Wstęp
Rozdział I. Formy organizacyjno – prawne działalności gospodarczej w Polsce
- Zasady podejmowania działalności gospodarczej
- Ogólna charakterystyka przedsiębiorstwa
- Klasyfikacja przedsiębiorstw
- Definicja małego przedsiębiorcy
Rozdział II. Klasyfikacja podatków obciążających wyniki finansowe małego przedsiębiorstwa
- Charakterystyka podatku
- Klasyfikacja podatków
- Opodatkowanie dochodu małego przedsiębiorcy
3.1. Podatek dochodowy od osób fizycznych
3.2. Podatek dochodowy od osób prawnych
- Formy opodatkowania
4.1. Opodatkowanie na zasadach ogólnych
4.2. Ryczałt od przychodów ewidencjonowanych
4.3. Karta podatkowa
Rozdział III. Wpływ wyboru formy opodatkowania na wynik finansowy małego przedsiębiorcy
- Elementy wpływające na formy opodatkowania
- Opodatkowanie w formie karty podatkowej
- Opodatkowanie w formie ryczałtu ewidencjonowanego
- Opodatkowanie na zasadach ogólnych
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel i rysunków
Wstęp
Małe przedsiębiorstwa stanowią ważny element gospodarki rynkowej. Ich działalność wpływa na rozwój lokalnych rynków, tworzenie miejsc pracy, zwiększanie konkurencji oraz zaspokajanie różnorodnych potrzeb konsumentów i innych podmiotów gospodarczych. Prowadzenie niewielkiego przedsiębiorstwa wiąże się jednak z koniecznością podejmowania wielu decyzji dotyczących nie tylko przedmiotu działalności, sprzedaży czy zatrudnienia, lecz również sposobu finansowania, prowadzenia ewidencji oraz rozliczania zobowiązań publicznoprawnych. Jednym z najważniejszych obszarów decyzji finansowych i podatkowych jest wybór sposobu opodatkowania osiąganych dochodów lub przychodów.
System podatkowy pozostaje jednym z podstawowych elementów otoczenia prawnego przedsiębiorstwa. Obowiązek ponoszenia ciężarów podatkowych powoduje, że przepisy podatkowe wpływają na ekonomiczne skutki prowadzenia działalności gospodarczej. Wysokość obciążeń fiskalnych może oddziaływać na poziom środków pozostających do dyspozycji przedsiębiorcy, możliwość finansowania inwestycji, utrzymywania płynności finansowej oraz dalszego rozwoju firmy. Z tego względu znajomość zasad opodatkowania stanowi istotny element racjonalnego zarządzania małym przedsiębiorstwem.
Szczególnego znaczenia nabiera podatek dochodowy. Jego konstrukcja pozostaje związana z formą prawną działalności oraz statusem podatnika. Osoby fizyczne prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą mogą, przy spełnieniu właściwych warunków, rozliczać działalność między innymi według skali podatkowej, podatkiem liniowym albo ryczałtem od przychodów ewidencjonowanych. Zasady tych form różnią się między innymi sposobem ustalania podstawy opodatkowania i możliwością uwzględniania kosztów.
W przypadku przedsiębiorstw działających w formach podlegających podatkowi dochodowemu od osób prawnych zastosowanie znajdują natomiast przepisy dotyczące CIT. Oznacza to, że ocena wpływu podatku dochodowego na sytuację finansową małego przedsiębiorstwa wymaga uwzględnienia nie tylko jego wielkości, ale również przyjętej formy organizacyjno-prawnej. To właśnie forma prawna może w istotnym stopniu determinować zakres obowiązków podatkowych i sposób ustalania zobowiązania podatkowego.
Pojęcie małego przedsiębiorstwa również wymaga właściwego zdefiniowania. Klasyfikacja przedsiębiorców opiera się między innymi na wielkości zatrudnienia oraz określonych parametrach finansowych. Małe przedsiębiorstwo odróżnia się więc zarówno od mikroprzedsiębiorstwa, jak i od podmiotu średniego lub dużego. Rozróżnienie to posiada znaczenie nie tylko statystyczne, ale również praktyczne, ponieważ wielkość przedsiębiorstwa może być istotna przy korzystaniu z niektórych uprawnień, instrumentów pomocy lub uproszczeń.
Małe przedsiębiorstwa funkcjonują często przy ograniczonych zasobach finansowych i organizacyjnych. Właściciel może jednocześnie pełnić funkcję osoby zarządzającej, odpowiadać za kontakty z klientami, podejmować decyzje inwestycyjne oraz nadzorować kwestie związane z rachunkowością i podatkami. Powoduje to, że rozwiązania wpływające na poziom obciążeń oraz zakres obowiązków ewidencyjnych mogą mieć dla małego przedsiębiorcy szczególnie duże znaczenie. Wybór formy opodatkowania powinien więc uwzględniać zarówno wysokość przewidywanych przychodów, jak i koszty prowadzenia działalności, charakter wykonywanych usług lub sprzedaży, możliwości korzystania z odliczeń oraz indywidualną sytuację podatnika.
Podstawowym problemem pojawiającym się przy analizie różnych form opodatkowania jest odmienny sposób ustalania podstawy podatku. W przypadku form opartych na dochodzie istotne znaczenie posiadają ponoszone koszty uzyskania przychodów. Odpowiednia relacja pomiędzy przychodami i kosztami wpływa na wysokość dochodu stanowiącego podstawę opodatkowania. Przy ryczałcie od przychodów ewidencjonowanych konstrukcja jest odmienna, ponieważ podstawą rozliczenia jest przychód, a stawka zależy od rodzaju wykonywanej działalności.
Różnice te powodują, że nie istnieje jedna forma opodatkowania, którą można byłoby uznać za najkorzystniejszą dla każdego małego przedsiębiorstwa. Rozwiązanie przynoszące korzyści przedsiębiorcy prowadzącemu działalność charakteryzującą się niskim udziałem kosztów może okazać się mniej atrakcyjne dla podmiotu ponoszącego wysokie koszty materiałów, wyposażenia, transportu czy zatrudnienia. Właściwy wybór powinien więc być poprzedzony analizą ekonomiczną, uwzględniającą nie tylko nominalną stawkę podatku, ale również sposób ustalania podstawy opodatkowania.
Istotnym zagadnieniem jest także podatek liniowy. Jego konstrukcja opiera się na opodatkowaniu dochodu jednolitą stawką, niezależną od wysokości osiągniętego dochodu, ale wybór tej formy wiąże się jednocześnie z określonymi ograniczeniami w zakresie preferencji podatkowych. Ocena opłacalności podatku liniowego powinna być więc dokonywana poprzez porównanie go z pozostałymi rozwiązaniami, a nie wyłącznie na podstawie wysokości samej stawki podatkowej.
Analogicznie opodatkowanie według skali może być korzystne dla części przedsiębiorców ze względu na konstrukcję progresywną oraz przysługujące podatnikowi rozwiązania wynikające z systemu PIT. Obowiązujące zasady przewidują dwa progi skali podatkowej, co powoduje, że ekonomiczne konsekwencje tej formy zależą między innymi od poziomu uzyskiwanego dochodu.
Ryczałt od przychodów ewidencjonowanych jest natomiast uproszczoną formą opodatkowania, w której wysokość stawki zależy od rodzaju prowadzonej działalności. Jego podstawową cechą z ekonomicznego punktu widzenia jest opodatkowanie przychodu, a nie dochodu pomniejszonego o koszty jego uzyskania. Z tego względu poziom kosztów prowadzenia działalności staje się jednym z podstawowych elementów, które należy uwzględnić przy porównywaniu ryczałtu z opodatkowaniem dochodu.
Odmiennego potraktowania wymaga karta podatkowa. W starszych opracowaniach dotyczących opodatkowania małych przedsiębiorstw była ona często przedstawiana jako jedna z podstawowych form wyboru sposobu rozliczenia. Obecnie jej znaczenie jest jednak zdecydowanie mniejsze. Od 2022 roku nie mogą jej wybierać nowi podatnicy – możliwość dalszego korzystania z karty została zachowana zasadniczo dla przedsiębiorców, którzy kontynuują opodatkowanie w tej formie po 31 grudnia 2021 roku i spełniają wymagane warunki. Z tego względu w aktualnej analizie karta podatkowa powinna być przedstawiana przede wszystkim jako forma o charakterze wygasającym.
Wybór sposobu opodatkowania pozostaje powiązany również ze składkami na ubezpieczenie zdrowotne. Zasady ich ustalania i możliwości uwzględniania przy rozliczeniu są uzależnione od wybranej formy podatkowej. Powoduje to, że porównanie rzeczywistego obciążenia przedsiębiorcy powinno uwzględniać nie tylko sam podatek dochodowy, ale również inne obowiązkowe obciążenia pozostające w bezpośrednim związku z przyjętym sposobem rozliczenia.
Sposób rozliczania podatku dochodowego wpływa tym samym na sytuację ekonomiczną przedsiębiorstwa wielotorowo. Bezpośrednim skutkiem jest wysokość zobowiązania podatkowego, które zmniejsza środki pozostające do dyspozycji przedsiębiorcy lub jednostki. Pośrednio forma opodatkowania może wpływać również na decyzje dotyczące poziomu ponoszonych kosztów, planowanych inwestycji, wyboru sposobu finansowania czy zakresu prowadzonej ewidencji. Podatek staje się zatem nie tylko obowiązkiem publicznoprawnym, ale również czynnikiem uwzględnianym podczas planowania działalności.
Przy analizie tematu szczególnej precyzji wymaga używane w tytule pracy pojęcie wyniku finansowego. Dochód podatkowy i wynik finansowy nie są pojęciami tożsamymi. Wynik finansowy jest kategorią rachunkową ustalaną zgodnie z zasadami właściwymi dla prowadzonej ewidencji i rachunkowości, natomiast dochód do opodatkowania jest kategorią podatkową ustalaną zgodnie z przepisami ustaw podatkowych. Poszczególne przychody i koszty mogą być ujmowane odmiennie dla celów rachunkowych i podatkowych. Dlatego wpływ formy opodatkowania powinien być analizowany przede wszystkim poprzez wysokość obciążeń fiskalnych oraz wynik ekonomiczny pozostający do dyspozycji przedsiębiorcy.
Rozróżnienie to ma szczególne znaczenie w przypadku małych przedsiębiorstw, ponieważ nie wszystkie prowadzą pełne księgi rachunkowe. Przepisy dopuszczają korzystanie przez określonych przedsiębiorców z uproszczonych form ewidencji, takich jak podatkowa księga przychodów i rozchodów czy ewidencja przychodów właściwa dla ryczałtu. Rodzaj prowadzonej ewidencji pozostaje więc powiązany z formą działalności, skalą przedsiębiorstwa oraz wybranym sposobem opodatkowania.
Z punktu widzenia właściciela małej firmy jednym z zasadniczych celów podejmowania decyzji podatkowych jest takie ukształtowanie sposobu rozliczenia, aby pozostawał on zgodny z obowiązującym prawem, a jednocześnie odpowiadał charakterowi prowadzonej działalności. Racjonalne postępowanie nie polega na prostym dążeniu do zastosowania najniższej nominalnej stawki. Konieczne jest uwzględnienie całokształtu uwarunkowań ekonomicznych i prawnych przedsiębiorstwa.
Podjęcie decyzji o formie opodatkowania powinno być poprzedzone analizą przewidywanych wyników. Przedsiębiorca może zestawić prognozowane przychody i koszty oraz oszacować obciążenia występujące w różnych wariantach. Takie porównanie pozwala określić, w jaki sposób zmiana wielkości sprzedaży, poziomu kosztów lub rentowności może wpływać na opłacalność konkretnej formy rozliczenia. Problem ten posiada bezpośredni związek z zarządzaniem finansowym i planowaniem działalności przedsiębiorstwa.
Nie można przy tym pomijać pozafiskalnych konsekwencji wyboru formy rozliczenia. Znaczenie mają koszty prowadzenia księgowości, zakres obowiązków dokumentacyjnych oraz możliwość korzystania z określonych preferencji. Prostota rozliczenia może być dla małego przedsiębiorcy wartością samą w sobie, szczególnie w przypadku działalności prowadzonej bez rozbudowanego zaplecza administracyjnego. Z drugiej strony uproszczenie ewidencji nie powinno być głównym kryterium, jeżeli prowadziłoby do znacznego zwiększenia całkowitego obciążenia podatkowego.
Problematyka wyboru opodatkowania jest również dynamiczna ze względu na zmienność przepisów. Zmiany systemu podatkowego mogą modyfikować relatywną opłacalność poszczególnych rozwiązań. Przykład karty podatkowej pokazuje, że forma powszechnie uwzględniana w starszych analizach może wskutek reform utracić praktyczne znaczenie dla nowych przedsiębiorców. Dlatego ocena sposobu rozliczania podatku powinna każdorazowo uwzględniać regulacje obowiązujące w analizowanym okresie.
Głównym celem niniejszej pracy jest przedstawienie i ocena sposobów rozliczania podatku dochodowego przez małe przedsiębiorstwa oraz określenie wpływu wyboru formy opodatkowania na wysokość obciążeń fiskalnych i wynik ekonomiczny prowadzonej działalności. Realizacji celu głównego służy przedstawienie podstawowych form organizacyjno-prawnych działalności gospodarczej, scharakteryzowanie systemu podatków dotyczących małego przedsiębiorstwa oraz szczegółowe porównanie sposobów opodatkowania dochodów i przychodów przedsiębiorcy.
Do celów szczegółowych pracy należy określenie istoty małego przedsiębiorstwa, przedstawienie znaczenia podatku dochodowego dla prowadzonej działalności, analiza zasad opodatkowania przedsiębiorców podatkiem PIT i CIT oraz wskazanie czynników decydujących o ekonomicznej atrakcyjności poszczególnych sposobów rozliczenia. Szczególną uwagę należy poświęcić opodatkowaniu według skali podatkowej, podatkowi liniowemu i ryczałtowi od przychodów ewidencjonowanych jako rozwiązaniom posiadającym praktyczne znaczenie dla współczesnych przedsiębiorców. Karta podatkowa może natomiast zostać uwzględniona jako rozwiązanie funkcjonujące obecnie wyłącznie dla ograniczonej grupy podatników kontynuujących tę formę.
Główny problem badawczy pracy można sformułować w postaci pytania: w jaki sposób wybór formy opodatkowania dochodów lub przychodów wpływa na obciążenia podatkowe i wynik ekonomiczny małego przedsiębiorstwa? Z problemem tym związane są pytania szczegółowe dotyczące znaczenia poziomu przychodów i kosztów, rodzaju prowadzonej działalności oraz formy prawnej przedsiębiorstwa dla wyboru sposobu opodatkowania. Istotne jest także ustalenie, w jakich warunkach określona forma rozliczenia może być ekonomicznie korzystniejsza od pozostałych.
Praca ma charakter teoretyczno-analityczny. W części teoretycznej wykorzystana zostanie analiza literatury z zakresu finansów przedsiębiorstw, prawa podatkowego, rachunkowości oraz organizacji działalności gospodarczej. Ważnym źródłem będą również obowiązujące regulacje dotyczące podatku dochodowego od osób fizycznych i prawnych oraz opodatkowania zryczałtowanego. Ze względu na zmienność prawa podatkowego analiza powinna być prowadzona według stanu prawnego wyraźnie określonego w pracy.
W części analitycznej zasadne jest zastosowanie metody porównawczej. Pozwoli ona zestawić obciążenia wynikające z różnych sposobów opodatkowania przy przyjęciu jednakowych założeń dotyczących działalności małego przedsiębiorstwa. Analiza wariantowa umożliwi natomiast sprawdzenie, jak zmienia się ekonomiczna atrakcyjność poszczególnych form wraz ze zmianą wielkości przychodów, kosztów i dochodu. Takie podejście pozwoli odejść od wyłącznie opisowej charakterystyki systemu podatkowego i przedstawić rzeczywisty wpływ decyzji podatkowych na sytuację przedsiębiorcy.
Praca została podzielona na trzy rozdziały. W pierwszym rozdziale przedstawione zostaną organizacyjno-prawne podstawy prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce. Omówione zostaną zasady podejmowania działalności, pojęcie przedsiębiorstwa oraz podstawowe kryteria jego klasyfikacji. Szczególna uwaga zostanie poświęcona definicji małego przedsiębiorcy oraz cechom odróżniającym tę kategorię podmiotów od mikro-, średnich i dużych przedsiębiorstw.
Drugi rozdział poświęcony zostanie podatkom obciążającym działalność małego przedsiębiorstwa, ze szczególnym uwzględnieniem podatku dochodowego. Przedstawione zostaną pojęcie i klasyfikacja podatków oraz zasady opodatkowania dochodów przedsiębiorców. Omówione zostaną podatek dochodowy od osób fizycznych i podatek dochodowy od osób prawnych, a następnie aktualnie istotne formy opodatkowania działalności osób fizycznych: skala podatkowa, podatek liniowy oraz ryczałt od przychodów ewidencjonowanych. Karta podatkowa zostanie przedstawiona z uwzględnieniem jej obecnie ograniczonego zakresu stosowania.
Rozdział trzeci będzie miał charakter analityczny i zostanie poświęcony wpływowi wyboru sposobu opodatkowania na sytuację ekonomiczną małego przedsiębiorcy. Przedstawione zostaną najważniejsze czynniki, które należy uwzględnić przy wyborze formy rozliczenia, a następnie przeprowadzone zostanie porównanie obciążeń podatkowych w przyjętych wariantach działalności. Pozwoli to wskazać zależności pomiędzy poziomem przychodów, kosztów i dochodu a wysokością zobowiązania podatkowego.
Tak skonstruowana praca umożliwi przedstawienie problematyki podatku dochodowego nie tylko od strony formalnoprawnej, ale przede wszystkim jako elementu wpływającego na decyzje ekonomiczne małego przedsiębiorcy. Porównanie różnych form opodatkowania powinno umożliwić wykazanie, że wybór sposobu rozliczenia nie może być dokonywany wyłącznie na podstawie nominalnej stawki podatkowej. Konieczne jest uwzględnienie specyfiki działalności, relacji kosztów do przychodów, możliwości korzystania z preferencji oraz całkowitego poziomu obciążeń.
Podjęcie tematu sposobu rozliczania podatku dochodowego jest uzasadnione jego bezpośrednim znaczeniem dla funkcjonowania małego przedsiębiorstwa. Obciążenia podatkowe wpływają na wielkość środków pozostających w dyspozycji przedsiębiorcy, a tym samym na możliwość finansowania bieżącej działalności i rozwoju. Racjonalny wybór formy opodatkowania, dokonany w granicach obowiązującego prawa i poprzedzony analizą ekonomiczną, może stanowić jeden z elementów świadomego zarządzania finansami przedsiębiorstwa.
Rezultatem pracy powinno być wskazanie, w jaki sposób różnice konstrukcyjne pomiędzy poszczególnymi formami opodatkowania przekładają się na ekonomiczne skutki działalności małego przedsiębiorcy. Pozwoli to określić, jakie czynniki mają największe znaczenie przy podejmowaniu decyzji podatkowej oraz dlaczego rozwiązanie korzystne dla jednego przedsiębiorstwa nie musi być optymalne dla innego. Analiza ta powinna również pokazać, że prawidłowa ocena konsekwencji podatkowych jest istotnym elementem zarządzania finansowego i może wpływać na długookresową kondycję małego przedsiębiorstwa.