Wstęp
Rozdział I. Zrozumienie czym jest „bańka informacyjna”
1.1. Definicja i charakterystyka „bańki informacyjnej”
1.2. Powstawanie i funkcjonowanie „bańki informacyjnej” w Internecie
1.3. Konsekwencje istnienia „bańki informacyjnej” dla społeczeństwa
Rozdział II. Pandemia SARS-COVID-19 (2019-2021) jako kontekst badawczy
2.1. Opis kontekstu pandemii
2.2. Rolę mediów i Internetu w przekazywaniu informacji o pandemii
2.3. Wykorzystanie „bańki informacyjnej” w kontekście pandemii
Rozdział III. Badanie wpływu „bańki informacyjnej” na rzeczywistość w dobie pandemii
3.1. Metodologia badań
3.2. Analiza wyników badań
3.3. Interpretacja wyników w kontekście wpływu „bańki informacyjnej” na rzeczywistość w dobie pandemii
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Pandemia COVID-19 należała do najważniejszych wydarzeń społecznych i zdrowotnych początku XXI wieku. Jej pojawieniu się towarzyszyły nie tylko gwałtowny wzrost liczby zachorowań oraz działania podejmowane w celu ograniczenia transmisji wirusa, lecz również bezprecedensowe zapotrzebowanie na informacje. Odbiorcy poszukiwali wiadomości dotyczących pochodzenia wirusa, sposobów zakażenia, objawów choroby, metod leczenia, skuteczności maseczek, zasad izolacji oraz bezpieczeństwa szczepień. Znaczną część tych informacji uzyskiwano za pośrednictwem Internetu, w szczególności mediów społecznościowych, wyszukiwarek, serwisów informacyjnych i komunikatorów.
W tytule pracy konieczne jest zastosowanie prawidłowej terminologii medycznej. SARS-CoV-2 jest nazwą wirusa, natomiast COVID-19 oznacza wywoływaną przez niego chorobę. Określenie „SARS-COVID-19” jest zatem niepoprawne. Pierwsze przypadki nowej choroby zostały rozpoznane pod koniec 2019 roku, natomiast 11 marca 2020 roku Światowa Organizacja Zdrowia oceniła, że rozprzestrzenianie się COVID-19 może być scharakteryzowane jako pandemia. Przyjęte w pracy ramy lat 2019–2021 obejmują więc pojawienie się pierwszych doniesień o nowym wirusie, ogłoszenie pandemii, wprowadzanie ograniczeń sanitarnych oraz rozpoczęcie i pierwszy okres realizacji programów szczepień.
Pandemia rozwijała się w środowisku komunikacyjnym ukształtowanym przez cyfrowe platformy. Informacje mogły być przekazywane niemal natychmiast, niezależnie od granic państwowych i tradycyjnych instytucji medialnych. Umożliwiało to szybkie rozpowszechnianie zaleceń zdrowotnych, wyników badań i komunikatów instytucji publicznych. Jednocześnie te same mechanizmy sprzyjały obiegowi niepotwierdzonych wiadomości, treści wyrwanych z kontekstu, teorii spiskowych i celowej dezinformacji. WHO określiła to zjawisko mianem infodemii, czyli nadmiaru informacji – zarówno prawdziwych, jak i fałszywych lub wprowadzających w błąd – utrudniającego odbiorcom odnalezienie wiarygodnych źródeł i podejmowanie decyzji służących ochronie zdrowia [WHO – infodemia podczas pandemii COVID-19].
Jednym z pojęć wykorzystywanych do opisu funkcjonowania cyfrowego środowiska informacyjnego jest „bańka informacyjna” („bańka filtrująca”), określana w języku angielskim jako „filter bubble”. Termin ten został spopularyzowany przez Eliego Parisera w 2011 roku. Odnosi się do sytuacji, w której algorytmy wyszukiwarek, portali społecznościowych i innych usług internetowych personalizują treści na podstawie informacji o dotychczasowej aktywności użytkownika. Systemy mogą brać pod uwagę między innymi obserwowane profile, kliknięcia, polubienia, czas poświęcony określonym materiałom, historię wyszukiwania, lokalizację oraz reakcje na wcześniejsze komunikaty.
Celem personalizacji jest zazwyczaj zwiększenie trafności rekomendacji oraz zainteresowania użytkownika. W warunkach nadmiaru treści filtrowanie jest konieczne, ponieważ żadna osoba nie jest w stanie zapoznać się ze wszystkimi dostępnymi informacjami. Problem pojawia się wtedy, gdy system regularnie promuje materiały podobne do wcześniej wybieranych, ograniczając widoczność treści prezentujących odmienne stanowiska. Może powstać mechanizm sprzężenia zwrotnego: użytkownik reaguje na określony typ przekazu, algorytm częściej go rekomenduje, a kolejne reakcje utwierdzają system w ocenie zainteresowań odbiorcy.
Bańka filtrująca nie musi oznaczać całkowitego odcięcia od odmiennych informacji. W praktyce może polegać na różnicy ich widoczności, kolejności prezentowania i częstotliwości kontaktu. Użytkownik może nadal mieć dostęp do innych źródeł, lecz ich odnalezienie wymaga dodatkowego wysiłku. Dlatego stopień zamknięcia informacyjnego powinien być traktowany jako kontinuum, a nie jako prosty podział na osoby znajdujące się wewnątrz lub na zewnątrz bańki.
Pojęcia bańki filtrującej nie należy utożsamiać z komorą pogłosową, czyli „echo chamber”. Bańka filtrująca akcentuje rolę automatycznej personalizacji i selekcji treści przez systemy informatyczne. Komora pogłosowa powstaje natomiast przede wszystkim w wyniku interakcji zachodzących w grupie, której członkowie podzielają podobne przekonania, wzajemnie je potwierdzają oraz ograniczają wiarygodność źródeł zewnętrznych. Komora pogłosowa może funkcjonować bez zaawansowanej personalizacji, na przykład w zamkniętej grupie internetowej, której uczestnicy samodzielnie usuwają osoby o odmiennych poglądach.
Kolejnym zjawiskiem jest selektywna ekspozycja, polegająca na dobrowolnym wybieraniu przez odbiorców treści zgodnych z ich zainteresowaniami i przekonaniami. Łączy się ona z efektem potwierdzenia, czyli skłonnością do łatwiejszego przyjmowania informacji wspierających posiadane poglądy oraz surowszego oceniania argumentów sprzecznych. W praktyce algorytmy, wybory użytkowników, struktura ich sieci społecznych i mechanizmy psychologiczne mogą działać równocześnie. Przypisanie całej odpowiedzialności jedynie algorytmom prowadziłoby więc do nadmiernego uproszczenia.
Istnienie i skala baniek filtrujących pozostają przedmiotem sporu naukowego. Część badań wykazuje występowanie skupisk użytkowników korzystających głównie z podobnych źródeł oraz intensywnie udostępniających treści zgodne z własnym stanowiskiem. Inne prace wskazują, że Internet może zwiększać różnorodność kontaktu z informacjami, ponieważ odbiorcy napotykają materiały, których nie znaleźliby w tradycyjnym otoczeniu społecznym. Przeglądy literatury zwracają uwagę na brak jednej powszechnie przyjętej definicji oraz na ograniczoną liczbę dowodów pozwalających potwierdzić istnienie całkowicie zamkniętych baniek poza szczególnymi kontekstami ([Internet Policy Review – krytyczna analiza pojęcia](https://policyreview.info/concepts/filter-bubble)).
Badanie przeprowadzone na danych użytkowników Facebooka wykazało, że algorytmiczne porządkowanie treści ograniczało kontakt z wiadomościami reprezentującymi odmienną orientację polityczną, ale istotną rolę odgrywały również indywidualne wybory użytkowników i skład ich sieci znajomych ([Bakshy, Messing i Adamic, „Science”](https://doi.org/10.1126/science.aaa1160)). Oznacza to, że bańki informacyjne należy analizować jako efekt współdziałania technologii i zachowań społecznych, a nie jako rezultat jednostronnego oddziaływania algorytmu na biernego odbiorcę.
Pandemia COVID-19 stworzyła szczególny kontekst dla badania tych procesów. Wysoki poziom niepewności, lęk o zdrowie i częste zmiany zaleceń zwiększały potrzebę poszukiwania informacji. Jednocześnie wiedza naukowa dotycząca nowej choroby rozwijała się stopniowo. Hipotezy były weryfikowane, publikacje aktualizowane, a część wcześniejszych zaleceń modyfikowano wraz z pojawieniem się nowych danych. Naturalna zmienność wiedzy naukowej mogła być przedstawiana jako dowód niekompetencji ekspertów albo celowego ukrywania prawdy.
W mediach społecznościowych funkcjonowały społeczności prezentujące odmienne oceny skali zagrożenia, zasadności ograniczeń, skuteczności środków ochronnych oraz bezpieczeństwa szczepień. W obrębie niektórych grup powtarzano te same źródła, autorytety i argumenty, natomiast informacje pochodzące spoza grupy uznawano z góry za niewiarygodne. Badania porównujące obieg informacji o COVID-19 na Twitterze, Instagramie, YouTube, Reddicie i platformie Gab wykazały istotne różnice w sposobie rozpowszechniania treści oraz reakcji użytkowników na informacje pochodzące ze źródeł wiarygodnych i wątpliwych ([Cinelli i in., „Scientific Reports”].
Bańki filtrujące mogły wpływać na częstotliwość kontaktu z określonymi interpretacjami pandemii, ale nie należy automatycznie przyjmować, że bezpośrednio powodowały konkretne zachowania. Na postawy wobec pandemii oddziaływały również wcześniejsze przekonania polityczne, poziom zaufania do instytucji, doświadczenia zdrowotne, wykształcenie, sytuacja ekonomiczna, relacje rodzinne i komunikacja władz. Celem pracy nie powinno być zatem potwierdzenie z góry przyjętej tezy o dominującym wpływie algorytmów, lecz krytyczne zbadanie zależności pomiędzy sposobem korzystania z mediów a postrzeganiem pandemii.
Wpływ baniek informacyjnych można rozpatrywać w kilku wymiarach. Pierwszy dotyczy poznawczej oceny zagrożenia, w tym przekonań o sposobie transmisji wirusa, skuteczności środków ochronnych i bezpieczeństwie szczepień. Drugi obejmuje zaufanie do instytucji naukowych, rządu, mediów i personelu medycznego. Trzeci wiąże się z zachowaniami, takimi jak przestrzeganie zaleceń, poddawanie się testom, korzystanie ze szczepień lub udostępnianie informacji innym osobom. Czwarty dotyczy polaryzacji społecznej i skłonności do postrzegania osób prezentujących odmienne stanowisko jako nieuczciwych, niekompetentnych albo niebezpiecznych.
Należy jednocześnie uwzględnić pozytywne zastosowanie personalizacji. Algorytmy mogły zwiększać widoczność komunikatów instytucji zdrowia publicznego, lokalnych ostrzeżeń i materiałów edukacyjnych dostosowanych do języka lub miejsca pobytu użytkownika. Media społecznościowe umożliwiały także utrzymywanie kontaktów podczas izolacji, wymianę doświadczeń i szybkie prostowanie nieprawdziwych wiadomości. WHO współpracowała z platformami cyfrowymi i mediami społecznościowymi w celu zwiększania dostępności informacji opartych na wiedzy naukowej ([WHO – działania na rzecz zarządzania infodemią].
Przedmiotem niniejszej pracy są bańki filtrujące w internetowym obiegu informacji o pandemii COVID-19 w latach 2019–2021. Głównym celem jest określenie, w jaki sposób personalizacja treści, selektywne wybory użytkowników i struktura internetowych społeczności wiązały się z postrzeganiem pandemii. Celami szczegółowymi są uporządkowanie terminologii, przedstawienie sposobów działania mechanizmów rekomendacyjnych, rozpoznanie źródeł informacji wykorzystywanych przez odbiorców oraz zbadanie związku pomiędzy różnorodnością źródeł a wiedzą, zaufaniem i deklarowanymi zachowaniami zdrowotnymi.
Główny problem badawczy można sformułować w postaci pytania: jaki związek zachodził pomiędzy sposobem korzystania z internetowych źródeł informacji a postrzeganiem pandemii COVID-19 przez użytkowników? Pytania szczegółowe dotyczą tego, jakie źródła były wykorzystywane, czy odbiorcy spotykali się z odmiennymi stanowiskami, w jaki sposób weryfikowali wiadomości oraz czy jednorodność środowiska informacyjnego wiązała się z większą podatnością na dezinformację.
W pracy można przyjąć hipotezę, że osoby korzystające z niewielkiej liczby podobnych źródeł i funkcjonujące w jednorodnych grupach internetowych rzadziej spotykały się z informacjami podważającymi ich wcześniejsze przekonania. Drugą hipotezą może być założenie, że większa różnorodność źródeł oraz wyższy poziom kompetencji medialnych wiązały się z częstszym weryfikowaniem informacji. Hipotezy te powinny dotyczyć zależności pomiędzy zmiennymi, ponieważ standardowe badanie ankietowe nie jest wystarczające do udowodnienia przyczynowego wpływu algorytmów.
Podstawowymi metodami badawczymi będą analiza literatury, analiza treści oraz badanie ankietowe. Ankieta może obejmować pytania dotyczące częstotliwości korzystania z poszczególnych platform, rodzaju obserwowanych źródeł, kontaktu z odmiennymi opiniami, metod weryfikacji wiadomości, zaufania do instytucji i postaw wobec zaleceń zdrowotnych. Uzupełnieniem może być dzienniczek korzystania z mediów, w którym uczestnicy przez określony czas zapisują źródła informacji o pandemii.
Badanie deklaracji respondentów nie pozwoli jednak bezpośrednio ustalić, jakie treści rzeczywiście wybierał algorytm. Wykazanie istnienia bańki filtrującej wymagałoby dostępu do danych o wyświetlanych materiałach, historii aktywności i sposobie działania systemu rekomendacyjnego. Jeżeli takie dane nie będą dostępne, wyniki należy odnosić do postrzeganej jednorodności środowiska informacyjnego, selektywnego korzystania ze źródeł i funkcjonowania komór pogłosowych, a nie do technicznie potwierdzonego wpływu algorytmu.
Praca składa się z trzech rozdziałów. W pierwszym przedstawione zostaną pojęcia bańki filtrującej, komory pogłosowej, selektywnej ekspozycji i efektu potwierdzenia oraz stan badań nad ich występowaniem. Drugi rozdział będzie dotyczył pandemii COVID-19 jako kontekstu komunikacyjnego, roli mediów i specyfiki infodemii. W rozdziale trzecim omówiona zostanie metodologia badania własnego, wyniki oraz ich interpretacja z uwzględnieniem ograniczeń przyjętej metody.
Podjęcie przedstawionego tematu jest uzasadnione znaczeniem dostępu do rzetelnej informacji w sytuacji zagrożenia zdrowotnego. Analiza baniek filtrujących może pomóc zrozumieć, dlaczego osoby funkcjonujące w tym samym społeczeństwie i obserwujące te same wydarzenia tworzyły odmienne obrazy pandemii. Jednocześnie krytyczne podejście pozwala uniknąć technologicznego determinizmu i uwzględnić fakt, że środowisko informacyjne jest współtworzone przez algorytmy, użytkowników, media, instytucje i relacje społeczne.