Konspekt pracy licencjackiej
Rodzina a polityka rodzinna w Polsce
Wstęp
Rozdział I. Rodzina – istota pojęcia
1.1. Rodzina w ujęciu definicyjnym
1.2. Formy tworzenia rodzin
1.3. Funkcje rodziny
1.4. Rodzina a gospodarstwo domowe
Rozdział II. Polityka rodzinna – ujęcie teoretyczne i koncepcyjne
2.1. Definicja, zakres polityki rodzinnej
2.2. Instrumenty polityki rodzinnej
2.3. Podstawy teoretyczne polityki rodzinnej
2.4. Fazy rozwoju polityki rodzinnej
Rozdział III. Polityka rodzinna w Polsce a przemiany i zagrożenia rodziny
3.1. Polityka rodzinna a zmiany modelu demograficznego rodziny; możliwość stymulowania postaw prokreacyjnych
3.2. Polityka rodzinna a partnerski model rodziny
3.3. Polityka rodzinna wspierająca rodzinę jako podmiot inwestycji w kapitał ludzki
3.4. Polityka rodzinna wobec głównych kwestii społecznych
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel
Spis rysunków
Aneks
Wstęp
Rodzina jest jedną z podstawowych i najstarszych instytucji społecznych, odgrywającą szczególną rolę zarówno w życiu jednostki, jak i w funkcjonowaniu całego społeczeństwa. To właśnie w rodzinie człowiek najczęściej rozpoczyna proces socjalizacji, kształtuje pierwsze relacje interpersonalne, przyswaja normy społeczne, wartości, wzory zachowania oraz zdobywa podstawowe kompetencje potrzebne do funkcjonowania w życiu społecznym. Rodzina pełni jednocześnie wiele funkcji o charakterze opiekuńczym, wychowawczym, ekonomicznym, emocjonalnym, prokreacyjnym i społecznym. Jej prawidłowe funkcjonowanie ma zatem znaczenie nie tylko dla poszczególnych osób, lecz również dla stabilności oraz rozwoju całego państwa.
Współczesna rodzina podlega jednak licznym przemianom wynikającym ze zmian społecznych, gospodarczych, kulturowych i demograficznych. Zmieniają się sposoby tworzenia rodzin, struktura gospodarstw domowych, podział obowiązków pomiędzy kobietami i mężczyznami, modele aktywności zawodowej rodziców oraz oczekiwania wobec życia rodzinnego. Coraz większego znaczenia nabiera możliwość łączenia aktywności zawodowej z obowiązkami opiekuńczymi i wychowawczymi. Zmianom ulegają również postawy dotyczące zawierania małżeństw, posiadania dzieci czy momentu podejmowania decyzji o rodzicielstwie. W konsekwencji rodzina pozostaje instytucją trwałą i niezwykle ważną społecznie, ale jednocześnie jej formy i warunki funkcjonowania podlegają ciągłym przeobrażeniom.
Przemiany te sprawiają, że szczególnego znaczenia nabiera polityka rodzinna, będąca jednym z obszarów szeroko rozumianej polityki społecznej państwa. Jej zadaniem jest tworzenie warunków sprzyjających powstawaniu i prawidłowemu funkcjonowaniu rodzin, wspieranie ich w realizowaniu podstawowych funkcji oraz przeciwdziałanie sytuacjom, w których trudności ekonomiczne lub społeczne mogłyby prowadzić do pogorszenia warunków życia ich członków. Polityka rodzinna może obejmować zarówno bezpośrednie świadczenia pieniężne, jak i różnego rodzaju rozwiązania podatkowe, prawne, mieszkaniowe, edukacyjne, opiekuńcze oraz związane z rynkiem pracy.
Polityka rodzinna powinna być rozpatrywana jako system powiązanych ze sobą działań, a nie wyłącznie jako forma pomocy finansowej udzielanej rodzinom. Transfery pieniężne mogą poprawiać ich sytuację materialną, jednak dla jakości życia rodzin równie istotne są dostęp do opieki nad dziećmi, możliwość korzystania z placówek edukacyjnych, odpowiednie warunki mieszkaniowe, stabilność zatrudnienia oraz rozwiązania umożliwiające godzenie obowiązków rodzinnych z pracą zawodową. Ważne znaczenie ma również ochrona rodzicielstwa, w tym tworzenie warunków pozwalających zarówno matkom, jak i ojcom uczestniczyć w opiece i wychowaniu dzieci.
Zakres polityki rodzinnej jest zatem bardzo szeroki. Obejmuje między innymi działania związane z zabezpieczeniem dochodów gospodarstw domowych, świadczeniami na rzecz dzieci, systemem urlopów związanych z rodzicielstwem, dostępnością żłobków i przedszkoli, ochroną zatrudnienia rodziców, pomocą mieszkaniową oraz wsparciem rodzin znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji. Istotnym obszarem jest także przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu społecznemu rodzin, zwłaszcza tych wychowujących większą liczbę dzieci, rodzin niepełnych, rodzin osób z niepełnosprawnościami czy gospodarstw domowych znajdujących się w trudnej sytuacji dochodowej.
Problematyki polityki rodzinnej nie można również oddzielić od przemian demograficznych. Liczba urodzeń, struktura wieku ludności, długość życia oraz zmieniające się proporcje pomiędzy liczbą osób w wieku produkcyjnym i poprodukcyjnym mają bezpośrednie znaczenie dla funkcjonowania państwa. Zmniejszająca się liczba urodzeń może w perspektywie długookresowej prowadzić do zmian na rynku pracy, wzrostu obciążeń systemów zabezpieczenia społecznego oraz konieczności dostosowania usług publicznych do zmieniającej się struktury ludności. Z tego względu jednym z zagadnień podejmowanych w ramach polityki rodzinnej jest możliwość tworzenia takich warunków ekonomicznych i społecznych, które sprzyjałyby realizacji planów prokreacyjnych obywateli.
Należy jednak zauważyć, że decyzje dotyczące posiadania dzieci mają charakter indywidualny i zależą od bardzo wielu czynników. Sama pomoc finansowa nie musi być wystarczającym bodźcem do zwiększenia liczby urodzeń. Znaczenie mogą mieć między innymi stabilność zatrudnienia, sytuacja mieszkaniowa, możliwość zapewnienia dziecku opieki, perspektywy zawodowe rodziców, poziom poczucia bezpieczeństwa ekonomicznego oraz możliwość pogodzenia obowiązków rodzinnych i zawodowych. Skuteczna polityka rodzinna powinna zatem mieć charakter kompleksowy i uwzględniać różnorodne potrzeby gospodarstw domowych na poszczególnych etapach ich rozwoju.
Współczesne przemiany społeczne prowadzą również do stopniowego upowszechniania partnerskiego modelu rodziny. Model ten zakłada większą równowagę w zakresie podziału obowiązków domowych, wychowania dzieci oraz aktywności zawodowej kobiet i mężczyzn. Tradycyjny podział ról, w którym mężczyzna był przede wszystkim odpowiedzialny za zapewnienie rodzinie środków utrzymania, natomiast kobieta koncentrowała się na prowadzeniu gospodarstwa domowego i wychowaniu dzieci, coraz częściej zastępowany jest modelem, w którym oboje partnerzy pozostają aktywni zawodowo i wspólnie realizują obowiązki rodzinne. Zmiana ta stawia przed polityką rodzinną nowe wymagania, między innymi w zakresie rozwoju usług opiekuńczych, elastycznych form zatrudnienia czy rozwiązań pozwalających obojgu rodzicom korzystać z uprawnień związanych z opieką nad dziećmi.
Rodzina pełni ponadto niezwykle ważną funkcję w procesie tworzenia kapitału ludzkiego. To w niej rozpoczyna się rozwój dziecka, kształtowane są jego umiejętności, postawy, aspiracje oraz stosunek do edukacji. Nakłady ponoszone na wychowanie, zdrowie i kształcenie dzieci można zatem rozpatrywać nie tylko jako prywatne wydatki gospodarstw domowych, lecz także jako inwestycję o znaczeniu społecznym i gospodarczym. Dobrze zaprojektowana polityka rodzinna może wspierać rodziców w realizowaniu tej funkcji, zapewniając im dostęp do odpowiednich usług edukacyjnych, opiekuńczych, zdrowotnych oraz instrumentów ograniczających skutki nierówności dochodowych.
Znaczenie polityki rodzinnej ujawnia się szczególnie wyraźnie w przypadku wystąpienia różnego rodzaju kwestii społecznych. Bezrobocie, ubóstwo, trudności mieszkaniowe, choroba, niepełnosprawność, problemy związane z opieką nad osobami zależnymi czy samotne rodzicielstwo mogą znacząco pogarszać sytuację gospodarstwa domowego. W takich okolicznościach działania państwa powinny nie tylko ograniczać bieżące skutki problemów, lecz także pomagać rodzinom w odzyskiwaniu samodzielności i zdolności do prawidłowego wykonywania swoich funkcji.
Polityka rodzinna znajduje się zatem na styku wielu dziedzin polityki publicznej. Jest powiązana z polityką społeczną, gospodarczą, mieszkaniową, edukacyjną, zdrowotną, podatkową oraz polityką rynku pracy. Jej skuteczność zależy od wzajemnej spójności stosowanych instrumentów. Rozwiązania korzystne w jednym obszarze mogą bowiem okazać się niewystarczające, jeżeli nie towarzyszą im działania dotyczące innych problemów, z którymi spotykają się rodziny. Z tego względu ocena polityki rodzinnej wymaga szerszego spojrzenia, uwzględniającego zarówno jej cele bezpośrednie, jak i długookresowe konsekwencje społeczne oraz ekonomiczne.
Celem niniejszej pracy jest przedstawienie istoty rodziny jako podstawowej instytucji społecznej oraz analiza znaczenia polityki rodzinnej w Polsce w kontekście przemian i problemów, z którymi mierzą się współczesne rodziny. Szczególną uwagę poświęcono zakresowi i instrumentom polityki rodzinnej, jej podstawom teoretycznym oraz możliwościom oddziaływania państwa na warunki funkcjonowania gospodarstw domowych. Istotnym elementem rozważań jest również określenie związku pomiędzy polityką rodzinną a przemianami demograficznymi, partnerskim modelem rodziny, tworzeniem kapitału ludzkiego oraz najważniejszymi kwestiami społecznymi.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy rozdział poświęcono rodzinie jako kategorii społecznej. Przedstawiono różne sposoby definiowania rodziny, formy jej tworzenia oraz podstawowe funkcje pełnione przez nią w życiu jednostki i społeczeństwa. Omówiono również relację pomiędzy rodziną a gospodarstwem domowym, zwracając uwagę na różnice występujące pomiędzy tymi pojęciami.
W drugim rozdziale przedstawiono teoretyczne i koncepcyjne podstawy polityki rodzinnej. Wyjaśniono jej pojęcie i zakres, scharakteryzowano podstawowe instrumenty oraz wskazano najważniejsze przesłanki teoretyczne uzasadniające zaangażowanie państwa w tworzenie warunków funkcjonowania rodzin. Omówiono także fazy rozwoju polityki rodzinnej, pozwalające ukazać zmiany podejścia państwa do problematyki rodziny.
Trzeci rozdział koncentruje się na polityce rodzinnej w Polsce w odniesieniu do najważniejszych przemian współczesnej rodziny. Analizie poddano zależności pomiędzy stosowanymi instrumentami polityki rodzinnej a zmianami modelu demograficznego oraz możliwościami oddziaływania na postawy prokreacyjne. Przedstawiono także znaczenie polityki państwa dla kształtowania warunków sprzyjających partnerskiemu modelowi rodziny i łączeniu aktywności zawodowej z rodzicielstwem. Kolejnym przedmiotem rozważań jest wspieranie rodziny jako podmiotu inwestującego w kapitał ludzki oraz znaczenie działań państwa wobec najważniejszych kwestii społecznych wpływających na sytuację polskich rodzin. Tak przeprowadzona analiza pozwala spojrzeć na politykę rodzinną jako na złożony system działań służących nie tylko udzielaniu bezpośredniej pomocy rodzinom, ale również tworzeniu długookresowych warunków ich stabilnego rozwoju.