Wstęp
Rozdział I. Kontekst historyczny i społeczny stosunków polsko-ukraińskich
1.1. Historia relacji polsko-ukraińskich
1.2. Migracje Ukraińców do Polski
1.3. Prawne i społeczne aspekty obecności Ukraińców w Polsce
Rozdział II. Wizerunek Ukraińców w mediach polskich
2.1. Przedstawianie Ukraińców w prasie, telewizji i internecie
2.2. Analiza stereotypów związanych z Ukraińcami w mediach
Rozdział III. Wizerunek Ukraińców wśród Polaków – badanie empiryczne
3.1. Metodologia badań
3.2. Prezentacja i analiza wyników badań
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Relacje pomiędzy Polakami i Ukraińcami należą do najbardziej złożonych stosunków między sąsiadującymi ze sobą narodami Europy Środkowo-Wschodniej. Na ich współczesny charakter wpływają zarówno wspólne doświadczenia historyczne, jak i wydarzenia znacznie bliższe współczesności, związane z migracją, współpracą gospodarczą, przemianami politycznymi oraz bezpośrednimi kontaktami przedstawicieli obu społeczeństw. Wizerunek Ukraińców funkcjonujący wśród Polaków nie jest zatem zjawiskiem jednolitym ani trwałym. Kształtuje się pod wpływem wielu czynników, wśród których znajdują się pamięć historyczna, przekazy rodzinne, edukacja, media, doświadczenia osobiste oraz bieżąca sytuacja społeczna i polityczna.
Pojęcie wizerunku społecznego odnosi się do zespołu wyobrażeń, przekonań, ocen i emocji przypisywanych określonej osobie lub grupie. W odniesieniu do grup narodowych szczególną rolę odgrywają stereotypy, czyli uproszczone i utrwalone przekonania dotyczące cech przypisywanych członkom danej zbiorowości. Stereotyp może zawierać zarówno elementy pozytywne, jak i negatywne, a jego charakter nie musi odpowiadać rzeczywistemu zróżnicowaniu grupy. W praktyce człowiek może przypisywać jednostce określone właściwości tylko dlatego, że identyfikuje ją jako przedstawiciela określonego narodu. Mechanizm ten jest szczególnie istotny w analizie stosunków polsko-ukraińskich, w których doświadczenia historyczne i współczesne nakładają się na siebie.
Polacy i Ukraińcy przez wiele stuleci funkcjonowali na obszarach, które były miejscem intensywnych kontaktów kulturowych, gospodarczych i politycznych. Wspólna historia obejmuje zarówno okresy pokojowego współżycia, przenikania tradycji i współpracy, jak również konflikty narodowościowe i polityczne. Pamięć o wydarzeniach historycznych nadal może wpływać na sposób postrzegania sąsiedniego narodu. Szczególne znaczenie mają wydarzenia XX wieku, które pozostają obecne w debacie publicznej i pamięci rodzinnej. Różnice w interpretowaniu przeszłości mogą prowadzić do napięć, ale nie oznaczają, że historyczne doświadczenia w jednakowym stopniu determinują postawy wszystkich przedstawicieli współczesnego społeczeństwa.
Wizerunek narodu nie jest bowiem prostym rezultatem historii. Kolejne pokolenia funkcjonują w odmiennych warunkach, zdobywają nowe doświadczenia i wchodzą w bezpośrednie relacje z przedstawicielami innych grup. Szczególnie istotne znaczenie dla współczesnego sposobu postrzegania Ukraińców w Polsce ma migracja. W ciągu ostatnich lat kontakty polsko-ukraińskie przestały być dla wielu osób przede wszystkim zagadnieniem historycznym lub politycznym. Ukraińcy stali się współpracownikami, sąsiadami, klientami, uczniami, studentami, przedsiębiorcami oraz członkami lokalnych społeczności. Bezpośredni kontakt może zarówno osłabiać istniejące stereotypy, jak i w określonych sytuacjach prowadzić do ich utrwalania.
Migracje z Ukrainy do Polski miały różny charakter. Przez długi czas istotną część stanowiła migracja zarobkowa wynikająca z różnic ekonomicznych oraz możliwości podejmowania pracy na polskim rynku. Polska stała się dla wielu obywateli Ukrainy krajem pozwalającym na uzyskanie wyższych dochodów, zdobycie doświadczenia zawodowego lub stworzenie lepszych warunków życia dla rodziny. Migranci podejmowali pracę w bardzo różnych sektorach gospodarki, stopniowo stając się widoczną częścią społeczeństwa. Zwiększająca się liczba bezpośrednich kontaktów stworzyła zupełnie nowe warunki kształtowania wzajemnego wizerunku.
Kolejną zmianę przyniosły wydarzenia związane z wojną w Ukrainie. Przyjazdy osób poszukujących bezpieczeństwa różniły się od wcześniejszej migracji zarobkowej zarówno przyczynami, jak i sytuacją osób przybywających do Polski. Wśród nich znalazły się liczne kobiety z dziećmi, osoby starsze oraz osoby zmuszone do nagłego opuszczenia swoich domów. W pierwszym okresie szczególnie widoczne były działania pomocowe podejmowane przez społeczeństwo polskie, organizacje społeczne, samorządy oraz osoby prywatne. Kontakty pomiędzy Polakami i Ukraińcami stały się jeszcze częstsze i objęły nowe obszary codziennego życia.
Długotrwała obecność dużej społeczności migracyjnej prowadzi jednak do sytuacji bardziej złożonych niż pierwsza reakcja na kryzys. Pojawiają się kwestie związane z mieszkaniami, edukacją, ochroną zdrowia, zatrudnieniem, pomocą społeczną czy konkurencją o określone zasoby. W debacie publicznej mogą być formułowane zarówno opinie podkreślające korzyści wynikające z obecności migrantów, jak i wypowiedzi wskazujące na rzeczywiste lub postrzegane problemy. Wizerunek Ukraińców może więc podlegać zmianom w zależności od sytuacji ekonomicznej, doświadczeń poszczególnych osób oraz sposobu przedstawiania migracji w przestrzeni publicznej.
Duże znaczenie dla kształtowania obrazu Ukraińców mają media. Dla znacznej części społeczeństwa są one jednym z podstawowych źródeł informacji na temat grup, z którymi ludzie nie mają bezpośredniego kontaktu. Sposób wyboru tematów, język używany do opisywania określonych wydarzeń, dobór bohaterów materiałów oraz częstotliwość prezentowania konkretnych problemów mogą wpływać na społeczne postrzeganie całej grupy. Jeżeli określona społeczność jest przedstawiana przede wszystkim w kontekście konfliktów, przestępczości czy obciążeń dla systemu społecznego, odbiorca może stopniowo utrwalać negatywny obraz jej przedstawicieli. Podobny mechanizm może działać w przeciwną stronę, gdy przekaz koncentruje się głównie na pozytywnych przykładach integracji, solidarności i współpracy.
Współczesne środowisko medialne jest przy tym znacznie bardziej złożone niż tradycyjny podział na prasę, radio i telewizję. Coraz większą rolę odgrywa Internet, a szczególnie media społecznościowe. Informacje dotyczące Ukraińców mogą być rozpowszechniane za pomocą portali informacyjnych, filmów, wpisów użytkowników, komentarzy, memów i krótkich materiałów publikowanych w serwisach społecznościowych. Granica pomiędzy profesjonalnym przekazem dziennikarskim a prywatną opinią staje się mniej wyraźna. Odbiorcy spotykają się z dużą liczbą sprzecznych komunikatów, których wiarygodność może być trudna do zweryfikowania.
Media społecznościowe posiadają także specyficzną właściwość polegającą na możliwości bardzo szybkiego rozpowszechniania treści wywołujących silne emocje. Pojedynczy konflikt, przestępstwo lub kontrowersyjna wypowiedź może zostać przedstawiona jako przykład charakteryzujący znacznie większą grupę. Mechanizm ten może sprzyjać generalizowaniu zachowań jednostek na cały naród. Jednocześnie te same media umożliwiają prezentowanie doświadczeń Ukraińców, pokazywanie codziennego życia rodzin migracyjnych oraz tworzenie bezpośrednich relacji pomiędzy przedstawicielami obu społeczeństw. Internet nie musi więc pełnić wyłącznie roli czynnika utrwalającego stereotypy.
Stereotyp Ukraińca funkcjonujący w Polsce zmieniał się wraz z przemianami społecznymi. W okresie dominacji migracji zarobkowej często wiązano Ukraińców przede wszystkim z wykonywaniem pracy fizycznej i podejmowaniem zawodów charakteryzujących się niedoborem pracowników. Takie postrzeganie nie oddawało rzeczywistego zróżnicowania migrantów pod względem wykształcenia, kwalifikacji, wieku i pozycji społecznej. Wraz ze wzrostem liczby Ukraińców studiujących, prowadzących przedsiębiorstwa, pracujących w usługach, zawodach specjalistycznych czy instytucjach publicznych obraz ten zaczął ulegać zmianie.
Istotnym czynnikiem różnicującym postawy Polaków może być częstotliwość bezpośrednich kontaktów z Ukraińcami. Osoby mające ukraińskich współpracowników, sąsiadów czy znajomych mogą budować swoje przekonania na podstawie osobistego doświadczenia, podczas gdy inni opierają je przede wszystkim na informacjach pochodzących z mediów lub otoczenia społecznego. Bezpośredni kontakt nie zawsze prowadzi oczywiście do pozytywnych ocen, ponieważ może obejmować zarówno dobre, jak i trudne doświadczenia. Pozwala jednak częściej dostrzegać indywidualne cechy konkretnych osób, zamiast postrzegać je jedynie jako przedstawicieli jednolitej kategorii narodowej.
Na wizerunek Ukraińców mogą wpływać również czynniki społeczno-demograficzne. Postawy mogą różnić się w zależności od wieku, wykształcenia, miejsca zamieszkania, sytuacji materialnej czy doświadczeń migracyjnych respondentów. Inaczej mogą postrzegać Ukraińców osoby mieszkające w miejscowościach, w których społeczność ukraińska jest licznie reprezentowana, a inaczej osoby mające z nią niewielki bezpośredni kontakt. Znaczenie może mieć także charakter kontaktu. Relacje zawodowe, sąsiedzkie i przyjacielskie tworzą odmienne warunki poznawania przedstawicieli innej narodowości.
Analizując wizerunek Ukraińców, należy zwrócić uwagę również na znaczenie języka. Sposób nazywania grup społecznych może wpływać na ich postrzeganie. Używanie określeń neutralnych sprzyja rzeczowemu opisowi, natomiast sformułowania wartościujące mogą wzmacniać emocjonalny stosunek do danej społeczności. Znaczenie ma także przedstawianie Ukraińców jako zbiorowości jednorodnej. W rzeczywistości grupa ta jest bardzo zróżnicowana pod względem wieku, pochodzenia regionalnego, wykształcenia, statusu zawodowego, doświadczeń życiowych oraz powodów przyjazdu do Polski.
Problem wizerunku dotyczy nie tylko tego, jakie cechy Polacy przypisują Ukraińcom, ale również tego, jak interpretują ich obecność w Polsce. Może być ona postrzegana jako zjawisko korzystne z punktu widzenia rynku pracy, demografii, gospodarki i kontaktów międzykulturowych. Z drugiej strony może rodzić obawy dotyczące konkurencji ekonomicznej, dostępu do usług publicznych, integracji społecznej czy zmian kulturowych. Oceny te nie muszą pozostawać stałe. Mogą zmieniać się wraz z sytuacją gospodarczą, polityczną oraz intensywnością publicznej debaty na temat migracji.
Ważnym elementem stosunków między grupami narodowymi jest integracja społeczna. Nie oznacza ona konieczności rezygnacji przez migrantów z własnej kultury, języka czy tradycji. Jej istotą jest możliwość uczestniczenia w życiu społeczeństwa przy zachowaniu własnej tożsamości oraz respektowaniu zasad obowiązujących w kraju przyjmującym. Integracja ma charakter dwustronny. Wymaga nie tylko aktywności osób przybywających do nowego kraju, ale również gotowości społeczeństwa przyjmującego do kontaktu i współpracy.
Postawy społeczne mają bezpośredni wpływ na przebieg tego procesu. Osoba, która spotyka się z akceptacją w miejscu pracy, szkole czy sąsiedztwie, ma większe możliwości budowania relacji z otoczeniem. Powtarzające się doświadczenia odrzucenia, uprzedzeń lub dyskryminacji mogą natomiast prowadzić do izolacji oraz utrudniać identyfikowanie się ze społecznością lokalną. Dlatego badanie wizerunku Ukraińców ma znaczenie nie tylko poznawcze, lecz również praktyczne. Pozwala określić, w jakim środowisku społecznym odbywa się proces integracji jednej z najliczniejszych grup cudzoziemskich obecnych w Polsce.
Wizerunek grupy narodowej ma również znaczenie dla jej członków. Człowiek świadomy istnienia negatywnych stereotypów może odczuwać niepewność w kontaktach społecznych, obawiać się ujawniania własnego pochodzenia lub interpretować określone sytuacje przez pryzmat możliwego uprzedzenia. Pozytywny odbiór społeczny może natomiast wzmacniać poczucie bezpieczeństwa i ułatwiać tworzenie więzi z miejscem zamieszkania. Stosunek społeczeństwa przyjmującego staje się więc jednym z czynników wpływających na codzienne doświadczenia migrantów.
Nie należy jednak utożsamiać krytycznych opinii dotyczących określonych problemów społecznych z uprzedzeniem wobec całego narodu. Badanie postaw wymaga rozróżnienia pomiędzy oceną konkretnych zjawisk związanych z migracją a generalizowaniem negatywnych cech na wszystkich przedstawicieli narodowości ukraińskiej. Podobnie pozytywny stosunek do pomocy osobom przybyłym z Ukrainy nie musi oznaczać braku obaw dotyczących konsekwencji ekonomicznych lub społecznych migracji. Rzeczywiste postawy mogą zawierać elementy zarówno życzliwości, jak i dystansu czy krytycznej oceny poszczególnych zagadnień.
Przedmiotem niniejszej pracy jest wizerunek Ukraińców funkcjonujący wśród Polaków oraz czynniki wpływające na jego kształtowanie. Głównym celem pracy jest określenie sposobu postrzegania Ukraińców przez Polaków oraz rozpoznanie znaczenia mediów, doświadczeń historycznych i bezpośrednich kontaktów społecznych w tworzeniu tego obrazu. Szczególna uwaga zostanie zwrócona na występowanie stereotypów oraz na zróżnicowanie opinii dotyczących obecności obywateli Ukrainy w Polsce.
Do celów szczegółowych należy przedstawienie historycznego i społecznego kontekstu stosunków polsko-ukraińskich, scharakteryzowanie migracji z Ukrainy do Polski oraz wskazanie najważniejszych społecznych aspektów obecności Ukraińców w Polsce. Ważnym celem jest również przeanalizowanie sposobów przedstawiania tej grupy w polskich mediach oraz rozpoznanie stereotypów pojawiających się w przekazach medialnych. Część empiryczna pracy ma natomiast umożliwić ustalenie, jakie opinie i wyobrażenia dotyczące Ukraińców występują wśród badanych Polaków.
Praca składa się z trzech rozdziałów. W pierwszym rozdziale przedstawiono historyczny i społeczny kontekst stosunków polsko-ukraińskich. Omówiono najważniejsze etapy relacji pomiędzy obu narodami, zwracając uwagę zarówno na doświadczenia współpracy, jak i na wydarzenia, które stały się źródłem konfliktów oraz odmiennych interpretacji historycznych. Następnie przedstawiono zagadnienie migracji Ukraińców do Polski oraz prawne i społeczne aspekty ich obecności w polskim społeczeństwie.
Rozdział drugi poświęcono problematyce medialnego wizerunku Ukraińców. Analizie poddano sposób przedstawiania ich w prasie, telewizji oraz Internecie. Szczególną uwagę zwrócono na występujące w przekazach medialnych stereotypy, mechanizmy generalizacji oraz znaczenie języka wykorzystywanego do opisywania wydarzeń dotyczących przedstawicieli społeczności ukraińskiej. Uwzględniono również rolę nowych mediów i portali społecznościowych w kształtowaniu opinii społecznej.
Rozdział trzeci ma charakter empiryczny i dotyczy bezpośrednio wizerunku Ukraińców wśród Polaków. Przedstawiono w nim metodologię badań własnych, określono ich cel, problemy badawcze, zastosowane metody i techniki oraz sposób doboru respondentów. Następnie zaprezentowane i przeanalizowane zostaną wyniki badań, pozwalające określić stosunek badanych do Ukraińców, rozpoznawane przez nich cechy tej grupy, występowanie stereotypów oraz czynniki mogące mieć wpływ na formułowane oceny.
Badanie wizerunku Ukraińców wśród Polaków jest szczególnie istotne ze względu na skalę współczesnych kontaktów pomiędzy obu społeczeństwami. Relacje polsko-ukraińskie nie należą już wyłącznie do obszaru polityki zagranicznej czy pamięci historycznej, lecz stały się częścią codziennego życia wielu ludzi. Polacy i Ukraińcy pracują razem, mieszkają w tych samych miejscowościach, uczą się w tych samych szkołach i korzystają z tych samych instytucji. Sposób wzajemnego postrzegania może wpływać zarówno na indywidualne relacje, jak i na szersze procesy integracji społecznej. Poznanie opinii Polaków oraz czynników, które je kształtują, może więc pomóc lepiej zrozumieć współczesny charakter stosunków polsko-ukraińskich i mechanizmy tworzenia społecznego obrazu jednej z najważniejszych grup narodowych obecnych obecnie w Polsce.