Plan pracy
Wstęp
Rozdział I. Tło historyczne i kontekst polityczny
1.1. Historia stosunków Iranu i Arabii Saudyjskiej przed 1979 rokiem
1.2. Rewolucja irańska i jej wpływ na stosunki bilateralne
1.3. Kształtowanie się polityki zagranicznej Iranu i Arabii Saudyjskiej po 1979 roku
Rozdział II. Główne obszary współpracy i konfliktów
2.1. Polityka religijna i ideologiczna – sunnizm kontra szyizm
2.2. Rywalizacja o wpływy w regionie Bliskiego Wschodu
2.3. Współpraca gospodarcza i energetyczna
Rozdział III. Kluczowe wydarzenia i konflikty
3.1. Wojna Iracka i jej wpływ na stosunki między Iranem a Arabią Saudyjską
3.2. Konflikt w Jemenie i jego reperkusje
3.3. Porozumienia nuklearne Iranu i reakcje Arabii Saudyjskiej
Rozdział IV. Współczesne wyzwania i przyszłość stosunków
4.1. Polityka zagraniczna i strategiczne interesy obu państw
4.2. Nowe inicjatywy dyplomatyczne i próby normalizacji stosunków
4.3. Wpływ globalnych trendów i międzynarodowych organizacji na stosunki irańsko-saudyjskie
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Stosunki pomiędzy Islamską Republiką Iranu a Królestwem Arabii Saudyjskiej należą do najważniejszych i zarazem najbardziej złożonych relacji politycznych na Bliskim Wschodzie. Oba państwa dysponują znacznym potencjałem politycznym, gospodarczym i demograficznym, posiadają duże znaczenie dla światowego rynku surowców energetycznych oraz od dziesięcioleci zabiegają o wpływ na kierunek przemian zachodzących w regionie. Charakter ich relacji wpływa nie tylko na bezpieczeństwo Zatoki Perskiej, lecz również na sytuację w Iraku, Jemenie, Syrii, Libanie i innych państwach Bliskiego Wschodu. Z tego względu rywalizacja Teheranu i Rijadu stanowi jeden z istotnych czynników pozwalających zrozumieć współczesną geopolitykę regionu.
Szczególną cezurą w historii wzajemnych stosunków jest rok 1979 i rewolucja islamska w Iranie. Obalenie monarchii Mohammada Rezy Pahlawiego i powstanie Islamskiej Republiki Iranu doprowadziły do zasadniczej zmiany zarówno wewnętrznego ustroju państwa, jak i prowadzonej przez nie polityki zagranicznej. Dotychczasowy Iran pozostawał bliskim partnerem Stanów Zjednoczonych i był jednym z ważnych elementów amerykańskiej polityki bezpieczeństwa w regionie. Rewolucja przyniosła powstanie państwa opartego na nowej ideologii polityczno-religijnej, zdecydowanie bardziej krytycznej wobec Zachodu i istniejącego regionalnego porządku.
Zmiana ta miała bezpośrednie znaczenie dla Arabii Saudyjskiej. Rijad pozostawał jednym z najważniejszych partnerów Stanów Zjednoczonych w regionie, a monarchia saudyjska opierała swoją legitymizację między innymi na szczególnej roli religijnej wynikającej z opieki nad najważniejszymi świętymi miejscami islamu – Mekką i Medyną. Rewolucyjny Iran zaczął natomiast przedstawiać własny model ustrojowy jako alternatywę dla istniejących monarchii oraz krytykować ich bliskie związki z państwami zachodnimi. W rezultacie po 1979 roku pomiędzy Teheranem a Rijadem pojawiła się nie tylko tradycyjna rywalizacja dwóch ważnych państw regionu, ale również konkurencja pomiędzy odmiennymi wizjami politycznego porządku na Bliskim Wschodzie.
Różnice religijne stanowią jeden z ważnych elementów tej rywalizacji. Iran jest państwem, w którym dominującą rolę odgrywa szyizm, natomiast Arabia Saudyjska jest państwem sunnickim. Podział ten ma głębokie korzenie historyczne i odnosi się między innymi do odmiennego rozumienia kwestii sukcesji po proroku Mahomecie oraz późniejszego rozwoju wspólnot muzułmańskich. We współczesnych stosunkach międzynarodowych różnica pomiędzy sunnizmem i szyizmem została jednak silnie powiązana z interesami politycznymi.
Nie należy zatem przedstawiać relacji irańsko-saudyjskich wyłącznie jako prostego „konfliktu religijnego”. Teheran i Rijad rywalizują przede wszystkim o bezpieczeństwo, wpływy polityczne, pozycję w świecie muzułmańskim oraz możliwości oddziaływania na inne państwa regionu. Tożsamość religijna może służyć mobilizacji społecznej, budowaniu sojuszy czy legitymizowaniu określonych działań, jednak konkretne decyzje władz obu państw wynikają również z kalkulacji strategicznych i interesów państwowych.
Już pierwsza dekada po rewolucji islamskiej pokazała skalę nowych napięć. Szczególne znaczenie miała wojna iracko-irańska z lat 1980–1988. Arabia Saudyjska, podobnie jak część pozostałych monarchii Zatoki Perskiej, obawiała się zwiększenia wpływów rewolucyjnego Iranu i wspierała Irak Saddama Husajna. Konflikt przyczynił się do pogłębienia nieufności pomiędzy Teheranem a Rijadem i wzmocnił przekonanie władz saudyjskich, że Iran może stanowić zagrożenie dla regionalnej równowagi sił.
Dodatkowym źródłem napięć były kwestie związane z pielgrzymkami do Mekki. W 1987 roku podczas hadżdżu doszło do gwałtownych starć z udziałem irańskich pielgrzymów i saudyjskich służb bezpieczeństwa, w których zginęły setki osób. Kryzys doprowadził do dalszej eskalacji wzajemnej wrogości, a Arabia Saudyjska zerwała stosunki dyplomatyczne z Iranem w 1988 roku. Zostały one ponownie nawiązane w 1991 roku.
Lata dziewięćdziesiąte przyniosły okres częściowego odprężenia. Zmiany polityczne w Iranie oraz nowe uwarunkowania regionalne stworzyły możliwość odbudowy kontaktów. Ważnym czynnikiem była iracka inwazja na Kuwejt w 1990 roku, która zmieniła układ zagrożeń w Zatoce Perskiej. Iran sprzeciwił się zajęciu Kuwejtu przez Irak, co stworzyło przestrzeń dla stopniowej poprawy jego relacji z państwami arabskimi. W 1991 roku Iran i Arabia Saudyjska przywróciły formalne stosunki dyplomatyczne.
Dalsze ocieplenie przypadło na okres prezydentury Mohammada Chatamiego, który od 1997 roku prowadził politykę większego otwarcia i dialogu. Kontakty wysokiego szczebla oraz zawierane porozumienia wskazywały, że pomimo utrzymujących się różnic możliwa jest pragmatyczna współpraca. W 1998 roku zawarto porozumienie dotyczące współpracy w kilku dziedzinach, a w 2001 roku podpisano umowę dotyczącą bezpieczeństwa.
Okres odprężenia nie doprowadził jednak do usunięcia strukturalnych przyczyn rywalizacji. Jednym z wydarzeń, które ponownie zmieniły regionalny układ sił, była amerykańska interwencja w Iraku w 2003 roku i obalenie Saddama Husajna. Dotychczasowy reżim iracki stanowił istotną przeciwwagę dla Iranu. Jego upadek stworzył natomiast warunki do zwiększenia wpływów politycznych Teheranu w Iraku, szczególnie poprzez kontakty z szyickimi ugrupowaniami politycznymi.
Dla Arabii Saudyjskiej wzrost znaczenia Iranu w Iraku stanowił poważne wyzwanie strategiczne. Z perspektywy Rijadu stopniowe zwiększanie wpływów Teheranu mogło prowadzić do powstania nowego układu sił, w którym Iran uzyskiwał coraz większe możliwości oddziaływania na obszary od Zatoki Perskiej przez Irak i Syrię aż po Liban. W kolejnych latach rywalizacja irańsko-saudyjska coraz częściej przyjmowała więc formę pośrednią.
Jedną z charakterystycznych cech stosunków Iranu i Arabii Saudyjskiej stało się wspieranie różnych państwowych i niepaństwowych aktorów regionalnych. Teheran rozwijał relacje między innymi z Hezbollahem w Libanie, różnymi ugrupowaniami w Iraku oraz innymi podmiotami należącymi do szerzej rozumianej sieci jego regionalnych partnerów. Rijad natomiast wspierał własnych sojuszników politycznych i utrzymywał bliskie relacje z sunnickimi państwami arabskimi oraz Stanami Zjednoczonymi.
Rywalizacja ta uległa znacznemu nasileniu wraz z wydarzeniami określanymi jako Arabska Wiosna. Protesty rozpoczęte w 2010 roku doprowadziły do osłabienia lub upadku części dotychczasowych reżimów, a w niektórych państwach do konfliktów zbrojnych. Powstała w ten sposób przestrzeń, w której Iran i Arabia Saudyjska mogły wspierać odmienne siły polityczne i realizować własne interesy strategiczne.
Szczególnie ważnym polem rywalizacji stał się Jemen. Kryzys polityczny tego państwa oraz wzrost znaczenia ruchu Huti doprowadziły do powstania konfliktu, który szybko nabrał wymiaru regionalnego. Arabia Saudyjska od 2015 roku zaangażowała się militarnie po stronie sił przeciwnych Huti, postrzegając rozwój tego ruchu jako poważne zagrożenie dla własnego bezpieczeństwa. Iran był natomiast oskarżany o wspieranie Huti, a konflikt zaczął być postrzegany jako jeden z najbardziej widocznych przykładów pośredniej konfrontacji między Teheranem i Rijadem. Współczesne analizy wskazują na istotne wsparcie Iranu dla Huti, choć ruch ten zachowuje również własne lokalne cele i interesy.
Jemen jest przykładem pokazującym, dlaczego rywalizacji saudyjsko-irańskiej nie można wyjaśniać wyłącznie różnicami religijnymi. Kluczowe znaczenie mają położenie geograficzne Jemenu, bliskość granicy saudyjskiej, bezpieczeństwo szlaków morskich oraz możliwość oddziaływania na Półwysep Arabski. Interesy strategiczne łączą się w tym przypadku z podziałami politycznymi i religijnymi, tworząc skomplikowany układ zależności.
Istotnym momentem pogorszenia stosunków był również rok 2016. Arabia Saudyjska wykonała wówczas wyrok śmierci na szyickim duchownym Nimrze an-Nimrze. Wydarzenie wywołało ostre protesty w Iranie, a demonstranci zaatakowali saudyjskie przedstawicielstwo dyplomatyczne w Teheranie. Rijad odpowiedział zerwaniem stosunków dyplomatycznych z Iranem. Rozpoczął się kolejny kilkuletni okres bardzo głębokiego kryzysu.
Ważnym obszarem rywalizacji pozostaje również polityka energetyczna. Iran i Arabia Saudyjska należą do najważniejszych producentów surowców energetycznych i uczestniczą w działaniach wpływających na światowe rynki ropy naftowej. Z jednej strony istnieje pomiędzy nimi konkurencja związana z wielkością produkcji, eksportem i udziałem w rynku, z drugiej natomiast wspólnota interesów wynikająca ze znaczenia stabilnych cen surowców dla finansów obu państw. Energetyka jest więc przykładem obszaru, w którym rywalizacja może współistnieć z pragmatyczną współpracą.
Szczególne miejsce w stosunkach obu państw zajmuje irański program nuklearny. Arabia Saudyjska od wielu lat obserwuje rozwój zdolności nuklearnych Iranu z punktu widzenia własnego bezpieczeństwa. Zawarcie w 2015 roku porozumienia nuklearnego, określanego jako JCPOA, miało ograniczyć określone elementy irańskiego programu w zamian za złagodzenie sankcji. Późniejsze wycofanie Stanów Zjednoczonych z porozumienia w 2018 roku oraz rozwój irańskiego programu nuklearnego ponownie zwiększyły znaczenie tej kwestii dla bezpieczeństwa regionu.
Problem nuklearny pokazuje również silne powiązanie stosunków irańsko-saudyjskich z polityką mocarstw zewnętrznych. Stany Zjednoczone przez dziesięciolecia pozostawały najważniejszym partnerem bezpieczeństwa Arabii Saudyjskiej, podczas gdy stosunki amerykańsko-irańskie po 1979 roku miały przeważnie charakter konfrontacyjny. Każda zasadnicza zmiana polityki Waszyngtonu wobec Teheranu wpływa więc na kalkulacje strategiczne Rijadu.
Jednocześnie w XXI wieku coraz większego znaczenia zaczęły nabierać inne państwa. Szczególnie widoczny jest wzrost roli Chin, zainteresowanych stabilnością Zatoki Perskiej zarówno z powodów politycznych, jak i gospodarczych. Symbolicznym potwierdzeniem tej zmiany stało się porozumienie zawarte 10 marca 2023 roku w Pekinie. Iran i Arabia Saudyjska, po rozmowach prowadzonych przy udziale Chin, zgodziły się na przywrócenie stosunków dyplomatycznych oraz ponowne otwarcie przedstawicielstw. Porozumienie przewidywało również powrót do realizacji wcześniejszych umów dotyczących bezpieczeństwa i współpracy.
Porozumienie pekińskie nie pojawiło się jednak w politycznej próżni. Poprzedzały je prowadzone wcześniej kontakty i działania mediacyjne, między innymi z udziałem Iraku i Omanu. Sekretarz Generalny ONZ, witając porozumienie z marca 2023 roku, zwrócił uwagę również na rolę tych państw w procesie prowadzącym do odbudowy dialogu.
Przywrócenie stosunków dyplomatycznych było wydarzeniem o dużym znaczeniu regionalnym. Po siedmiu latach formalnego zerwania relacji ambasady zostały ponownie uruchomione, a ministrowie i przedstawiciele obu państw wznowili bezpośrednie kontakty. W grudniu 2023 roku odbyło się pierwsze posiedzenie trójstronnego komitetu Chin, Arabii Saudyjskiej i Iranu zajmującego się realizacją porozumienia.
Proces normalizacji był kontynuowany w kolejnych latach. W grudniu 2025 roku podczas kolejnego spotkania trójstronnego Iran i Arabia Saudyjska ponownie potwierdziły swoje zobowiązanie do realizacji postanowień porozumienia pekińskiego oraz prowadzenia stosunków opartych na zasadach suwerenności, integralności terytorialnej i nieingerencji.
Normalizacji nie należy jednak utożsamiać z zakończeniem strategicznej rywalizacji. Przyczyny różnic pomiędzy Teheranem i Rijadem są znacznie głębsze niż brak formalnych stosunków dyplomatycznych. Oba państwa nadal posiadają odmienne interesy regionalne, innych partnerów oraz różne wizje bezpieczeństwa Bliskiego Wschodu. Porozumienie z 2023 roku należy więc rozpatrywać przede wszystkim jako mechanizm ograniczania napięć i tworzenia kanałów komunikacji, a nie jako całkowite rozwiązanie istniejących sporów.
Szczególnie wyraźnie pokazały to wydarzenia 2026 roku. Nowa eskalacja regionalna doprowadziła do poważnego pogorszenia atmosfery pomiędzy państwami. W marcu 2026 roku, po atakach na terytorium saudyjskie, saudyjski minister spraw zagranicznych mówił o załamaniu zaufania do Teheranu. Jednocześnie kanały dyplomatyczne nie zostały całkowicie zerwane – jeszcze pod koniec lipca ministrowie spraw zagranicznych obu państw rozmawiali o bezpieczeństwie Cieśniny Ormuz, sytuacji regionalnej oraz możliwościach działań dyplomatycznych. Pokazuje to zarówno kruchość procesu normalizacji, jak i znaczenie utrzymywania bezpośredniej komunikacji nawet w sytuacji poważnej eskalacji.
Stosunki irańsko-saudyjskie należy zatem postrzegać jako proces charakteryzujący się naprzemiennymi okresami konfrontacji i pragmatycznego odprężenia. Od 1979 roku oba państwa wielokrotnie przechodziły od ostrej rywalizacji i zerwania relacji do dialogu i prób współpracy. Dzieje tych stosunków pokazują, że nawet poważne różnice ideologiczne nie wykluczają czasowych porozumień, jeśli wymagają tego interesy bezpieczeństwa.
Ważnym czynnikiem determinującym relacje obu państw pozostaje także sytuacja gospodarcza. Arabia Saudyjska podejmuje szeroko zakrojone działania służące modernizacji i dywersyfikacji swojej gospodarki, natomiast Iran od wielu lat zmaga się z konsekwencjami sankcji i ograniczeniami w dostępie do części światowych rynków. Stabilizacja sytuacji regionalnej może być korzystna dla obu stron, ponieważ konflikty zwiększają ryzyko dla inwestycji, infrastruktury energetycznej i międzynarodowego transportu.
Szczególne znaczenie posiada w tym kontekście bezpieczeństwo Cieśniny Ormuz. Jest ona jednym z najważniejszych punktów światowego transportu surowców energetycznych, dlatego wszelkie napięcia w jej otoczeniu mogą oddziaływać nie tylko na państwa Zatoki, ale również na gospodarkę światową. Relacje Iranu i Arabii Saudyjskiej posiadają więc wymiar wykraczający daleko poza bilateralne interesy obu państw.
Kolejnym czynnikiem wpływającym na przyszłość wzajemnych stosunków będzie kształt regionalnego systemu bezpieczeństwa. Arabia Saudyjska tradycyjnie opierała znaczną część swoich gwarancji bezpieczeństwa na relacjach ze Stanami Zjednoczonymi. Iran natomiast rozwijał strategię opartą zarówno na własnym potencjale militarnym, jak i współpracy z różnymi ugrupowaniami i partnerami regionalnymi. Różnica tych modeli bezpieczeństwa jest jednym ze strukturalnych źródeł wzajemnej nieufności.
Przyszłość relacji może zależeć również od rozwoju sytuacji w Jemenie, Iraku, Syrii i Libanie. Stabilizacja tych państw mogłaby ograniczyć przestrzeń do prowadzenia rywalizacji pośredniej. Z kolei ponowna destabilizacja mogłaby zwiększyć znaczenie lokalnych sojuszników obu mocarstw i prowadzić do kolejnej eskalacji.
Istotnym czynnikiem pozostaje także przyszłość irańskiego programu nuklearnego. Arabia Saudyjska podkreśla znaczenie skutecznego systemu kontroli i weryfikacji działalności nuklearnej Iranu. Jeszcze w czerwcu 2026 roku saudyjski minister spraw zagranicznych wskazywał, że kwestia weryfikacji pozostaje jednym z najważniejszych zagadnień związanych z rozmowami dotyczącymi programu nuklearnego Teheranu.
Analizując stosunki irańsko-saudyjskie, należy więc uwzględnić jednocześnie wiele poziomów oddziaływania. Pierwszy z nich stanowią relacje bilateralne i bezpośrednia dyplomacja. Drugi obejmuje konkurencję regionalną w państwach takich jak Irak, Jemen, Syria czy Liban. Trzeci związany jest z polityką światowych mocarstw, przede wszystkim Stanów Zjednoczonych i w coraz większym stopniu Chin. Czwarty dotyczy natomiast gospodarki i bezpieczeństwa energetycznego, którego znaczenie powoduje, że konsekwencje napięć pomiędzy Teheranem a Rijadem mogą mieć charakter globalny.
Celem niniejszej pracy jest przedstawienie i analiza ewolucji stosunków Iranu i Arabii Saudyjskiej po 1979 roku, ze szczególnym uwzględnieniem politycznych, religijnych, gospodarczych i strategicznych uwarunkowań rywalizacji oraz podejmowanych prób współpracy i normalizacji. W pracy podjęto próbę określenia, w jaki sposób rewolucja islamska wpłynęła na wzajemne relacje oraz jakie wydarzenia regionalne i międzynarodowe doprowadzały do kolejnych okresów eskalacji i odprężenia. Szczególnej uwadze poddano rywalizację o wpływy na Bliskim Wschodzie, konflikt w Jemenie, przemiany zachodzące w Iraku, kwestię irańskiego programu nuklearnego oraz znaczenie nowych inicjatyw dyplomatycznych.
Praca składa się z czterech rozdziałów. Pierwszy rozdział poświęcono historycznemu i politycznemu tłu stosunków irańsko-saudyjskich. W pierwszej kolejności przedstawiono charakter wzajemnych relacji przed 1979 rokiem, co pozwala wskazać różnice pomiędzy sytuacją występującą przed rewolucją islamską a późniejszym okresem. Następnie omówiono przebieg rewolucji irańskiej i jej wpływ na zmianę polityki zagranicznej Teheranu oraz stosunki z Arabią Saudyjską. Rozdział kończy analiza kierunków polityki zagranicznej obu państw po 1979 roku.
Drugi rozdział koncentruje się na podstawowych obszarach współpracy i konfliktów pomiędzy Iranem a Arabią Saudyjską. Omówiono w nim znaczenie podziałów religijnych i ideologicznych oraz ich wykorzystanie w polityce regionalnej. Następnie przedstawiono rywalizację obu państw o wpływy na Bliskim Wschodzie. Ostatnią część poświęcono zagadnieniom gospodarczym i energetycznym, wskazując obszary zarówno konkurencji, jak i możliwej współpracy.
Trzeci rozdział obejmuje analizę wydarzeń i konfliktów mających szczególne znaczenie dla wzajemnych stosunków. Przedstawiono wpływ przemian zachodzących w Iraku na regionalny układ sił oraz pozycję Teheranu i Rijadu. Następnie scharakteryzowano konflikt w Jemenie jako jedno z najważniejszych pól rywalizacji pośredniej pomiędzy oboma państwami. Odrębne miejsce zajmuje problem irańskiego programu nuklearnego, międzynarodowych porozumień dotyczących jego ograniczenia oraz stanowiska Arabii Saudyjskiej wobec rozwoju zdolności nuklearnych Iranu.
Czwarty rozdział został poświęcony współczesnym wyzwaniom i perspektywom rozwoju wzajemnych stosunków. Przedstawiono strategiczne interesy obu państw oraz ich wpływ na politykę zagraniczną. Szczególnej analizie poddano próby normalizacji relacji, w tym proces prowadzący do zawarcia porozumienia w Pekinie w 2023 roku. Omówiono także wpływ mocarstw zewnętrznych, przemian globalnego układu sił, organizacji międzynarodowych oraz problemów bezpieczeństwa energetycznego na możliwości dalszego dialogu między Teheranem a Rijadem.
Analiza stosunków Iranu i Arabii Saudyjskiej po 1979 roku pokazuje, że relacje obu państw nie mogą być interpretowane wyłącznie w kategoriach trwałej wrogości dwóch odłamów islamu. Są one wynikiem wzajemnego oddziaływania ideologii, polityki bezpieczeństwa, interesów gospodarczych, ambicji regionalnych i ingerencji mocarstw zewnętrznych. Różnice religijne posiadają duże znaczenie, ale funkcjonują w ramach znacznie szerszej rywalizacji o kształt regionalnego porządku.
Jednocześnie kolejne okresy odprężenia pokazują, że Teheran i Rijad są zdolne do podejmowania pragmatycznej współpracy, jeśli uznają ją za zgodną ze swoimi interesami. Normalizacja rozpoczęta w 2023 roku stworzyła nowe możliwości dialogu, ale późniejsze wydarzenia unaoczniły jej ograniczenia. Przyszłość stosunków irańsko-saudyjskich będzie więc zależała przede wszystkim od zdolności obu stron do utrzymywania kanałów komunikacji, ograniczania rywalizacji pośredniej oraz wypracowania mechanizmów bezpieczeństwa uwzględniających interesy wszystkich najważniejszych uczestników polityki Zatoki Perskiej.