Wstęp
Rozdział I. Znaczenie terminów rekreacja i turystyka
1.1. Rekreacja i turystyka w cyklu życia człowieka
1.2. Podstawowe formy turystyki
1.3. Podstawowe czynniki rozwoju rekreacji i turystyki
1.4. Pojęcie atrakcyjności turystycznej i metody jej badania
Rozdział II. Metodologia badań własnych[1]
2.1. Przedmiot i cel badań
2.2. Problemy i hipotezy badawcze
2.3. Metody, techniki, narzędzia badań
2.4. Organizacja i przebieg badań
Rozdział III. Walory przyrodniczo-kulturowe i ocena atrakcyjności turystycznej Gminy Szczytno
3.1. Ogólna charakterystyka Gminy Szczytno
3.2. Walory przyrodnicze Gminy Szczytno
3.3. Walory kulturowe Gminy Szczytno
3.4. Zagospodarowanie turystyczne i rekreacyjne
3.5. Baza noclegowa
3.6. Dostępność komunikacyjna
3.7. Analiza wyników badań własnych
3.8. Ocena wpływu walorów przyrodniczo-kulturowych na rozwój turystyki
3.9. Kierunki zwiększenia atrakcyjności turystycznej Gminy Szczytno
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel
Spis rysunków
[1] Metoda: sondaż diagnostyczny/Technika: wywiad np. burmistrzem gminy
Wstęp
Turystyka należy do tych form aktywności człowieka, które pozostają w ścisłym związku zarówno z potrzebą wypoczynku, jak i poznawania nowych miejsc, środowiska przyrodniczego, historii oraz kultury. Wraz ze wzrostem mobilności społeczeństwa, zmianami stylu życia i zwiększaniem znaczenia czasu wolnego rozwijają się różne sposoby podróżowania i spędzania wolnego czasu. Wybór miejsca wypoczynku zależy przy tym od wielu czynników, wśród których szczególne znaczenie mają walory przyrodnicze i kulturowe danego obszaru.
Walory turystyczne są jednym z podstawowych elementów decydujących o atrakcyjności miejsca. Mogą wynikać z cech środowiska naturalnego, ukształtowania powierzchni, obecności jezior, rzek, lasów czy innych elementów krajobrazu. Mogą być również związane z działalnością człowieka, historią regionu, architekturą, zabytkami, tradycjami, obyczajami, wydarzeniami kulturalnymi oraz charakterystycznym sposobem życia lokalnej społeczności. Połączenie tych dwóch grup walorów może tworzyć podstawę rozwoju zróżnicowanych form turystyki.
Samo występowanie wartościowych elementów środowiska lub dziedzictwa kulturowego nie jest jednak wystarczające do powstania rozwiniętej funkcji turystycznej. Potencjalny turysta musi mieć możliwość dotarcia do danego miejsca, skorzystania z noclegu, wyżywienia, informacji oraz odpowiednio przygotowanej infrastruktury. Ważne jest także właściwe udostępnianie atrakcji i przekazywanie informacji o nich potencjalnym odbiorcom. Atrakcyjność turystyczna jest więc wynikiem współdziałania wielu elementów, a nie wyłącznie sumą występujących na danym obszarze walorów.
Szczególnie interesującym obszarem badań są gminy posiadające warunki pozwalające na rozwijanie turystyki opartej na środowisku naturalnym, wypoczynku i lokalnym dziedzictwie. W przypadku takich jednostek turystyka może uzupełniać inne funkcje gospodarcze i społeczne. Rozwój ruchu turystycznego może tworzyć popyt na noclegi, gastronomię, handel, usługi rekreacyjne, transport oraz inne rodzaje działalności prowadzonej przez lokalnych przedsiębiorców.
Turystyka może również sprzyjać zwiększaniu zainteresowania miejscowym dziedzictwem. Obiekty, tradycje i elementy krajobrazu, które dla mieszkańców są częścią codziennego otoczenia, mogą stanowić dla osób przyjezdnych atrakcyjny element poznawczy. Wzrost zainteresowania nimi może z kolei tworzyć dodatkowe argumenty przemawiające za ich ochroną i odpowiednim zagospodarowaniem.
Z punktu widzenia lokalnego rozwoju gospodarczego szczególnie ważne jest wykorzystanie istniejących zasobów w sposób, który nie prowadzi do utraty ich podstawowej wartości. Dotyczy to zwłaszcza walorów przyrodniczych. Środowisko naturalne może stanowić podstawę atrakcyjności turystycznej tylko wtedy, gdy zachowuje odpowiednią jakość. Nadmierna presja turystyczna, niewłaściwe zagospodarowanie brzegów zbiorników wodnych, zaśmiecanie, hałas lub niekontrolowana zabudowa mogą stopniowo ograniczać cechy, które pierwotnie przyciągały turystów.
Rozwój turystyki powinien więc uwzględniać potrzebę zachowania równowagi pomiędzy udostępnianiem przestrzeni a ochroną zasobów. Szczególnego znaczenia nabiera pod tym względem koncepcja zrównoważonego rozwoju. Zakłada ona takie wykorzystywanie dostępnych zasobów, które pozwala zaspokajać współczesne potrzeby bez pozbawiania przyszłych pokoleń możliwości korzystania z tych samych wartości.
W przypadku turystyki oznacza to między innymi potrzebę ochrony krajobrazu, racjonalnego wykorzystania terenów rekreacyjnych, ograniczania negatywnego wpływu ruchu turystycznego oraz tworzenia infrastruktury dostosowanej do możliwości środowiska. Rozwój nie powinien być utożsamiany wyłącznie ze zwiększaniem liczby turystów. Ważna jest również jakość świadczonych usług, długość pobytu, sposób wykorzystywania lokalnych zasobów i wpływ turystyki na życie mieszkańców.
Walory naturalne stwarzają możliwość rozwoju wielu form aktywności. Tereny posiadające dostęp do wód mogą być wykorzystywane do wypoczynku nad wodą, kajakarstwa, żeglarstwa, wędkarstwa czy innych form rekreacji. Lasy i tereny o atrakcyjnym krajobrazie sprzyjają turystyce pieszej, rowerowej oraz wypoczynkowi nastawionemu na kontakt z naturą.
Znaczenie tych zasobów zmienia się również wraz ze zmianami preferencji turystów. Dla części osób szczególnie ważny jest aktywny wypoczynek, dla innych cisza, możliwość przebywania z dala od zatłoczonych ośrodków albo obserwowania przyrody. Z tego względu teren posiadający stosunkowo mało intensywnie zagospodarowaną przestrzeń może być atrakcyjny właśnie dzięki zachowaniu naturalnego charakteru.
Rekreacja jest pojęciem ściśle związanym z wykorzystaniem czasu wolnego. Obejmuje aktywności podejmowane dobrowolnie w celu wypoczynku, regeneracji sił, rozrywki albo rozwoju zainteresowań. Nie każda rekreacja jest turystyką, ponieważ może odbywać się w miejscu stałego zamieszkania. Turystyka wiąże się natomiast z czasowym przemieszczaniem poza zwykłe otoczenie człowieka.
Rozróżnienie obu terminów ma znaczenie przy analizie atrakcyjności gminy. Z tych samych terenów, szlaków, obiektów sportowych czy zbiorników wodnych mogą korzystać zarówno turyści, jak i mieszkańcy. Rozwój infrastruktury rekreacyjnej może więc jednocześnie poprawiać jakość życia lokalnej społeczności i zwiększać atrakcyjność obszaru dla osób przyjezdnych.
Potrzeby związane z turystyką i rekreacją zmieniają się w kolejnych okresach życia człowieka. Dzieci i młodzież mogą preferować aktywne formy wypoczynku i ofertę dostosowaną do rodzin. Osoby dorosłe poszukują zarówno aktywności, jak i spokojnego wypoczynku, natomiast w starszych grupach wieku większego znaczenia może nabierać komfort, dostępność przestrzeni oraz możliwość korzystania z mniej wymagających form rekreacji.
Zróżnicowanie to powoduje, że jeden obszar może kierować ofertę do wielu segmentów odbiorców. Warunkiem jest odpowiednie rozpoznanie ich potrzeb oraz przygotowanie infrastruktury i usług. Gmina posiadająca atrakcyjne środowisko przyrodnicze może rozwijać zarówno turystykę rodzinną, aktywną, krajoznawczą, jak i wypoczynek związany z pobytem w gospodarstwach agroturystycznych czy obiektach położonych w spokojnym otoczeniu.
Ważną rolę odgrywają również walory kulturowe. Turysta odwiedzający określony region nie musi ograniczać się do korzystania ze środowiska naturalnego. Może być zainteresowany miejscową historią, zabytkami, tradycyjnym budownictwem, lokalną kuchnią, wydarzeniami i zwyczajami. Elementy te pozwalają tworzyć ofertę uzupełniającą wypoczynek przyrodniczy.
Walory kulturowe nadają obszarowi indywidualny charakter. Jeziora, lasy i tereny wypoczynkowe mogą występować w wielu miejscach, natomiast historia lokalnej społeczności, zachowane obiekty, tradycje i opowieści związane z konkretnym terenem są niepowtarzalne. Ich wykorzystanie może pomóc odróżnić ofertę jednej gminy od innych konkurujących o zainteresowanie turystów.
Duże znaczenie posiada przy tym właściwe przedstawienie dziedzictwa. Sam obiekt zabytkowy może być trudny do zrozumienia dla osoby nieznającej lokalnej historii. Informacja turystyczna, oznaczenia, tablice, przewodniki, ścieżki tematyczne oraz działania edukacyjne pomagają przekształcić zasób kulturowy w rzeczywistą atrakcję.
Podobne znaczenie mogą mieć tradycje niematerialne. Lokalne zwyczaje, rzemiosło, kuchnia, muzyka lub historia mogą być wykorzystywane przy tworzeniu wydarzeń, produktów turystycznych oraz oferty edukacyjnej. Szczególnie wartościowe jest przy tym angażowanie mieszkańców, ponieważ pozwala zachować autentyczność prezentowanego dziedzictwa.
Rozwój turystyki jest więc uzależniony nie tylko od zasobów występujących na danym terenie, ale także od sposobu ich wykorzystania. Ważną kategorią jest w tym kontekście produkt turystyczny. Może nim być pojedyncza usługa, obiekt, szlak, wydarzenie, a także cały obszar postrzegany przez turystę jako miejsce zapewniające określony zestaw doświadczeń.
Turysta rzadko ocenia miejsce jedynie na podstawie jednej atrakcji. Na jego ogólne wrażenie wpływają również dojazd, jakość dróg, oznakowanie, możliwość zaparkowania samochodu, standard noclegu, oferta gastronomiczna, czystość, bezpieczeństwo oraz sposób obsługi. Nawet wartościowe walory mogą więc nie zostać w pełni wykorzystane, jeżeli otoczenie turystyczne jest niewystarczająco rozwinięte.
Z tego względu w analizie rozwoju turystyki istotna jest baza noclegowa. Umożliwia ona przedłużenie pobytu osoby odwiedzającej teren i ma bezpośredni wpływ na skalę wydatków pozostawianych w lokalnej gospodarce. Turysta korzystający wyłącznie z krótkiego pobytu jednodniowego w mniejszym stopniu wykorzystuje lokalne usługi niż osoba pozostająca na kilka dni.
Znaczenie posiada nie tylko liczba miejsc noclegowych, ale również ich struktura i standard. Różne grupy turystów poszukują odmiennych form zakwaterowania. Dla jednych ważny będzie hotel lub pensjonat, dla innych domek letniskowy, gospodarstwo agroturystyczne albo miejsce kempingowe.
Baza noclegowa powinna odpowiadać charakterowi turystyki rozwijanej na danym terenie. Obszar związany z wypoczynkiem przyrodniczym może wykorzystywać bardziej kameralne formy zakwaterowania, podczas gdy większe wydarzenia lub intensywnie odwiedzane atrakcje mogą wymagać większej liczby miejsc.
Rozwój noclegów może również tworzyć możliwości dla lokalnej przedsiębiorczości. Właściciele nieruchomości mogą świadczyć usługi krótkotrwałego zakwaterowania, a gospodarstwa rolne rozwijać działalność agroturystyczną. Pojawiają się jednocześnie potrzeby związane z gastronomią, utrzymaniem obiektów, transportem i usługami rekreacyjnymi.
Drugim ważnym elementem jest dostępność komunikacyjna. Nawet bardzo atrakcyjne miejsce może mieć ograniczony ruch turystyczny, jeżeli dotarcie do niego jest trudne lub czasochłonne. Znaczenie mają połączenia drogowe, transport publiczny oraz możliwości przemieszczania się już po przyjeździe na teren gminy.
Dostępność nie powinna być przy tym rozumiana jedynie jako istnienie drogi prowadzącej do miejscowości. Turysta ocenia cały proces podróży, w tym jakość oznakowania, możliwość dotarcia do konkretnych atrakcji, parkingi, ścieżki piesze i rowerowe oraz informacje ułatwiające poruszanie się po obszarze.
W przypadku terenów wykorzystywanych do turystyki aktywnej znaczenie mogą mieć szlaki rowerowe i piesze. Tworzą one możliwość łączenia różnych atrakcji w ramach jednej trasy oraz zachęcają do poznawania miejsc położonych poza głównymi ośrodkami.
Właściwie zaprojektowana sieć szlaków może również kierować ruch turystyczny w sposób ograniczający presję na najbardziej wrażliwe obszary. Ma to znaczenie dla ochrony środowiska oraz bezpieczeństwa osób korzystających z terenów naturalnych.
Dostępność turystyczna jest powiązana także z informacją. Obecnie potencjalny turysta często podejmuje decyzję o wyjeździe na podstawie materiałów dostępnych w Internecie. Brak aktualnych informacji o atrakcjach, godzinach otwarcia, noclegach, możliwościach rekreacji i dojeździe może ograniczać zainteresowanie miejscem.
Promocja turystyczna powinna więc opierać się na jasno określonych atutach obszaru. Próba promowania gminy jako miejsca atrakcyjnego dla każdego rodzaju turysty może prowadzić do mało wyrazistego przekazu. Bardziej skuteczne może być wskazanie tych form wypoczynku, dla których lokalne warunki rzeczywiście tworzą przewagę.
W przypadku obszaru posiadającego zarówno walory przyrodnicze, jak i kulturowe możliwe jest budowanie oferty łączącej kilka rodzajów aktywności. Turysta może w ciągu jednego pobytu korzystać z wypoczynku nad wodą, tras rowerowych, spacerów, poznawania lokalnych obiektów i uczestnictwa w wydarzeniach kulturalnych.
Takie połączenie zwiększa różnorodność oferty oraz może zachęcać do dłuższego pobytu. Jest to szczególnie ważne z ekonomicznego punktu widzenia, ponieważ wydłużenie czasu przebywania turysty zwiększa prawdopodobieństwo korzystania z większej liczby lokalnych usług.
Istotnym problemem wielu miejscowości turystycznych jest sezonowość. Ruch może koncentrować się w miesiącach letnich, szczególnie jeżeli główną podstawą atrakcyjności jest wypoczynek nad wodą. W pozostałych okresach liczba odwiedzających może być znacznie niższa.
Rozwijanie walorów kulturowych, wydarzeń, turystyki aktywnej i innych form niezależnych od wysokiej temperatury może częściowo ograniczać sezonowość. Nie oznacza to całkowitego wyrównania ruchu w ciągu roku, ale pozwala zwiększyć wykorzystanie istniejącej infrastruktury poza głównym sezonem.
Ważnym kierunkiem może być również rozwój turystyki weekendowej. Nie każdy pobyt wymaga długiego urlopu. Atrakcyjny teren położony w zasięgu kilkugodzinnej podróży może być celem krótkich wyjazdów związanych z rekreacją, wypoczynkiem i poznawaniem regionu.
Na rozwój turystyki wpływa także poziom współpracy pomiędzy lokalnymi podmiotami. Gmina, przedsiębiorcy, organizacje społeczne, właściciele obiektów noclegowych oraz osoby zajmujące się kulturą mogą podejmować wspólne działania służące tworzeniu atrakcyjniejszej oferty.
Pojedynczy przedsiębiorca nie jest w stanie samodzielnie stworzyć całego produktu turystycznego obszaru. Właściciel noclegu potrzebuje atrakcji, które zachęcą gościa do przyjazdu. Atrakcja korzysta natomiast z obecności noclegów i gastronomii, ponieważ dzięki nim turysta może pozostać w regionie dłużej.
Rozwój turystyki ma również wymiar społeczny. Może zwiększać liczbę miejsc pracy, tworzyć dodatkowe źródła dochodu mieszkańców i sprzyjać aktywizacji lokalnych inicjatyw. Jednocześnie może powodować wzrost ruchu, hałasu czy presji na tereny atrakcyjne przyrodniczo.
Dlatego ocena stosunku mieszkańców do turystyki jest ważnym elementem badania lokalnych możliwości rozwoju. Społeczność lokalna nie powinna być traktowana jedynie jako tło dla działalności turystycznej. Jest jednym z najważniejszych uczestników procesu, a jej postawy mogą sprzyjać rozwojowi lub go ograniczać.
Badania własne pozwalają uzupełnić informacje uzyskiwane z literatury i danych zastanych o opinie osób mających bezpośredni kontakt z badanym obszarem. Mogą służyć rozpoznaniu sposobu postrzegania atrakcyjności gminy, wskazaniu najlepiej ocenianych walorów oraz określeniu elementów wymagających poprawy.
W badaniu atrakcyjności turystycznej istotne jest odpowiednie sformułowanie problemów badawczych. Powinny one pozostawać w bezpośrednim związku z celem pracy. Jeżeli przedmiotem jest wpływ walorów przyrodniczo-kulturowych na rozwój turystyki, pytania powinny dotyczyć między innymi znaczenia tych walorów, sposobu ich wykorzystania oraz barier ograniczających rozwój funkcji turystycznej.
Hipotezy badawcze mogą natomiast odnosić się do przypuszczalnych zależności pomiędzy występowaniem określonych walorów a oceną atrakcyjności gminy. Ich późniejsza weryfikacja wymaga zastosowania metod odpowiadających charakterowi gromadzonych danych.
W zależności od przyjętej koncepcji badań można wykorzystać analizę dokumentów, obserwację, ankietę, wywiad oraz analizę danych statystycznych. Połączenie kilku metod umożliwia spojrzenie na atrakcyjność turystyczną z różnych perspektyw.
Badanie ankietowe może pokazać sposób postrzegania gminy przez respondentów, ale samo w sobie nie dostarcza pełnego obrazu jej zasobów. Dlatego celowe jest zestawienie opinii z informacjami dotyczącymi walorów, bazy noclegowej, komunikacji i zagospodarowania turystycznego.
Atrakcyjność turystyczna jest bowiem kategorią złożoną. Obszar może posiadać bardzo wartościowe środowisko przyrodnicze, lecz niewystarczającą bazę noclegową. Może także posiadać dobrą dostępność, ale niewielką rozpoznawalność. Ocena powinna uwzględniać zarówno mocne strony, jak i ograniczenia.
Szczególnego znaczenia nabiera więc identyfikacja czynników wpływających na możliwość zwiększenia ruchu turystycznego. Nie wszystkie wymagają dużych inwestycji. Czasami problemem może być brak spójnej informacji, niewystarczające oznakowanie atrakcji albo słaba współpraca pomiędzy usługodawcami.
W innych przypadkach potrzebne mogą być działania infrastrukturalne, rozwój tras, terenów rekreacyjnych, noclegów lub usług dodatkowych. Kierunki rozwoju powinny wynikać z rzeczywistych zasobów obszaru i potrzeb turystów, a nie z prostego kopiowania rozwiązań stosowanych w innych miejscach.
Przedmiotem niniejszej pracy są walory przyrodnicze i kulturowe Gminy Szczytno oraz ich znaczenie dla rozwoju lokalnej funkcji turystycznej. Analizie poddano również czynniki wpływające na atrakcyjność obszaru, w szczególności zagospodarowanie turystyczne, bazę noclegową oraz dostępność komunikacyjną.
Celem pracy jest przedstawienie i ocena walorów przyrodniczo-kulturowych Gminy Szczytno oraz określenie ich wpływu na możliwości rozwoju turystyki na badanym obszarze. Ważnym elementem jest również wskazanie czynników sprzyjających wykorzystaniu istniejącego potencjału oraz tych, które mogą ograniczać atrakcyjność turystyczną gminy.
Podstawowy problem badawczy dotyczy tego, w jakim stopniu walory przyrodnicze i kulturowe Gminy Szczytno wpływają na jej atrakcyjność turystyczną i możliwości dalszego rozwoju turystyki. Zagadnienie to wymaga uwzględnienia nie tylko samych zasobów, ale również sposobu ich zagospodarowania, dostępności oraz oceny dokonanej przez respondentów.
W pracy wykorzystano literaturę dotyczącą turystyki, rekreacji, atrakcyjności turystycznej i rozwoju lokalnego. Część badawcza opiera się na metodach służących rozpoznaniu i ocenie potencjału turystycznego Gminy Szczytno. Analiza wyników badań własnych pozwala odnieść zagadnienia przedstawione w części teoretycznej do sytuacji badanego obszaru.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy rozdział poświęcono podstawowym zagadnieniom dotyczącym turystyki i rekreacji. Przedstawiono ich znaczenie w życiu człowieka, podstawowe formy turystyki oraz czynniki warunkujące jej rozwój. Omówiono również pojęcie atrakcyjności turystycznej i podstawowe sposoby jej badania.
Drugi rozdział przedstawia metodologię badań własnych. Określono w nim przedmiot i cel badań, problemy oraz hipotezy badawcze. Scharakteryzowano zastosowane metody, techniki i narzędzia oraz opisano organizację i przebieg badań.
Trzeci rozdział poświęcono analizie atrakcyjności turystycznej Gminy Szczytno. Przedstawiono wyniki badań własnych oraz czynniki decydujące o atrakcyjności badanego obszaru. Uwzględniono bazę noclegową i dostępność komunikacyjną, a następnie wskazano możliwości zwiększenia atrakcyjności turystycznej i lepszego wykorzystania lokalnych walorów.
Walory przyrodnicze i kulturowe mogą stanowić podstawę rozwoju turystyki, jednak ich obecność nie przesądza jeszcze o poziomie ruchu turystycznego. Znaczenie ma sposób ich udostępnienia, jakość infrastruktury, dostępność usług oraz zdolność do stworzenia oferty odpowiadającej potrzebom różnych grup odwiedzających. Analiza tych zależności pozwala spojrzeć na potencjał Gminy Szczytno nie tylko przez pryzmat posiadanych zasobów, ale również możliwości ich dalszego wykorzystania w rozwoju lokalnej turystyki.