WSTĘP
ROZDZIAŁ I. ROZPAD IMPERIÓW KOLONIALNYCH PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ
1.1. Świat po II Wojnie Światowej – zarys podstawowych aspektów
1.2. Kształtowanie się równowagi sił między Wschodem i Zachodem
1.3. Bliski i Środkowy wschód po II wojnie światowej
1.4. Pozimnowojenny ład międzynarodowy
ROZDZIAŁ II. PROCESY INTEGRACYJNE W EUROPIE
2.1. Rozwój idei integracyjnych
2.2. Główne koncepcje integracji europejskiej
2.3. Rozwój organizacji i działań integracyjnych
2.4. Kierunki międzynarodowej działalności Unii Europejskiej
ROZDZIAŁ III. PRZYCZYNY I ETAPY INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ
3.1. Polityczne i ekonomiczna przesłanki procesów integracyjnych w Europie
3.2. Geneza powstania EWG i EFTA
3.3. Etapy rozwoju Unii Europejskiej
3.4. Instytucjonalno-prawne zasady funkcjonowania Unii Europejskiej
ROZDZIAŁ IV. ROZPAD SYSTEMU KOLONIALNEGO, A INTEGRACJA KRAJÓW W EUROPE
4.1. Ekspansja komunizmu w Europie
4.2. Kryzys i rozpad systemu kolonialnego po II wojnie światowej oraz problemy związane z nowopowstałymi państwami
4.3. Rola systemu w kolonialnego w procesie integracyjnym Europy
ZAKOŃCZENIE
BIBLIOGRAFIA
SPIS TABEL
SPIS RYSUNKÓW
WSTĘP
Rozpad systemu kolonialnego był jednym z najważniejszych procesów politycznych drugiej połowy XX wieku. W ciągu kilku dziesięcioleci po zakończeniu II wojny światowej większość terytoriów podporządkowanych wcześniej europejskim mocarstwom uzyskała niepodległość, a dotychczasowy układ stosunków międzynarodowych uległ zasadniczej zmianie. Wielka Brytania, Francja, Belgia, Holandia, Portugalia i inne państwa europejskie stopniowo traciły bezpośrednią kontrolę nad rozległymi obszarami Azji, Afryki i innych części świata. Proces ten miał znaczenie nie tylko dla powstających państw, ale także dla samej Europy. Utrata kolonii wpływała na gospodarkę, politykę zagraniczną, pozycję międzynarodową oraz sposób, w jaki państwa europejskie postrzegały swoje miejsce w świecie.
Przez kilka stuleci posiadanie kolonii stanowiło jeden z podstawowych elementów potęgi największych państw europejskich. Kolonie dostarczały surowców, stanowiły rynki zbytu, umożliwiały kontrolę ważnych szlaków komunikacyjnych oraz podkreślały międzynarodowy prestiż metropolii. Imperia kolonialne były zatem nie tylko strukturami politycznymi, lecz również częścią europejskiego systemu gospodarczego i sposobu prowadzenia polityki światowej. Szczególnie Wielka Brytania i Francja budowały znaczną część swojej pozycji na rozległych posiadłościach zamorskich. Kryzys kolonializmu oznaczał wobec tego konieczność poszukiwania nowych podstaw siły gospodarczej i politycznej.
II wojna światowa znacznie przyspieszyła ten proces. Państwa europejskie wyszły z wojny osłabione gospodarczo i militarnie, podczas gdy na znaczeniu zyskały Stany Zjednoczone i Związek Radziecki. Oba mocarstwa, choć z różnych przyczyn i w różnym zakresie, odnosiły się krytycznie do tradycyjnego europejskiego kolonializmu. Jednocześnie w samych koloniach rozwijały się ruchy narodowowyzwoleńcze, których przywódcy coraz wyraźniej domagali się prawa do samostanowienia. Europejskie mocarstwa kolonialne nie były już w stanie utrzymywać dotychczasowego systemu w takich warunkach jak przed wojną.
Osłabienie Europy po 1945 roku miało więc podwójny charakter. Z jednej strony wynikało z ogromnych strat wojennych, zniszczeń infrastruktury, problemów gospodarczych i społecznych oraz konieczności odbudowy państw. Z drugiej strony następowało stopniowe kurczenie się europejskich imperiów kolonialnych. Państwa, które przez dziesięciolecia, a czasami stulecia prowadziły politykę o wymiarze globalnym, musiały na nowo określić swoje możliwości działania. W tej sytuacji współpraca pomiędzy krajami Europy Zachodniej zaczęła być postrzegana jako jeden ze sposobów odbudowy siły kontynentu.
Nie oznacza to oczywiście, że integracja europejska była prostym i bezpośrednim skutkiem dekolonizacji. Jej źródła były znacznie bardziej złożone. Podstawowe znaczenie miało doświadczenie dwóch wojen światowych, potrzeba stworzenia mechanizmów zapobiegających kolejnemu konfliktowi francusko-niemieckiemu, konieczność odbudowy gospodarczej oraz zagrożenie wynikające z rozwoju wpływów Związku Radzieckiego. Ważną rolę odegrało również wsparcie Stanów Zjednoczonych dla współpracy państw Europy Zachodniej. Rozpad imperiów kolonialnych należy jednak traktować jako jeden z czynników zmieniających środowisko, w którym proces integracyjny się rozwijał.
Utrata kolonii oznaczała bowiem zmianę tradycyjnych kierunków polityki gospodarczej i handlowej wielu państw. Wcześniejsze więzi pomiędzy metropolią i terytoriami zależnymi były stopniowo zastępowane nowymi formami współpracy. Dla części państw europejskich coraz większego znaczenia nabierał handel z najbliższymi sąsiadami oraz rozwijający się wspólny rynek europejski. Integracja gospodarcza dawała możliwość zwiększenia skali wymiany, stworzenia większego rynku zbytu, bardziej efektywnego wykorzystania potencjału przemysłowego oraz wzmocnienia konkurencyjności wobec Stanów Zjednoczonych i innych ośrodków gospodarczych.
Dekolonizacja oddziaływała również na polityczne znaczenie państw europejskich. Francja i Wielka Brytania zachowały ważną pozycję międzynarodową, jednak ich możliwości samodzielnego oddziaływania na politykę światową stopniowo się zmniejszały. Kryzysy związane z utratą kolonii pokazywały ograniczenia tradycyjnej polityki mocarstwowej. Szczególnie wyraźnym przykładem był kryzys sueski z 1956 roku, który ujawnił, jak ograniczone stały się możliwości samodzielnego działania dawnych europejskich mocarstw w sytuacji sprzeciwu Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego. Wydarzenia tego rodzaju sprzyjały przekonaniu, że większe znaczenie na arenie międzynarodowej można osiągnąć poprzez współpracę europejską.
Proces integracji europejskiej rozwijał się przy tym w realiach zimnej wojny. Po 1945 roku Europa została podzielona na dwa przeciwstawne bloki polityczne, militarne i gospodarcze. Państwa Europy Zachodniej związały się ze Stanami Zjednoczonymi, natomiast państwa Europy Środkowej i Wschodniej znalazły się w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Integracja zachodnioeuropejska była więc również odpowiedzią na nową równowagę sił. W świecie zdominowanym przez dwa supermocarstwa pojedyncze państwa europejskie miały znacznie mniejsze możliwości działania niż przed II wojną światową.
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabrało zbliżenie francusko-niemieckie. Wielowiekowa rywalizacja obu państw była jednym z głównych źródeł konfliktów europejskich. Po 1945 roku zaczęto poszukiwać takich rozwiązań, które uczyniłyby kolejną wojnę nie tylko politycznie niepożądaną, ale również gospodarczo trudną do przeprowadzenia. Jednym z najważniejszych etapów było powstanie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, a następnie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Integracja podstawowych sektorów gospodarki oraz stopniowe tworzenie wspólnego rynku miały zapewnić zarówno rozwój gospodarczy, jak i większą stabilność polityczną.
Rozpad systemu kolonialnego tworzył dla tego procesu dodatkowy kontekst. Państwa zachodnioeuropejskie coraz bardziej koncentrowały uwagę na współpracy kontynentalnej, choć jednocześnie nie rezygnowały z utrzymywania szczególnych więzi z dawnymi koloniami. W wielu przypadkach relacje kolonialne zostały zastąpione współpracą gospodarczą, finansową i polityczną. Niepodległe państwa Afryki, Azji i innych regionów nadal pozostawały ważnymi partnerami handlowymi, dostawcami surowców i odbiorcami europejskich towarów. Zmieniła się jednak formalna podstawa tych relacji.
Nowo powstałe państwa stawały przed poważnymi problemami gospodarczymi i politycznymi. Granice wielu z nich zostały wyznaczone jeszcze w okresie kolonialnym i nie zawsze odpowiadały rzeczywistym podziałom etnicznym, kulturowym czy historycznym. Niejednokrotnie brakowało rozwiniętej infrastruktury, doświadczonej administracji oraz kapitału koniecznego do prowadzenia samodzielnej polityki gospodarczej. Część państw została również wciągnięta w rywalizację pomiędzy Stanami Zjednoczonymi i Związkiem Radzieckim. Dekolonizacja nie oznaczała więc automatycznie rozwiązania wszystkich problemów pozostawionych przez system kolonialny.
Państwa europejskie musiały równocześnie określić swoje relacje z nowymi państwami. Z czasem zagadnienie współpracy rozwojowej oraz polityki wobec krajów Afryki, Karaibów i Pacyfiku stało się jednym z obszarów działalności wspólnot europejskich. W ten sposób konsekwencje kolonialnej przeszłości poszczególnych państw zostały częściowo przeniesione na poziom integracji europejskiej. Relacje z dawnymi koloniami przestały być wyłącznie domeną polityki poszczególnych metropolii, a zaczęły coraz częściej stanowić element wspólnej polityki zewnętrznej i handlowej struktur europejskich.
Zależność między dekolonizacją a integracją można rozpatrywać również z perspektywy tożsamości politycznej Europy. Dawne mocarstwa przez długi czas definiowały swoją pozycję poprzez posiadanie rozległych imperiów. Utrata kolonii sprzyjała stopniowej zmianie tego sposobu myślenia. Państwa europejskie zaczęły w większym stopniu budować swoją przyszłość w oparciu o współpracę regionalną. Proces ten nie następował wszędzie z jednakową szybkością. Wielka Brytania przez długi czas pozostawała silnie związana z Commonwealth i relacjami transatlantyckimi, podczas gdy Francja należała do głównych zwolenników pogłębiania integracji kontynentalnej. Różnice te wpływały na kształt powstających wspólnot.
Istotnym elementem integracji europejskiej były również względy ekonomiczne. Powojenna odbudowa wymagała zwiększenia produkcji, inwestycji i handlu. Usuwanie barier gospodarczych pomiędzy państwami Europy Zachodniej umożliwiało przedsiębiorstwom dostęp do większych rynków oraz sprzyjało specjalizacji gospodarczej. Rozwijająca się Europejska Wspólnota Gospodarcza miała w tym zakresie stworzyć warunki umożliwiające szybszy rozwój gospodarczy państw członkowskich. Integracja stawała się więc alternatywą wobec wcześniejszego modelu, w którym znaczną część gospodarczej pozycji mocarstwa budowano poprzez zależności kolonialne.
Nie można pominąć również znaczenia Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu. Powstanie EFTA pokazywało, że państwa europejskie nie miały jednolitego poglądu na zakres i charakter integracji. Część była zainteresowana przede wszystkim liberalizacją handlu, podczas gdy państwa tworzące Europejską Wspólnotę Gospodarczą dążyły do bardziej rozbudowanej współpracy. Z czasem model wspólnotowy okazał się bardziej dynamiczny, a kolejne państwa zaczęły ubiegać się o członkostwo. Rozwój integracji prowadził stopniowo od współpracy gospodarczej do coraz bardziej rozbudowanych struktur politycznych i instytucjonalnych.
Zakończenie zimnej wojny stworzyło kolejny etap przemian. Rozpad bloku wschodniego oraz Związku Radzieckiego zmienił układ sił w Europie i umożliwił rozszerzenie procesu integracyjnego na państwa Europy Środkowej i Wschodniej. W ten sposób integracja, która pierwotnie obejmowała przede wszystkim część Europy Zachodniej, zaczęła nabierać charakteru ogólnoeuropejskiego. Powstanie Unii Europejskiej oraz kolejne rozszerzenia potwierdziły, że proces rozpoczęty w warunkach powojennej odbudowy stał się jednym z najważniejszych elementów europejskiego ładu politycznego.
Wpływ rozpadu systemu kolonialnego na integrację europejską należy więc rozpatrywać na kilku płaszczyznach. Po pierwsze, utrata kolonii ograniczała tradycyjne źródła politycznej i gospodarczej siły europejskich mocarstw. Po drugie, skłaniała część państw do większego zainteresowania współpracą wewnątrz kontynentu. Po trzecie, prowadziła do przekształcenia relacji z dawnymi koloniami, które z czasem stały się elementem wspólnej polityki zewnętrznej struktur europejskich. Po czwarte, dekolonizacja wpisywała się w szerszy proces zmiany pozycji Europy w świecie, w którym dominującą rolę przejęły dwa pozaeuropejskie supermocarstwa.
Przedmiotem niniejszej pracy jest wpływ rozpadu systemu kolonialnego na procesy integracyjne zachodzące w Europie po II wojnie światowej. Głównym celem pracy jest określenie, w jakim stopniu dekolonizacja i związane z nią osłabienie tradycyjnych europejskich mocarstw stworzyły warunki sprzyjające rozwojowi współpracy i integracji europejskiej. Analiza nie ogranicza się jednak do poszukiwania prostej zależności przyczynowej, lecz uwzględnia szersze uwarunkowania polityczne, gospodarcze i międzynarodowe, w których oba procesy zachodziły równolegle.
Do celów szczegółowych należy przedstawienie sytuacji międzynarodowej po II wojnie światowej, scharakteryzowanie procesu rozpadu imperiów kolonialnych oraz określenie zmian, jakie dekolonizacja przyniosła w pozycji państw europejskich. Istotnym zadaniem będzie również przedstawienie rozwoju idei integracji europejskiej, głównych koncepcji współpracy oraz etapów tworzenia organizacji integracyjnych. Analizie poddane zostaną polityczne i ekonomiczne przesłanki powstania EWG i EFTA, a także dalszy rozwój Wspólnot Europejskich i Unii Europejskiej. Szczególne znaczenie będzie miała próba wskazania zależności pomiędzy utratą kolonii a zmianą sposobu prowadzenia polityki przez państwa europejskie.
Praca składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym rozdziale przedstawiono rozpad imperiów kolonialnych na tle zmian w stosunkach międzynarodowych po II wojnie światowej. Omówiona została sytuacja świata po zakończeniu konfliktu, powstanie nowego układu sił oraz kształtowanie się rywalizacji pomiędzy Wschodem i Zachodem. Uwzględniono również przemiany zachodzące na Bliskim i Środkowym Wschodzie oraz konsekwencje późniejszego rozpadu dwubiegunowego porządku międzynarodowego.
Rozdział drugi poświęcono procesom integracyjnym w Europie. Przedstawiono rozwój idei współpracy i jedności europejskiej oraz najważniejsze koncepcje integracji. Omówiono powstawanie i rozwój organizacji europejskich, a także stopniowe rozszerzanie zakresu współpracy od kwestii gospodarczych do politycznych. Przedstawiono również kierunki międzynarodowej działalności Unii Europejskiej oraz znaczenie jej relacji z państwami spoza kontynentu.
W rozdziale trzecim skoncentrowano się na przyczynach oraz kolejnych etapach integracji europejskiej. Omówiono polityczne i gospodarcze przesłanki zbliżenia państw Europy Zachodniej, genezę Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu oraz kolejne etapy prowadzące do powstania współczesnej Unii Europejskiej. Rozdział obejmuje również instytucjonalne i prawne podstawy funkcjonowania integracji europejskiej.
Rozdział czwarty bezpośrednio łączy problematykę dekolonizacji z procesem integracyjnym. Przedstawiono wpływ ekspansji komunizmu na sytuację europejską, kryzys i rozpad systemu kolonialnego oraz najważniejsze problemy polityczne i gospodarcze nowo powstałych państw. Szczególną uwagę poświęcono analizie znaczenia rozpadu imperiów dla polityki europejskich mocarstw oraz próbie określenia, w jakim stopniu utrata ich dawnej pozycji kolonialnej sprzyjała zwróceniu się ku współpracy kontynentalnej.
Rozpad systemu kolonialnego i integracja europejska były dwoma odrębnymi, ale wzajemnie powiązanymi procesami wielkiej transformacji świata po II wojnie światowej. Pierwszy oznaczał koniec epoki, w której kilka europejskich państw sprawowało bezpośrednią kontrolę nad znaczną częścią świata. Drugi prowadził do tworzenia nowego modelu organizacji stosunków między państwami europejskimi, opartego nie na rywalizacji o terytoria i dominację, lecz na instytucjonalizowanej współpracy. Dekolonizacja nie stworzyła integracji europejskiej, ale była jednym z tych procesów, które zmieniały pozycję Europy i skłaniały jej państwa do poszukiwania nowych sposobów zachowania znaczenia gospodarczego i politycznego. Z tego względu analiza obu zjawisk pozwala lepiej zrozumieć nie tylko genezę integracji europejskiej, lecz również szerszą przemianę roli Europy w systemie międzynarodowym drugiej połowy XX wieku.