Wstęp
Rozdział I. Początki idei zjednoczeniowej dzisiejszej Unii Europejskiej
1.1. Stymulatory integracji po II wojnie światowej
1.2. Idea wspólnoty na przełomie lat 40. i 50. XX w
1.3. Instytucjonalizacja procesów zjednoczeniowych
1.3.1. Wspólnota polityczna
1.3.2. Unia trzech filarów
Rozdział II. Proces zjednoczenia Niemiec – implikacje dla Polski i państw Unii Europejskiej
2.1. Europejski proces integracyjny a zjednoczenie Niemiec
2.2. Środki finansowe Unii Europejskiej dla Niemiec Wschodnich
2.3. Wybrane wnioski dla Polski
2.4. Współpraca gospodarcza Niemiec z krajami wschodniego rozszerzenia UE
Rozdział III. Czynniki determinujące obecną pozycję Niemiec w Unii Europejskiej
3.1. Okoliczności historyczno-polityczne
3.2. Założenia i ewolucja polityki europejskiej Niemiec
3.3. Determinanty instytucjonalne i socjologiczno-kulturowe
3.4. Czynniki ekonomiczne
3.5. Miejsce Niemiec w instytucjach UE
3.6. Niemcy a obecne procesy integracyjne – podsumowanie
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel
Spis rysunków
Aneks
Wstęp
Integracja europejska należy do najważniejszych procesów politycznych, gospodarczych i społecznych, jakie kształtowały Europę po zakończeniu II wojny światowej. Jej rozwój był odpowiedzią zarówno na doświadczenia dwóch konfliktów światowych, jak i na potrzebę stworzenia trwałych podstaw współpracy pomiędzy państwami europejskimi. Stopniowe budowanie wspólnych instytucji, rozwój współpracy gospodarczej oraz ograniczanie barier pomiędzy poszczególnymi państwami doprowadziły z czasem do powstania struktur, które stały się podstawą współczesnej Unii Europejskiej. Proces ten nie przebiegał jednak w sposób jednolity. Był uzależniony od sytuacji międzynarodowej, przemian gospodarczych, relacji pomiędzy państwami oraz wydarzeń politycznych mających znaczenie dla całego kontynentu.
Szczególne miejsce w historii integracji europejskiej zajmuje kwestia niemiecka. Po zakończeniu II wojny światowej Niemcy zostały podzielone, a ich terytorium znalazło się w dwóch przeciwstawnych blokach politycznych i gospodarczych. Republika Federalna Niemiec została włączona w struktury zachodnioeuropejskiej współpracy politycznej i gospodarczej, natomiast Niemiecka Republika Demokratyczna znalazła się w radzieckiej strefie wpływów. Podział Niemiec stał się jednym z najbardziej widocznych symboli zimnowojennego podziału Europy.
Republika Federalna Niemiec od początku uczestniczyła w najważniejszych inicjatywach związanych z integracją Europy Zachodniej. Współpraca gospodarcza miała umożliwiać nie tylko rozwój poszczególnych państw, ale także stworzyć takie współzależności, które ograniczałyby możliwość ponownego wybuchu konfliktu na kontynencie. Szczególne znaczenie miało w tym kontekście zbliżenie francusko-niemieckie, które stało się jednym z fundamentów późniejszego procesu integracyjnego. Stopniowo rozwijano kolejne formy współpracy, przechodząc od integracji w wybranych sektorach gospodarki do coraz bardziej rozbudowanych struktur wspólnotowych.
Przełomowe znaczenie dla sytuacji politycznej Europy miały wydarzenia końca lat osiemdziesiątych XX wieku. Osłabienie systemu komunistycznego w Europie Środkowo-Wschodniej, przemiany polityczne w państwach tego regionu oraz upadek muru berlińskiego stworzyły warunki do ponownego zjednoczenia Niemiec. W 1990 roku doszło do połączenia dwóch państw niemieckich, co oznaczało nie tylko zasadniczą zmianę sytuacji wewnętrznej Niemiec, ale również poważną zmianę układu politycznego w Europie.
Zjednoczenie Niemiec miało konsekwencje wykraczające daleko poza granice tego państwa. Powstało państwo o większym terytorium, liczbie ludności i potencjale gospodarczym, zajmujące centralne miejsce w Europie. Sytuacja ta wywoływała zarówno nadzieje związane z możliwością przezwyciężenia powojennego podziału kontynentu, jak i obawy dotyczące przyszłej pozycji Niemiec. Jednym ze sposobów odpowiedzi na te obawy było dalsze zakotwiczenie zjednoczonych Niemiec w strukturach europejskich. Pogłębianie integracji miało sprawić, że wzrost znaczenia tego państwa będzie odbywał się w ramach wspólnych instytucji i zasad współpracy.
W tym znaczeniu zjednoczenie Niemiec można postrzegać jako jeden z ważnych impulsów do przyspieszenia procesów integracyjnych w Europie. Wkrótce po zakończeniu procesu jednoczenia Niemiec nastąpiły istotne przemiany w konstrukcji wspólnot europejskich. Pogłębiała się współpraca polityczna, gospodarcza i instytucjonalna, a dotychczasowe wspólnoty zaczęły stopniowo przekształcać się w bardziej rozbudowaną strukturę integracyjną. Powstanie Unii Europejskiej, rozwój unii gospodarczej i walutowej oraz pogłębianie współpracy w kolejnych dziedzinach można analizować w kontekście szerszych przemian związanych z zakończeniem zimnej wojny i ponownym zjednoczeniem kontynentu.
Zjednoczenie Niemiec było jednocześnie wydarzeniem wymagającym znacznych nakładów finansowych i organizacyjnych. Różnice pomiędzy zachodnią i wschodnią częścią kraju dotyczyły poziomu rozwoju gospodarczego, infrastruktury, produktywności przedsiębiorstw oraz warunków życia ludności. Konieczne stało się przeprowadzenie szerokich działań modernizacyjnych oraz wyrównywanie poziomu rozwoju pomiędzy poszczególnymi częściami państwa. W działania te zaangażowane były również mechanizmy europejskiej polityki regionalnej i strukturalnej. Doświadczenia związane z transformacją wschodnich landów niemieckich mogą być zatem analizowane również w kontekście późniejszego rozszerzenia Unii Europejskiej o państwa Europy Środkowo-Wschodniej.
Szczególne znaczenie ma w tym przypadku perspektywa Polski. Przemiany polityczne w Polsce, upadek systemu komunistycznego oraz zjednoczenie Niemiec zachodziły w zbliżonym czasie i prowadziły do zasadniczej zmiany stosunków politycznych w regionie. Zjednoczone Niemcy stały się jednym z najważniejszych sąsiadów oraz partnerów gospodarczych Polski. Jednocześnie rozwój integracji europejskiej stworzył dla Polski możliwość stopniowego zbliżania się do struktur zachodnioeuropejskich, a następnie uzyskania członkostwa w Unii Europejskiej.
Doświadczenia Niemiec Wschodnich związane z dostosowywaniem gospodarki i infrastruktury do warunków funkcjonowania w bardziej rozwiniętym systemie gospodarczym mogły stanowić punkt odniesienia dla państw przygotowujących się do członkostwa w Unii Europejskiej. Oczywiście sytuacja nowych państw członkowskich różniła się od procesu wewnętrznego zjednoczenia Niemiec, jednak w obu przypadkach występowały problemy związane z modernizacją gospodarki, rozwojem infrastruktury, dostosowaniami strukturalnymi oraz koniecznością ograniczania różnic w poziomie rozwoju.
Rozszerzenie Unii Europejskiej na wschód stało się kolejnym etapem procesu przezwyciężania historycznego podziału kontynentu. Niemcy, ze względu na swoje położenie geograficzne, potencjał gospodarczy oraz powiązania handlowe, były szczególnie zainteresowane rozwojem współpracy z państwami Europy Środkowo-Wschodniej. Rozszerzenie wspólnego rynku stworzyło nowe możliwości dla niemieckich przedsiębiorstw, a jednocześnie zwiększyło powiązania gospodarcze pomiędzy Niemcami a państwami regionu, w tym Polską.
Znaczenie zjednoczenia Niemiec należy również rozpatrywać w kontekście przemian pozycji tego państwa w Europie. Po II wojnie światowej niemiecka polityka europejska opierała się na silnym związaniu państwa ze strukturami zachodnimi oraz rozwijaniu współpracy wielostronnej. Po zjednoczeniu Niemcy uzyskały większy potencjał demograficzny, gospodarczy i polityczny, a tym samym zwiększyły swoją zdolność wpływania na kierunek rozwoju procesów europejskich. Jednocześnie kontynuowano politykę opartą na założeniu, że realizacja niemieckich interesów powinna odbywać się przede wszystkim poprzez współpracę w ramach wspólnych instytucji europejskich.
Na pozycję Niemiec w Unii Europejskiej wpływa wiele czynników. Należą do nich uwarunkowania historyczne i polityczne, położenie geograficzne, wielkość gospodarki, potencjał ludnościowy oraz rola w europejskim handlu i inwestycjach. Znaczenie posiadają również czynniki instytucjonalne, wynikające z udziału Niemiec w procesie podejmowania decyzji w strukturach Unii Europejskiej, oraz czynniki społeczno-kulturowe związane z postrzeganiem integracji europejskiej przez społeczeństwo i elity polityczne.
Szczególne znaczenie mają czynniki ekonomiczne. Silna gospodarka umożliwia Niemcom odgrywanie istotnej roli w kształtowaniu kierunków polityki gospodarczej Unii oraz uczestnictwo w finansowaniu wspólnych przedsięwzięć. Jednocześnie niemieckie przedsiębiorstwa są silnie powiązane z gospodarkami pozostałych państw europejskich. Wysoki poziom wzajemnej zależności gospodarczej powoduje, że stabilność i rozwój wspólnego rynku pozostają istotne zarówno dla samych Niemiec, jak i dla innych członków Unii.
Proces integracji europejskiej nie powinien być jednak traktowany jako rezultat jednego wydarzenia lub działania jednego państwa. Na jego rozwój wpływało wiele czynników, a decyzje podejmowane były w wyniku negocjacji i kompromisów pomiędzy licznymi uczestnikami. Zjednoczenie Niemiec należy zatem postrzegać jako jeden z istotnych czynników przyspieszających przemiany zachodzące w Europie na początku lat dziewięćdziesiątych, a nie jako ich jedyną przyczynę. Analiza tego zagadnienia wymaga uwzględnienia szerszego kontekstu zakończenia zimnej wojny, rozpadu dotychczasowego układu geopolitycznego oraz dążenia państw europejskich do stworzenia nowych ram współpracy.
Głównym celem niniejszej pracy jest przedstawienie wpływu zjednoczenia Niemiec na przyspieszenie procesów integracyjnych w Europie oraz określenie znaczenia tego wydarzenia dla dalszego rozwoju integracji europejskiej. Realizacja tak określonego celu wymaga przedstawienia genezy współpracy europejskiej po II wojnie światowej, analizy procesu zjednoczenia Niemiec i jego konsekwencji oraz scharakteryzowania czynników wpływających na pozycję Niemiec w strukturach Unii Europejskiej.
Przedmiotem pracy są procesy integracyjne w Europie ze szczególnym uwzględnieniem znaczenia zjednoczenia Niemiec dla ich dynamiki i kierunku. Analizie poddano zarówno polityczne i instytucjonalne konsekwencje zjednoczenia, jak również jego wymiar gospodarczy. Uwzględniono ponadto znaczenie omawianych procesów dla Polski i innych państw Europy Środkowo-Wschodniej, których późniejsze członkostwo w Unii Europejskiej stało się jednym z elementów dalszego przezwyciężania podziałów europejskich.
W pracy wykorzystano przede wszystkim metodę analizy literatury przedmiotu z zakresu historii integracji europejskiej, stosunków międzynarodowych, polityki europejskiej oraz ekonomii. Zastosowano także metodę historyczną, pozwalającą przedstawić rozwój procesów integracyjnych w określonej kolejności wydarzeń, oraz metodę opisową i porównawczą, umożliwiającą analizę znaczenia poszczególnych czynników politycznych i gospodarczych. Istotne znaczenie ma również analiza zależności pomiędzy zjednoczeniem Niemiec a zmianami zachodzącymi w strukturze integracji europejskiej.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Rozdział pierwszy poświęcono początkom idei zjednoczeniowej współczesnej Unii Europejskiej. Przedstawiono najważniejsze czynniki stymulujące rozwój integracji po zakończeniu II wojny światowej oraz kształtowanie się idei wspólnoty europejskiej na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku. Następnie omówiono proces instytucjonalizacji współpracy oraz jej stopniowe rozszerzanie na kolejne obszary, prowadzące do rozwoju wspólnoty politycznej i późniejszej konstrukcji Unii Europejskiej opartej na systemie trzech filarów.
Rozdział drugi koncentruje się na procesie zjednoczenia Niemiec oraz jego konsekwencjach dla Polski i państw Unii Europejskiej. Przedstawiono zależność pomiędzy europejskim procesem integracyjnym a jednoczeniem Niemiec, zwracając uwagę na polityczny i gospodarczy kontekst tych przemian. Omówiono również znaczenie środków europejskich dla rozwoju wschodniej części Niemiec oraz przedstawiono wybrane wnioski, jakie doświadczenia te mogły mieć dla Polski. Ostatnią część rozdziału poświęcono współpracy gospodarczej Niemiec z państwami, które stały się uczestnikami wschodniego rozszerzenia Unii Europejskiej.
Rozdział trzeci dotyczy czynników determinujących pozycję Niemiec w Unii Europejskiej. Przedstawiono uwarunkowania historyczne i polityczne oraz założenia i ewolucję niemieckiej polityki europejskiej. Następnie omówiono determinanty instytucjonalne, społeczno-kulturowe i ekonomiczne wpływające na znaczenie Niemiec w procesie integracji. Analizie poddano także miejsce tego państwa w instytucjach Unii Europejskiej. Rozdział kończy syntetyczne przedstawienie roli Niemiec w procesach integracyjnych oraz znaczenia zjednoczenia dla kształtowania ich europejskiej pozycji.
Podjęta problematyka ma szczególne znaczenie dla zrozumienia przemian, jakie zaszły w Europie na przełomie XX i XXI wieku. Zjednoczenie Niemiec było nie tylko zakończeniem powojennego podziału jednego państwa, lecz również symbolem zmian prowadzących do przezwyciężenia podziału całego kontynentu. Jednocześnie wzrost potencjału zjednoczonych Niemiec stworzył potrzebę dalszego rozwoju wspólnych europejskich instytucji oraz pogłębiania współpracy pomiędzy państwami. Analiza zależności pomiędzy tym wydarzeniem a rozwojem integracji pozwala lepiej zrozumieć zarówno proces kształtowania współczesnej Unii Europejskiej, jak i szczególną rolę Niemiec w jej rozwoju.