Plan pracy inżynierskiej
Organizacja transportu ładunków ponad gabarytowych w systemie logistycznym przedsiębiorstwa
Spis treści
Wstęp
ROZDZIAŁ I. Rola i znaczenie transportu w logistyce przedsiębiorstwa
1.1. Transport – aspekt teoretyczny pojęcia
1.2. Kryteria klasyfikacji transportu
1.3. Procesy i operacje transportowe w przedsiębiorstwie
1.4. Dobór gałęzi transportu
1.5. Aktualne tendencje i trendy rynkowe obserwowane w transporcie towarów
ROZDZIAŁ II. Gospodarowanie w gałęziach transportu lądowego
2.1. Transport samochodowy
2.1.1. Ogólna charakterystyka infrastruktury transportu samochodowego
2.1.2. Środki oraz technologie przewozu
2.1.3. Organizacja transportu samochodowego
2.2. Transport kolejowy
2.2.1. Ogólna charakterystyka infrastruktury transportu kolejowego
2.2.2. Kolejowe środki transportu
2.2.3. Organizacja przewozów w transporcie kolejowym
ROZDZIAŁ III. Organizacja ładunków ponad gabarytowych w łańcuchu transportowym przedsiębiorstwa
3.1. Pojęcie i ogólna klasyfikacja ładunków
3.2. Ładunek ponad gabarytowy jako towar specjalny
3.3. Rodzaje ładunków ponad gabarytowych
3.3.1. Ładunki dłużycowe
3.3.2. Ładunki specjalne
3.3.2. Ładunki szczególnie ciężkie
3.4. Znaczenie opakowań dla ładunków ponad gabarytowych
ROZDZIAŁ IV. Funkcjonowanie transportu ponad gabarytowego w funkcjonowaniu firmy X (na przykład firmy Bilax – eksperta w dziedzinie transportu)
4.1. Ogólny zarys profilu działalności firmy X
4.2. Flota firmy X
4.3. Organizacja przewozów ponad gabarytowych w firmie X
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel
Spis rysunków
Wstęp
Transport stanowi jeden z podstawowych elementów systemu logistycznego przedsiębiorstwa, umożliwiając przemieszczanie surowców, materiałów, półproduktów oraz wyrobów gotowych pomiędzy poszczególnymi ogniwami łańcucha dostaw. Sprawnie zorganizowany proces transportowy wpływa na terminowość realizacji zamówień, poziom kosztów działalności, dostępność produktów oraz możliwość utrzymywania ciągłości procesów produkcyjnych i handlowych. Znaczenie transportu wzrasta szczególnie w przedsiębiorstwach funkcjonujących na rynkach krajowych i międzynarodowych, gdzie odległości pomiędzy dostawcami, producentami oraz odbiorcami mogą być znaczne, a organizacja przepływu ładunków wymaga koordynacji wielu podmiotów i procesów.
Współczesna logistyka nie ogranicza się jednak wyłącznie do fizycznego przemieszczania dóbr. Obejmuje także planowanie, organizowanie, koordynowanie oraz kontrolowanie przepływów materialnych i informacyjnych. Transport jest jednym z jej najważniejszych podsystemów, ponieważ umożliwia przestrzenne przemieszczanie dóbr zgodnie z potrzebami przedsiębiorstwa i jego klientów. Decyzje dotyczące wyboru środka transportu, trasy, przewoźnika, sposobu zabezpieczenia ładunku czy terminu realizacji przewozu mogą wpływać zarówno na jakość obsługi klienta, jak i na całkowity koszt funkcjonowania łańcucha logistycznego.
Szczególne wymagania organizacyjne pojawiają się w przypadku transportu ładunków, których parametry uniemożliwiają wykorzystanie standardowych rozwiązań przewozowych. Do tej grupy zalicza się między innymi ładunki ponadgabarytowe, charakteryzujące się wymiarami lub masą powodującymi przekroczenie typowych parametrów stosowanych w transporcie. Mogą to być elementy konstrukcji przemysłowych, maszyny, urządzenia energetyczne, zbiorniki, części infrastruktury, maszyny budowlane czy elementy farm wiatrowych. Transport takich ładunków wymaga indywidualnego przygotowania i znacznie większego zakresu czynności organizacyjnych niż przewóz standardowych towarów.
W praktyce gospodarczej stosowane jest określenie „transport ponadgabarytowy”, natomiast w polskich przepisach dotyczących transportu drogowego istotnym pojęciem jest pojazd nienormatywny. Jeżeli pojazd lub zespół pojazdów przekracza dopuszczalne parametry dotyczące wymiarów, rzeczywistej masy całkowitej lub nacisków osi, jego przejazd traktowany jest jako nienormatywny. Aktualne regulacje przewidują system zezwoleń odpowiednich kategorii, a organizacja przejazdu musi uwzględniać między innymi parametry zestawu, charakter trasy oraz możliwości infrastruktury drogowej.
Organizacja przewozu ponadgabarytowego rozpoczyna się znacznie wcześniej niż w chwili załadunku towaru na środek transportu. Podstawowe znaczenie ma pozyskanie szczegółowych informacji dotyczących ładunku, w tym jego długości, szerokości, wysokości, masy, położenia środka ciężkości oraz możliwości mocowania. Dane te pozwalają ocenić, jaki środek transportu powinien zostać wykorzystany oraz czy konieczne będzie zastosowanie specjalistycznej naczepy, platformy albo innego rozwiązania technicznego.
Nie mniej ważne jest określenie charakteru samego ładunku. Niektóre elementy ponadgabarytowe są jednocześnie bardzo ciężkie, inne posiadają nietypową długość lub wysokość, ale ich masa nie stanowi głównego problemu transportowego. Rodzaj przekroczenia wpływa na sposób organizacji przewozu. Innych rozwiązań wymaga bowiem transport długich elementów konstrukcyjnych, innych maszyn przemysłowych o znacznej masie, a jeszcze innych przestrzennych elementów o dużej szerokości. Właściwa klasyfikacja ładunku stanowi zatem jeden z pierwszych etapów planowania transportu.
Szczególnego znaczenia nabiera wybór gałęzi transportu. Transport drogowy charakteryzuje się dużą elastycznością, możliwością realizacji przewozów bezpośrednich oraz stosunkowo łatwym dostosowaniem trasy do miejsca nadania i odbioru. W przypadku bardzo ciężkich lub dużych ładunków możliwe jest jednak wykorzystanie również transportu kolejowego, morskiego czy rozwiązań multimodalnych, w których poszczególne odcinki przewozu wykonywane są za pomocą różnych gałęzi transportu. Wybór powinien uwzględniać nie tylko koszt i czas, ale także parametry infrastruktury, możliwość przeładunku, dostępność specjalistycznego sprzętu oraz bezpieczeństwo realizacji całego przedsięwzięcia.
W niniejszej pracy szczególna uwaga zostanie poświęcona transportowi lądowemu, a więc przede wszystkim transportowi samochodowemu i kolejowemu. Obie gałęzie posiadają odmienne cechy infrastrukturalne, technologiczne i organizacyjne. Transport samochodowy zapewnia dużą dostępność przestrzenną, jednak w przypadku przewozów ponadgabarytowych jego możliwości są ograniczane między innymi przez szerokość dróg, promienie skrętów, wysokość wiaduktów, nośność mostów, organizację ruchu oraz elementy infrastruktury drogowej. Transport kolejowy może natomiast umożliwiać przewóz ciężkich ładunków na duże odległości, ale wymaga uwzględnienia skrajni kolejowej, nacisków osi, dostępności odpowiednich wagonów oraz możliwości realizacji operacji przeładunkowych.
Jednym z najważniejszych elementów organizacji przewozu drogowego ładunku ponadgabarytowego jest odpowiednie zaplanowanie trasy. Nie zawsze najkrótsza droga pomiędzy punktem nadania i odbioru może zostać wykorzystana. Konieczne jest sprawdzenie, czy na planowanej trasie nie występują ograniczenia uniemożliwiające przejazd zestawu o określonych parametrach. Szczególnej analizie podlegają mosty, wiadukty, tunele, ronda, skrzyżowania, przewody znajdujące się nad jezdnią, znaki drogowe oraz inne elementy ograniczające skrajnię.
Znaczenie prawidłowego planowania trasy potwierdza praktyka zarządzania przejazdami nienormatywnymi. Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad wskazuje, że przy ustalaniu trasy uwzględnia się stan techniczny dróg i obiektów mostowych oraz wymagania bezpieczeństwa. Ograniczona nośność obiektów mostowych może uniemożliwiać przejazd, a w przypadku szczególnych przewozów konieczne może być zastosowanie dodatkowych ograniczeń organizacji ruchu.
W niektórych przypadkach samo wyznaczenie odpowiedniej trasy jest niewystarczające. Przewóz może wymagać czasowego demontażu znaków drogowych, podniesienia przewodów, usunięcia innych przeszkód, zabezpieczenia skrzyżowań lub czasowego wstrzymania ruchu drogowego. Działania takie wymagają współpracy przewoźnika, zarządców dróg, służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo oraz innych podmiotów zarządzających infrastrukturą. Transport ponadgabarytowy ma więc często charakter przedsięwzięcia projektowego, w którym powodzenie zależy od właściwej koordynacji wielu uczestników.
Istotnym elementem jest również uzyskanie wymaganych zezwoleń. Ruch pojazdu nienormatywnego na drogach publicznych odbywa się na warunkach określonych przepisami, a odpowiednie zezwolenie wydawane jest przez właściwy organ. W Polsce funkcjonują kategorie zezwoleń I–V, zależne między innymi od parametrów pojazdu oraz dróg, po których ma się on poruszać. Aktualne zasady wynikają z Prawa o ruchu drogowym oraz przepisów wykonawczych dotyczących zezwoleń na przejazdy pojazdów nienormatywnych.
Organizator przewozu musi więc posiadać nie tylko wiedzę techniczną i logistyczną, lecz także znajomość odpowiednich regulacji prawnych. W przewozach międzynarodowych stopień skomplikowania wzrasta dodatkowo, ponieważ trasa może przebiegać przez kilka państw posiadających odmienne wymagania dotyczące zezwoleń, pilotażu, dopuszczalnych parametrów zestawu i sposobu zabezpieczenia przejazdu. W efekcie odpowiednie przygotowanie formalne może być równie istotne jak dobór samego środka transportu.
Kolejnym ważnym zagadnieniem jest bezpieczeństwo ładunku oraz innych uczestników ruchu. Nietypowe parametry przewożonego towaru powodują zwiększenie ryzyka podczas manewrowania, pokonywania zakrętów, przejazdu przez obiekty inżynierskie czy wykonywania operacji załadunkowych i rozładunkowych. Szczególnego znaczenia nabiera właściwe rozmieszczenie masy oraz prawidłowe zabezpieczenie ładunku na środku transportu. Przemieszczenie ciężkiego elementu w trakcie jazdy może prowadzić do utraty stabilności zestawu, uszkodzenia ładunku, pojazdu lub infrastruktury.
W określonych przypadkach przejazd wymaga także pilotowania. Zadaniem pilota jest między innymi wspieranie bezpiecznego przemieszczania zestawu, ostrzeganie innych użytkowników drogi oraz reagowanie na sytuacje powodujące zagrożenie lub utrudnienie ruchu. Organizacja takiego przewozu wymaga zatem precyzyjnego przygotowania zarówno pod względem technicznym, jak i operacyjnym.
Znaczenie dla bezpieczeństwa mogą mieć także opakowania i inne środki zabezpieczające. W przypadku części ładunków ponadgabarytowych tradycyjne opakowanie nie jest możliwe ze względu na ich rozmiary. Nie oznacza to jednak braku konieczności ochrony przewożonego towaru. Stosowane rozwiązania powinny zabezpieczać elementy szczególnie podatne na uszkodzenia mechaniczne, działanie czynników atmosferycznych, zabrudzenia lub przemieszczanie podczas transportu. Dobór zabezpieczenia powinien uwzględniać właściwości fizyczne ładunku oraz charakter całego łańcucha transportowego.
Transport ponadgabarytowy wymaga również właściwego przygotowania operacji załadunku i rozładunku. Ze względu na masę i rozmiary ładunków często konieczne jest zastosowanie dźwigów, żurawi, suwnic lub innych specjalistycznych urządzeń przeładunkowych. Poszczególne działania powinny być odpowiednio zsynchronizowane, ponieważ opóźnienie jednego z uczestników może powodować zatrzymanie całej operacji i generować dodatkowe koszty.
Koszt jest kolejnym istotnym kryterium organizacji transportu ponadgabarytowego. Na jego wysokość wpływa nie tylko odległość pomiędzy miejscem załadunku i rozładunku. Znaczenie posiadają również rodzaj zastosowanego środka transportu, liczba pojazdów, konieczność pilotowania, uzyskania zezwoleń, przeprowadzenia analizy trasy, demontażu infrastruktury, wykorzystania urządzeń przeładunkowych oraz ewentualnego udziału dodatkowych służb. Z punktu widzenia przedsiębiorstwa logistycznego konieczne jest więc przygotowanie rozwiązania zapewniającego bezpieczeństwo i zgodność z przepisami przy jednoczesnej racjonalizacji kosztów.
Nie można również pomijać znaczenia czasu. W transporcie standardowym skrócenie terminu dostawy może być osiągane między innymi dzięki wyborowi szybszej trasy czy zwiększeniu efektywności organizacji przewozu. W przypadku ładunków ponadgabarytowych możliwości te są ograniczone przez warunki zezwoleń oraz charakter infrastruktury. GDDKiA wskazuje, że przejazdy nienormatywne często odbywają się w godzinach nocnych, kiedy natężenie ruchu jest mniejsze, natomiast warunki przejazdu mogą obejmować dodatkowe wymagania zależne od parametrów zestawu.
Sprawna organizacja przewozu wymaga także zapewnienia właściwego przepływu informacji. W procesie uczestniczą zleceniodawcy, spedytorzy, przewoźnicy, kierowcy, piloci, operatorzy sprzętu przeładunkowego, zarządcy infrastruktury oraz niekiedy służby publiczne. Każdy z tych podmiotów powinien dysponować informacjami potrzebnymi do realizacji powierzonych zadań. Błędy w komunikacji mogą powodować opóźnienia, nieprawidłowy dobór sprzętu, problemy z dokumentacją lub nawet uniemożliwić realizację przewozu.
Coraz większe znaczenie w transporcie posiadają również rozwiązania informatyczne umożliwiające monitorowanie przebiegu przewozu. Informacja o aktualnej lokalizacji ładunku pozwala reagować na nieprzewidziane zdarzenia, aktualizować plan realizacji oraz przekazywać klientowi informacje dotyczące przebiegu dostawy. Bilax wskazuje w swojej ofercie transportu drogowego możliwość wykorzystania systemów GPS do śledzenia lokalizacji ładunków w czasie rzeczywistym.
Specyfika przewozów ponadgabarytowych powoduje, że szczególnego znaczenia nabiera doświadczenie podmiotu odpowiedzialnego za organizację transportu. Standardowe procedury transportowe mogą być niewystarczające, ponieważ każde zlecenie charakteryzuje się indywidualnymi parametrami. Konieczne jest więc przygotowanie rozwiązania odpowiadającego właściwościom konkretnego ładunku, trasie oraz wymaganiom klienta.
Przedmiotem części praktycznej niniejszej pracy jest firma Bilax, prowadząca działalność w zakresie usług logistycznych i transportowych. Według informacji publikowanych przez przedsiębiorstwo jego oferta obejmuje między innymi transport drogowy, kolejowy, morski, lotniczy i multimodalny, a także organizację transportu ładunków ponadgabarytowych. W tym ostatnim obszarze przedsiębiorstwo wskazuje między innymi projektowanie tras, dobór rodzaju transportu, opracowywanie schematów rozmieszczenia i zabezpieczenia ładunków, uzyskiwanie wymaganych zezwoleń oraz koordynację działań związanych z przeszkodami drogowymi.
Analiza działalności takiego przedsiębiorstwa pozwala odnieść zagadnienia teoretyczne do praktycznej organizacji transportu specjalistycznego. Szczególnie istotne jest rozpoznanie, w jaki sposób przygotowywany jest konkretny proces przewozowy, jakie zasoby są wykorzystywane, w jaki sposób dobierane są środki transportu oraz jak przebiega koordynacja poszczególnych etapów realizacji zlecenia.
Wybór tematu niniejszej pracy wynika z rosnącego znaczenia specjalistycznych procesów transportowych w funkcjonowaniu współczesnych przedsiębiorstw oraz złożoności organizacji przewozów ładunków o niestandardowych parametrach. Transport ponadgabarytowy stanowi szczególny obszar logistyki, ponieważ wymaga połączenia wiedzy technicznej, organizacyjnej, prawnej i ekonomicznej. Jego realizacja wymaga nie tylko odpowiedniego środka transportu, ale także przygotowania całego łańcucha działań zapewniających bezpieczne i terminowe przemieszczenie ładunku.
Głównym celem niniejszej pracy jest przedstawienie zasad organizacji transportu ładunków ponadgabarytowych w systemie logistycznym przedsiębiorstwa oraz analiza sposobu realizacji tego rodzaju przewozów na przykładzie firmy Bilax. Realizacja celu wymaga scharakteryzowania roli transportu w logistyce, przedstawienia specyfiki transportu lądowego, omówienia cech ładunków ponadgabarytowych oraz analizy praktycznych działań podejmowanych podczas organizacji ich przewozu.
Przedmiotem pracy jest proces organizacji transportu ładunków ponadgabarytowych, ze szczególnym uwzględnieniem transportu samochodowego i kolejowego. Analizie poddane zostaną zarówno techniczne i organizacyjne uwarunkowania przewozu, jak i znaczenie właściwego doboru środków transportu, infrastruktury, trasy, zabezpieczenia ładunku oraz niezbędnych działań formalnych.
Główny problem pracy można sformułować w postaci pytania: w jaki sposób należy organizować transport ładunków ponadgabarytowych, aby zapewnić jego bezpieczeństwo, zgodność z wymaganiami prawnymi, sprawność realizacji oraz właściwe miejsce w systemie logistycznym przedsiębiorstwa? Z problemem tym związane są również pytania dotyczące wpływu parametrów ładunku na wybór gałęzi i środka transportu, znaczenia infrastruktury, sposobów planowania trasy oraz roli przedsiębiorstwa logistycznego w koordynowaniu całego procesu.
W pracy wykorzystana zostanie przede wszystkim analiza literatury przedmiotu z zakresu transportu i logistyki, analiza regulacji dotyczących przejazdów nienormatywnych oraz studium przypadku przedsiębiorstwa Bilax. Pozwoli to połączyć teoretyczne zagadnienia dotyczące organizacji transportu z rozwiązaniami wykorzystywanymi w praktyce gospodarczej.
Praca została podzielona na cztery rozdziały. Pierwszy rozdział ma charakter teoretyczny i poświęcony jest roli oraz znaczeniu transportu w logistyce przedsiębiorstwa. Przedstawione zostanie pojęcie transportu oraz podstawowe kryteria jego klasyfikacji. Następnie scharakteryzowane będą procesy i operacje transportowe występujące w przedsiębiorstwie oraz czynniki wpływające na dobór właściwej gałęzi transportu. Rozdział zakończy omówienie aktualnych tendencji obserwowanych na rynku przewozu towarów.
Rozdział drugi będzie dotyczyć funkcjonowania podstawowych gałęzi transportu lądowego. W pierwszej kolejności omówiony zostanie transport samochodowy, jego infrastruktura, wykorzystywane środki i technologie oraz zasady organizacji przewozów. Następnie analogicznej analizie poddany zostanie transport kolejowy, ze szczególnym uwzględnieniem infrastruktury, taboru oraz organizacji procesu transportowego. Pozwoli to wskazać różnice pomiędzy obiema gałęziami oraz ich przydatność w przewozach towarów o nietypowych parametrach.
Trzeci rozdział zostanie bezpośrednio poświęcony problematyce ładunków ponadgabarytowych w łańcuchu transportowym przedsiębiorstwa. Przedstawione zostanie ogólne pojęcie i klasyfikacja ładunków, a następnie szczegółowo scharakteryzowane zostaną ładunki ponadgabarytowe jako szczególna kategoria towarów. Omówione będą ich podstawowe rodzaje, w tym ładunki dłużycowe, specjalne oraz szczególnie ciężkie. Odrębne miejsce zajmie problematyka opakowań i zabezpieczenia, które mają istotne znaczenie dla ochrony przewożonego towaru.
Rozdział czwarty będzie miał charakter praktyczny i zostanie poświęcony organizacji transportu ponadgabarytowego na przykładzie firmy Bilax. Przedstawiona zostanie charakterystyka działalności przedsiębiorstwa oraz zasoby wykorzystywane w realizacji przewozów. Najważniejszą część rozdziału stanowić będzie analiza procesu organizacji transportu ładunków ponadgabarytowych, począwszy od rozpoznania potrzeb klienta i parametrów ładunku, poprzez wybór rozwiązania transportowego i przygotowanie przewozu, aż po jego realizację i zakończenie.
Transport ładunków ponadgabarytowych jest więc jednym z bardziej wymagających obszarów współczesnej logistyki. O powodzeniu procesu decyduje nie pojedynczy czynnik, lecz prawidłowe współdziałanie wielu elementów: odpowiedniego środka transportu, infrastruktury, dokumentacji, zabezpieczenia ładunku, planu trasy, personelu oraz podmiotów uczestniczących w realizacji przewozu. Każdy projekt wymaga indywidualnego podejścia i wcześniejszej identyfikacji potencjalnych ograniczeń.
Sprawna organizacja tego rodzaju przewozów może wpływać na terminowość realizacji inwestycji, bezpieczeństwo ładunku oraz poziom kosztów ponoszonych przez przedsiębiorstwo. Z tego względu umiejętność planowania i koordynowania transportu ponadgabarytowego stanowi istotny element profesjonalnego zarządzania procesami logistycznymi, a analiza praktycznych rozwiązań stosowanych przez przedsiębiorstwo specjalizujące się w takich usługach pozwala lepiej zrozumieć zarówno skalę trudności, jak i możliwości ich skutecznego rozwiązywania.