy pojawiają się w sytuacji, gdy nauczyciel traktuje rodziców jako osoby nieposiadające wiedzy potrzebnej do podejmowania rozmowy o dziecku albo gdy rodzic z góry podważa profesjonalizm nauczyciela. Konflikt pomiędzy dorosłymi może wówczas przesłonić rzeczywisty problem ucznia.
Szczególne znaczenie współdziałania wychowawczego ujawnia się w okresie adolescencji. Dorastanie jest etapem intensywnych zmian biologicznych, psychicznych, emocjonalnych, poznawczych i społecznych. Światowa Organizacja Zdrowia określa adolescencję jako wyjątkowy i formacyjny okres życia, w którym zachodzą istotne przemiany fizyczne, emocjonalne i społeczne. W tym czasie szczególnego znaczenia nabierają wspierające środowisko rodzinne, szkolne i społeczne.
Młody człowiek stopniowo oddala się od pozycji dziecka całkowicie zależnego od dorosłych i zaczyna dążyć do większej autonomii. Chce podejmować własne decyzje, formułować opinie, wybierać osoby, z którymi utrzymuje relacje, oraz samodzielnie określać część własnych celów. Naturalna potrzeba niezależności może prowadzić do napięć zarówno w relacjach rodzinnych, jak i szkolnych.
Okres adolescencji bywa określany jako czas kryzysu. Pojęcie to nie powinno jednak oznaczać, że dorastanie jest z natury okresem zaburzeń lub konfliktów. Kryzys można rozumieć jako etap intensywnych przemian, podczas którego dotychczasowy sposób funkcjonowania młodego człowieka przestaje być wystarczający, a nowy nie został jeszcze w pełni ukształtowany.
Młodzież może jednocześnie oczekiwać dużej samodzielności i nadal potrzebować wsparcia dorosłych. Nastolatek może sprzeciwiać się kontroli rodziców, a jednocześnie oczekiwać od nich poczucia bezpieczeństwa. Może podważać autorytet nauczyciela, ale nadal potrzebować dorosłego, który jasno określi granice i potraktuje jego problemy poważnie.
Ta pozorna sprzeczność jest jednym z powodów, dla których współdziałanie szkoły i rodziny w okresie dorastania posiada szczególne znaczenie. Rodzice mogą interpretować niektóre zachowania jako brak szacunku lub celowe nieposłuszeństwo, podczas gdy nauczyciel obserwujący wielu uczniów w podobnym wieku może dostrzec ich rozwojowy charakter. Z drugiej strony rodzic może zauważyć zmianę zachowania, która nie jest jeszcze widoczna w szkole.
Jednym z podstawowych zadań rozwojowych okresu adolescencji jest osiąganie coraz większej autonomii. Młody człowiek musi stopniowo nauczyć się podejmowania decyzji i ponoszenia ich konsekwencji. Wychowanie powinno więc przesuwać się od bezpośredniego kierowania w stronę wspierania samodzielności.
Nie oznacza to rezygnacji z zasad. Dorastający nadal potrzebują granic, ale ich sposób wyznaczania powinien być dostosowany do zwiększających się możliwości poznawczych i społecznych. Zamiast prostego zakazu coraz większego znaczenia nabiera wyjaśnianie jego przyczyn, rozmowa o konsekwencjach oraz stopniowe przekazywanie odpowiedzialności.
Kolejnym zadaniem okresu adolescencji jest kształtowanie tożsamości. Młody człowiek próbuje odpowiedzieć na pytania dotyczące tego, kim jest, jakie wartości uznaje, jakie posiada możliwości oraz jak chce kształtować swoje przyszłe życie. W procesie tym porównuje wzorce pochodzące z rodziny, szkoły, grupy rówieśniczej, kultury i współczesnych mediów.
Rodzice i nauczyciele mogą wspierać proces kształtowania tożsamości przede wszystkim poprzez tworzenie przestrzeni do samodzielnego myślenia i podejmowania prób. Nadmierna kontrola może utrudniać rozwój autonomii, natomiast brak zainteresowania może pozostawić młodego człowieka bez potrzebnego wsparcia.
W okresie dorastania istotnie zmienia się również sposób myślenia. Rozwijają się zdolności abstrakcyjnego rozumowania, przewidywania konsekwencji oraz analizowania różnych punktów widzenia. Młodzież zaczyna coraz częściej dyskutować z przekonaniami dorosłych i dostrzegać niespójności pomiędzy deklarowanymi zasadami a rzeczywistym zachowaniem.
Z tego względu autorytet rodzica i nauczyciela coraz rzadziej może opierać się wyłącznie na zajmowanej pozycji. Wiarygodność zaczyna być związana ze spójnością zachowania, sposobem traktowania młodego człowieka oraz gotowością do uzasadniania swoich decyzji. Nauczyciel lub rodzic, który oczekuje szacunku, ale sam nie traktuje nastolatka z szacunkiem, może mieć trudności z utrzymaniem autorytetu.
Duże znaczenie w okresie dorastania posiada poczucie własnej wartości. Jest ono związane z obrazem siebie, oceną własnych możliwości oraz poczuciem bycia osobą wartościową niezależnie od pojedynczych sukcesów i porażek. Na jego kształtowanie mogą wpływać relacje rodzinne, doświadczenia szkolne, opinie rówieśników, wygląd, wyniki w nauce oraz porównywanie się z innymi osobami.
Sposób reagowania rodziców i nauczycieli na sukcesy i porażki może więc posiadać istotne znaczenie. Jeżeli wartość młodego człowieka jest stale uzależniana od ocen, osiągnięć sportowych lub innych rezultatów, niepowodzenie może zostać odebrane jako dowód osobistej bezwartościowości. Bardziej wspierające jest oddzielenie oceny konkretnego zachowania lub wyniku od oceny całej osoby.
Współdziałanie nauczycieli z rodzicami może pomagać w rozpoznawaniu takich sytuacji. Spadek wyników ucznia nie zawsze jest rezultatem braku pracy lub motywacji. Może wynikać z problemów emocjonalnych, rodzinnych, relacyjnych, trudności organizacyjnych albo przeciążenia. Wymiana informacji może ułatwić właściwe zinterpretowanie zachowania i wybór odpowiedniej formy wsparcia.
Okres adolescencji wiąże się również ze zmianą znaczenia grupy rówieśniczej. Młodzi ludzie spędzają coraz więcej czasu z osobami w podobnym wieku, a ich opinie zaczynają mieć duże znaczenie dla sposobu postrzegania siebie. Grupa może wspierać rozwój, umożliwiać zdobywanie doświadczeń społecznych i budowanie niezależności, ale może również wywierać presję dotyczącą zachowania, wyglądu czy stylu życia.
Współcześnie relacje rówieśnicze funkcjonują także w środowisku cyfrowym. Komunikatory i media społecznościowe powodują, że sytuacje zachodzące pomiędzy uczniami mogą trwać również po opuszczeniu szkoły. Konflikt rozpoczęty w klasie może być kontynuowany w Internecie, a zdarzenie mające miejsce poza szkołą może wpływać następnego dnia na funkcjonowanie całego zespołu.
Granica pomiędzy środowiskiem rodzinnym, szkolnym i rówieśniczym staje się przez to mniej wyraźna. Nauczyciel może dostrzegać konsekwencje wydarzeń, o których nie posiada pełnej wiedzy, a rodzic może obserwować skutki problemów rozpoczynających się w szkole. Tym bardziej potrzebna staje się możliwość wymiany informacji przy jednoczesnym poszanowaniu prywatności i podmiotowości młodego człowieka.
Współdziałanie powinno być dostosowane do wieku ucznia. W przypadku dorastającej młodzieży nie powinno przyjmować formy porozumiewania się dorosłych ponad głową młodego człowieka. Im starszy uczeń, tym bardziej powinien być włączany w rozmowę dotyczącą własnej sytuacji i możliwych rozwiązań.
Jeżeli rodzice i nauczyciele ustalają sposób działania bez udziału nastolatka, może on odczuwać, że jest jedynie przedmiotem kontroli. Włączenie go do rozmowy zwiększa natomiast możliwość rozwijania odpowiedzialności. Uczeń może przedstawiać własną perspektywę, uczestniczyć w ustalaniu rozwiązania oraz przyjmować konkretne zobowiązania.
Rodzina pozostaje podstawowym środowiskiem wychowania. To właśnie w niej młody człowiek zdobywa pierwsze doświadczenia dotyczące bliskości, odpowiedzialności, wzajemnej pomocy, rozwiązywania konfliktów i respektowania granic. Styl wychowania rodziców może wpływać na sposób funkcjonowania dziecka również w innych środowiskach.
W okresie dorastania relacje rodzinne ulegają jednak przekształceniu. Młody człowiek przestaje akceptować część zasad wyłącznie dlatego, że zostały ustalone przez rodziców. Zaczyna oczekiwać wyjaśnień, negocjowania granic i większego udziału w decyzjach. Jest to ważny etap przygotowania do samodzielnego funkcjonowania.
Szkoła stanowi drugie ważne środowisko wychowawcze. Uczeń spotyka się w niej z regułami obowiązującymi poza rodziną, współpracuje z osobami o odmiennych poglądach i charakterach oraz doświadcza konsekwencji własnego zachowania w większej społeczności. Szkoła umożliwia więc zdobywanie kompetencji potrzebnych do późniejszego funkcjonowania społecznego.
Nauczyciel wykonuje zadania wychowawcze zarówno podczas formalnie zaplanowanych działań, jak i w codziennych kontaktach z uczniami. Sposób reagowania na konflikt, sprawiedliwe ocenianie, respektowanie ustalonych zasad, sposób prowadzenia rozmowy oraz stosunek do uczniów stanowią element wychowania nawet wtedy, gdy nauczyciel nie planuje konkretnej sytuacji jako działania wychowawczego.
Szczególną rolę pełni wychowawca klasy. Jest często pierwszą osobą, z którą rodzic kontaktuje się w sprawach związanych z funkcjonowaniem ucznia w szkole. Wychowawca posiada możliwość obserwowania zespołu klasowego, zbierania informacji od innych nauczycieli oraz koordynowania części działań wychowawczych.
Skuteczność tej roli zależy między innymi od jakości kontaktu z rodzicami. Współpraca może przyjmować formę zebrań, konsultacji indywidualnych, rozmów telefonicznych, kontaktu elektronicznego, warsztatów, spotkań ze specjalistami czy wspólnego udziału w przedsięwzięciach szkolnych. Forma powinna wynikać z celu kontaktu, a nie być traktowana jako cel sam w sobie.
Zebranie rodziców pozwala przekazać informacje dotyczące całej klasy, ale nie zawsze jest odpowiednim miejscem do omawiania indywidualnych problemów ucznia. Sytuacje dotyczące wyników, zachowania, zdrowia czy relacji rodzinnych powinny być przedmiotem rozmowy indywidualnej, prowadzonej z poszanowaniem prywatności ucznia i rodziny.
Komunikacja elektroniczna znacznie ułatwiła kontakt pomiędzy szkołą i rodzicami. Dziennik elektroniczny umożliwia szybkie przekazywanie informacji o ocenach, frekwencji, zadaniach czy ważnych wydarzeniach. Narzędzia te mogą jednak również powodować, że kontakt zostaje zredukowany do krótkiej wymiany komunikatów.
Nie każdy problem wychowawczy można rozwiązać za pomocą wiadomości. W sytuacji konfliktu lub silnych emocji komunikacja pisemna może prowadzić do dodatkowych nieporozumień, ponieważ pozbawiona jest tonu głosu i możliwości natychmiastowego wyjaśnienia intencji. W trudniejszych sytuacjach bardziej odpowiednia jest bezpośrednia rozmowa.
Współdziałanie wymaga także zdolności konstruktywnego prowadzenia sytuacji konfliktowych. Rodzice i nauczyciele mogą różnić się w ocenie wydarzenia. Rodzic posiada naturalną potrzebę obrony swojego dziecka, natomiast nauczyciel może postrzegać sytuację z perspektywy całej klasy i obowiązujących zasad.
Konflikt nie musi jednak oznaczać końca współpracy. Może stać się okazją do poznania odmiennego punktu widzenia, jeżeli obie strony koncentrują się na rozwiązaniu problemu zamiast na wzajemnym przypisywaniu winy. Ważne jest odwoływanie się do konkretnych zachowań i faktów, a nie do ogólnych ocen osoby ucznia lub rodzica.
Szczególnie niewłaściwe jest etykietowanie ucznia za pomocą określeń takich jak „leniwy”, „niegrzeczny” czy „problematyczny”. Znacznie bardziej użyteczne jest opisanie konkretnego zachowania: niewykonywania zadań, spóźnień, agresywnej wypowiedzi lub konfliktu z rówieśnikiem. Pozwala to skoncentrować rozmowę na zmianie zachowania zamiast na obronie tożsamości młodego człowieka.
Podobnie rodzic powinien otrzymywać możliwość przedstawienia własnej perspektywy bez poczucia, że jest oskarżany o niewłaściwe wychowanie dziecka. Przyczyny zachowań ucznia bywają wieloczynnikowe, a uproszczone przypisywanie odpowiedzialności rodzinie może utrudniać nawiązanie współpracy.
W niektórych sytuacjach współdziałanie rodziny i nauczyciela powinno zostać rozszerzone o udział pedagoga, psychologa szkolnego lub poradni psychologiczno-pedagogicznej. System poradnictwa przewiduje udzielanie pomocy uczniom i rodzicom oraz wspieranie nauczycieli w rozwiązywaniu problemów dydaktycznych i wychowawczych. Włączenie specjalisty może być szczególnie ważne, gdy problem wykracza poza możliwości standardowych działań wychowawczych.
Współczesne podejście do edukacji włączającej dodatkowo podkreśla znaczenie współpracy wszystkich osób uczestniczących w procesie kształcenia i wychowania. Model ten zakłada wymianę informacji, integrowanie działań pomocowych oraz współodpowiedzialność za tworzenie warunków rozwoju ucznia. Współdziałanie rodziców z nauczycielami nabiera w takim ujęciu szczególnego znaczenia w przypadku uczniów posiadających zróżnicowane potrzeby edukacyjne i rozwojowe.
Rodzice mogą dostarczyć nauczycielom informacji ułatwiających dostosowanie sposobu pracy do potrzeb konkretnego ucznia. Z kolei szkoła może wspierać rodziców poprzez wskazywanie możliwości uzyskania pomocy, przekazywanie informacji o obserwowanych trudnościach oraz proponowanie działań możliwych do realizowania również w domu.
Ważnym warunkiem skuteczności jest jednak unikanie jednostronnego obciążania rodziców odpowiedzialnością za wszystkie trudności. Szkoła posiada własne możliwości i obowiązki związane z tworzeniem odpowiednich warunków edukacyjnych. Współdziałanie nie powinno więc oznaczać przenoszenia problemu z jednej strony na drugą, lecz wspólne poszukiwanie sposobów jego rozwiązania.
Równie niekorzystna jest postawa rodzica zakładającego, że wychowanie ucznia w godzinach szkolnych jest wyłącznie zadaniem nauczycieli. Szkoła nie może zastąpić rodziny w jej podstawowych funkcjach wychowawczych. Może natomiast wzmacniać określone postawy, rozwijać kompetencje społeczne i wspierać rodzinę w sytuacjach, w których pojawiają się trudności.
Współdziałanie posiada zatem charakter wzajemnej odpowiedzialności. Rodzina i szkoła działają w innych warunkach, ale ich działania spotykają się w osobie tego samego młodego człowieka. Im lepsza jest wymiana informacji oraz większa gotowość do wspólnego rozwiązywania problemów, tym większa szansa na stworzenie spójnego środowiska wychowawczego.
Celem niniejszej pracy jest przedstawienie i analiza współdziałania wychowawczego nauczycieli z rodzicami, ze szczególnym uwzględnieniem znaczenia współpracy rodziny i szkoły dla prawidłowego rozwoju młodzieży w okresie adolescencji. Istotnym elementem pracy jest również ukazanie specyfiki rozwoju psychofizycznego młodego człowieka oraz wskazanie, w jaki sposób znajomość jego potrzeb rozwojowych może wpływać na formy i jakość współdziałania pomiędzy rodzicami i nauczycielami.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy rozdział poświęcony został podstawowym zagadnieniom terminologicznym. Przedstawiono pojęcie współdziałania oraz współpracy, zwracając uwagę zarówno na podobieństwa, jak i różnice pomiędzy nimi. Następnie scharakteryzowano współdziałanie wychowawcze jako szczególną formę relacji pomiędzy osobami i środowiskami uczestniczącymi w procesie wychowania.
W rozdziale tym wskazane zostały również podstawowe elementy współdziałania, takie jak wymiana informacji, wspólne określanie celów, koordynowanie działań, wzajemne zaufanie i odpowiedzialność. Pozwala to stworzyć teoretyczną podstawę dla dalszej analizy relacji rodziny i szkoły.
Drugi rozdział koncentruje się na charakterystyce psychofizycznego rozwoju młodzieży w okresie dorastania. W pierwszej kolejności przedstawiono zagadnienie kryzysu adolescencji jako procesu przechodzenia od dzieciństwa do coraz większej samodzielności i dojrzałości. Następnie omówiono najważniejsze zadania rozwojowe charakterystyczne dla tego okresu, w tym osiąganie autonomii, kształtowanie tożsamości, budowanie nowych relacji oraz przygotowywanie się do podejmowania ról właściwych dorosłości.
Kolejna część drugiego rozdziału została poświęcona poczuciu własnej wartości młodzieży oraz czynnikom mogącym na nie oddziaływać. Uwzględniono znaczenie środowiska rodzinnego, doświadczeń szkolnych, grupy rówieśniczej oraz ocen i informacji zwrotnych otrzymywanych od innych osób. Ostatni podrozdział przedstawia zmiany zachodzące w sposobie myślenia i przeżywania młodego człowieka, które wpływają na jego relacje z rodzicami i nauczycielami.
Trzeci rozdział dotyczy bezpośrednio wychowania młodzieży w dwóch podstawowych środowiskach – rodzinie i szkole. Najpierw przedstawiono znaczenie rodziny jako pierwszego i podstawowego środowiska wychowania oraz zachodzące w niej przemiany relacji pomiędzy rodzicami i dorastającym dzieckiem. Następnie omówiono funkcję wychowawczą szkoły oraz znaczenie codziennych relacji ucznia z nauczycielami.
Ostatni podrozdział koncentruje się na współdziałaniu wychowawczym nauczycieli z rodzicami. Przedstawiono jego cele, podstawowe formy oraz warunki skuteczności. Szczególną uwagę zwrócono na potrzebę dialogu, regularności kontaktu, wzajemnego szacunku, wspólnego rozwiązywania problemów oraz angażowania samego ucznia w działania podejmowane wobec niego.
Problematyka współdziałania wychowawczego nabiera szczególnego znaczenia właśnie w okresie dorastania. Z jednej strony młody człowiek coraz mocniej dąży do autonomii i ograniczenia kontroli dorosłych, z drugiej nadal potrzebuje ich zainteresowania, jasnych granic i poczucia bezpieczeństwa. Nauczyciele i rodzice powinni więc dostosowywać swoje działania do zmieniających się potrzeb adolescenta.
Celem współdziałania nie powinno być stworzenie jednolitego systemu kontroli nad uczniem. Znacznie ważniejsze jest stworzenie spójnego środowiska wsparcia, w którym młody człowiek otrzymuje możliwość stopniowego przejmowania odpowiedzialności za własne decyzje. Dorosły powinien pozostawać dostępny i reagować w sytuacjach wymagających pomocy, ale jednocześnie respektować wzrastającą potrzebę samodzielności.
Właściwa relacja pomiędzy rodzicami i nauczycielami może również sprzyjać wcześniejszemu rozpoznawaniu problemów. Zmiana zachowania młodego człowieka bywa początkowo widoczna tylko w jednym środowisku. Dzięki przepływowi informacji możliwe jest ustalenie, czy jest to pojedyncze zdarzenie, czy element szerszego problemu wymagającego dodatkowego wsparcia.
Istotne jest jednak, aby współpraca nie koncentrowała się wyłącznie na uczniach doświadczających trudności. Kontakt rodziców ze szkołą powinien obejmować również wspieranie mocnych stron, zainteresowań oraz aktywności młodzieży. Współdziałanie może dzięki temu mieć charakter nie tylko interwencyjny, ale również rozwojowy.
Obowiązujące rozwiązania organizacyjne wzmacniają tak rozumianą obecność rodziców w życiu szkoły. Rada rodziców może wypowiadać się w sprawach placówki, a program wychowawczo-profilaktyczny jest uchwalany przez nią w porozumieniu z radą pedagogiczną. W praktyce współdziałanie powinno jednak wykraczać poza formalne kompetencje organów szkoły i być obecne w codziennych kontaktach nauczycieli z rodzicami.
Rodzina i szkoła mają wspólny punkt odniesienia – dobro i rozwój młodego człowieka. Mogą różnić się sposobem postrzegania sytuacji oraz proponowanymi metodami postępowania, ale właśnie dzięki dialogowi możliwe jest wykorzystanie odmiennych perspektyw jako źródła wiedzy, a nie przyczyny konfliktu.
Współdziałanie wychowawcze nauczycieli z rodzicami należy więc postrzegać jako proces, który wymaga czasu, konsekwencji i wzajemnego zaufania. Nie może zostać zbudowane za pomocą pojedynczego zebrania ani kontaktu pojawiającego się dopiero w chwili wystąpienia problemu. Jego podstawą jest regularna komunikacja oraz przekonanie obu stron, że posiadają wspólny cel, choć realizują go z odmiennych pozycji.
Właśnie w takim ujęciu współdziałanie rodziców i nauczycieli może stać się jednym z ważnych czynników wspierających młodzież w trudnym i intensywnym okresie dorastania. Połączenie znajomości młodego człowieka wyniesionej z domu z obserwacjami i profesjonalnym doświadczeniem szkoły pozwala lepiej rozpoznawać jego potrzeby, wzmacniać rozwój oraz reagować na pojawiające się trudności.