Plan pracy
Wstęp
Rozdział I. Tło historyczne i polityczne
1.1. Przemiany polityczne i gospodarcze w Rosji po 1991 roku
1.2. Wzrost znaczenia oligarchów w latach 90-tych XX wieku
1.3. Kontekst polityczny i gospodarczy na początku XXI wieku
Rozdział II. Kariera Michaiła Chodorkowskiego przed aresztowaniem
2.1. Początki kariery i działalność biznesowa
2.2. Ekspansja i sukcesy Yukos Oil
2.3. Relacje z polityką i inne zainteresowania Chodorkowskiego
Rozdział III. Aresztowanie i proces Michaiła Chodorkowskiego
3.1. Aresztowanie i zarzuty wobec Chodorkowskiego
3.2. Proces sądowy i jego kontrowersje
3.3. Reakcje międzynarodowe i wpływ na wizerunek Rosji
Rozdział IV. Michaił Chodorkowski po wyjściu z więzienia
4.1. Warunki i doświadczenia w więzieniu
4.2. Działalność po uwolnieniu – polityka, działalność charytatywna i publiczna
4.3. Trwały wpływ sprawy Chodorkowskiego na rosyjską politykę i społeczeństwo
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Michaił Chodorkowski jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych i zarazem kontrowersyjnych postaci rosyjskiej transformacji politycznej i gospodarczej po rozpadzie Związku Radzieckiego. Jego biografia łączy kilka zjawisk charakterystycznych dla najnowszej historii Federacji Rosyjskiej: gwałtowne przejście od gospodarki centralnie planowanej do gospodarki rynkowej, powstanie grupy niezwykle wpływowych przedsiębiorców określanych mianem oligarchów, koncentrację własności w strategicznych sektorach gospodarki, przenikanie się biznesu i polityki, a następnie stopniowe wzmacnianie władzy państwowej na początku XXI wieku. Historia Chodorkowskiego jest jednocześnie przykładem przemiany jednego z najbogatszych rosyjskich przedsiębiorców w przeciwnika politycznego władz i symbol sporów dotyczących niezależności sądownictwa, praw człowieka oraz granic dopuszczalnej działalności politycznej w Federacji Rosyjskiej.
Zrozumienie jego kariery wymaga uwzględnienia szczególnych warunków, jakie powstały w Rosji po 1991 roku. Rozpad Związku Radzieckiego oznaczał nie tylko zmianę ustroju politycznego, ale również konieczność zasadniczej przebudowy systemu gospodarczego. Prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych, liberalizacja gospodarki oraz tworzenie nowych instytucji rynku przebiegały bardzo szybko i w warunkach słabości części struktur państwowych. Szczególnie kontrowersyjny był program prywatyzacyjny określany jako „loans for shares”, który sprzyjał koncentracji ogromnych aktywów gospodarczych w rękach niewielkiej grupy przedsiębiorców. Analizy Banku Światowego wskazywały, że program ten przyczynił się do powstania i umocnienia rosyjskich oligarchów, a część najcenniejszych przedsiębiorstw została sprywatyzowana w sposób nieprzejrzysty i za kwoty znacznie niższe od ich wartości.
Właśnie w takich warunkach rozwijała się działalność biznesowa Michaiła Chodorkowskiego. Jego droga do wielkiego majątku była związana z możliwościami, jakie stworzyła gwałtowna transformacja postsowieckiej gospodarki. Z czasem Chodorkowski został najważniejszą postacią koncernu naftowego Jukos, który wyrósł na jednego z największych producentów ropy naftowej w Rosji. Przed aresztowaniem w 2003 roku był szefem przedsiębiorstwa i jednym z najbardziej wpływowych rosyjskich biznesmenów.
Kariera Chodorkowskiego powinna być jednak analizowana w szerszym kontekście zjawiska rosyjskiej oligarchii. Oligarchowie nie byli wyłącznie przedsiębiorcami odnoszącymi sukcesy na wolnym rynku. Ich znaczenie wiązało się z połączeniem ogromnego majątku, kontroli nad strategicznymi przedsiębiorstwami i możliwości oddziaływania na życie polityczne. Bank Światowy wskazywał, że wzrost ich znaczenia w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych pozostawał związany między innymi z mechanizmami prywatyzacji oraz udziałem wielkiego biznesu w polityce okresu prezydentury Borysa Jelcyna.
Z tego względu późniejszego konfliktu Chodorkowskiego z władzami nie należy przedstawiać w nadmiernie uproszczony sposób jako konfrontacji demokratycznego działacza z autorytarnym państwem. Przed swoim aresztowaniem był on jednym z największych beneficjentów systemu gospodarczego powstałego w latach dziewięćdziesiątych, a sposób kształtowania majątków rosyjskich oligarchów pozostawał przedmiotem licznych kontrowersji. Jednocześnie właśnie na początku XXI wieku jego sposób funkcjonowania zaczął ulegać zmianie. Coraz wyraźniej angażował się w działalność publiczną, finansował partie opozycyjne oraz inicjatywy społeczeństwa obywatelskiego i otwarcie krytykował korupcję. Założona przez niego Open Russia miała służyć między innymi wzmacnianiu społeczeństwa obywatelskiego.
Zmiana ta następowała równolegle z zasadniczą przebudową rosyjskiego systemu politycznego po objęciu najważniejszych stanowisk państwowych przez Władimira Putina. Początek XXI wieku charakteryzował się wzmacnianiem instytucji federalnych oraz ograniczaniem niezależnego wpływu oligarchów na decyzje polityczne. Relacje pomiędzy państwem a wielkim biznesem zaczęły się zmieniać, a działalność polityczna najbogatszych przedsiębiorców mogła prowadzić do konfliktu z nowym ośrodkiem władzy.
Chodorkowski coraz bardziej wyróżniał się na tle części pozostałych oligarchów swoją aktywnością polityczną. Finansował ugrupowania pozostające poza obozem władzy i publicznie podejmował problem korupcji. Uniwersytet Oksfordzki, przedstawiając jego biografię, wskazuje, że przed aresztowaniem stawał się coraz bardziej otwartym krytykiem korupcji w Rosji oraz wspierał partie opozycyjne. Okoliczności te stały się później jednym z podstawowych elementów argumentacji osób uznających jego postępowania karne za motywowane nie tylko kwestiami gospodarczymi, ale również politycznymi.
Momentem przełomowym było aresztowanie Chodorkowskiego 25 października 2003 roku. Do zatrzymania doszło na lotnisku w Nowosybirsku, gdzie grupa uzbrojonych funkcjonariuszy podeszła do samolotu, którym podróżował. Został następnie przewieziony do Moskwy i postawiono mu zarzuty związane między innymi z oszustwami gospodarczymi i uchylaniem się od opodatkowania.
Sposób aresztowania oraz jego moment miały duże znaczenie dla późniejszych interpretacji całej sprawy. Zwolennicy Chodorkowskiego wskazywali na jego narastające zaangażowanie polityczne i konflikt z władzami. Rosyjskie organy państwowe przedstawiały natomiast postępowanie jako ściganie przestępstw gospodarczych popełnionych w okresie budowania majątku i funkcjonowania Jukosu. Te dwa sposoby interpretacji sprawy towarzyszyły niemal całemu późniejszemu postępowaniu.
Pierwszy proces zakończył się w 2005 roku uznaniem Chodorkowskiego i jego współpracownika Płatona Lebiediewa za winnych przestępstw obejmujących oszustwa i uchylanie się od opodatkowania. Europejski Trybunał Praw Człowieka, badając później postępowanie, nie zakwestionował automatycznie materialnych podstaw wszystkich zarzutów. W szczególności uznał, że interpretacja prawa podatkowego wykorzystana do skazania mieściła się w rozsądnym rozumieniu przepisów dotyczących uchylania się od opodatkowania. Jednocześnie Trybunał stwierdził liczne naruszenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka dotyczące między innymi poufności kontaktów z adwokatami, sposobu przeprowadzania dowodów, umieszczenia skazanych w zakładach karnych położonych tysiące kilometrów od rodzin oraz określonych kwestii majątkowych.
Rozróżnienie to jest niezwykle istotne dla rzetelnej analizy sprawy Chodorkowskiego. Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził rzeczywiste naruszenia jego praw, ale jednocześnie w sprawie dotyczącej pierwszego procesu nie uznał, że doszło do naruszenia art. 18 Konwencji związanego z politycznym wykorzystaniem środków prawnych. Oznacza to, że przedstawianie całego pierwszego procesu jako jednoznacznie uznanego przez Trybunał za polityczną represję byłoby niezgodne z jego orzecznictwem.
Sytuacja stała się jeszcze bardziej kontrowersyjna w związku z drugim postępowaniem przeciwko Chodorkowskiemu i Lebiediewowi. Tym razem zostali oskarżeni między innymi o przywłaszczenie ropy produkowanej przez podmioty związane z Jukosem oraz pranie uzyskanych w ten sposób środków. Drugi proces doprowadził do kolejnego skazania, przedłużając okres pozostawania Chodorkowskiego w więzieniu.
To właśnie drugi proces miał zasadnicze znaczenie dla określenia Chodorkowskiego mianem więźnia sumienia. 24 maja 2011 roku Amnesty International oficjalnie nadała ten status jemu oraz Płatonowi Lebiediewowi. Organizacja podkreśliła, że nie rozstrzyga w ten sposób wszystkich wątpliwości dotyczących pierwszych wyroków, ale uznała drugi proces za głęboko wadliwy i motywowany względami politycznymi. Amnesty wskazywała między innymi na problemy z postępowaniem dowodowym, sytuacją obrony i świadków oraz odmowę usunięcia przez sąd odwoławczy poważnych nieprawidłowości procesowych.
Określenie „więzień sumienia” ma zatem w przypadku Chodorkowskiego konkretną genezę. Nie jest jedynie określeniem publicystycznym przyjętym przez jego zwolenników, ale statusem nadanym przez jedną z najważniejszych międzynarodowych organizacji zajmujących się prawami człowieka. Jednocześnie został on przyznany dopiero w 2011 roku, po drugim procesie. Amnesty wyraźnie oddzielała swoje stanowisko dotyczące drugiego postępowania od nierozstrzygniętych przez siebie ocen wszystkich elementów pierwszego skazania.
Także Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził poważne problemy związane z drugim procesem. W wyroku z 14 stycznia 2020 roku dotyczącym Chodorkowskiego i Lebiediewa Trybunał stwierdził naruszenia prawa do rzetelnego procesu między innymi w związku z ograniczeniami możliwości przesłuchania części świadków oskarżenia, odmową dopuszczenia znacznej części materiału eksperckiego przedstawianego przez obronę oraz ograniczeniami dotyczącymi przesłuchania świadków obrony.
Sprawa Chodorkowskiego stała się dzięki temu czymś znacznie więcej niż postępowaniem przeciwko jednemu przedsiębiorcy. Zaczęła być analizowana jako przykład przemian zachodzących w relacjach pomiędzy państwem, wielkim kapitałem i wymiarem sprawiedliwości w Rosji. Postępowanie zwracało uwagę zagranicznych rządów, organizacji międzynarodowych, organizacji praw człowieka i światowych mediów. Już przed aresztowaniem Chodorkowski aktywnie wspierał polityczne ugrupowania przeciwne władzom i publicznie krytykował rosyjski system, co powodowało, że każde działanie wymierzone w niego posiadało również wyraźny kontekst polityczny.
Ważnym elementem sprawy był również los samego Jukosu. Postępowania podatkowe i działania wobec koncernu doprowadziły do utraty przez przedsiębiorstwo dotychczasowej pozycji oraz jego późniejszego upadku. Sprawa przedsiębiorstwa i jego aktywów stała się przedmiotem osobnych międzynarodowych postępowań. Nie należy jednak utożsamiać wszystkich sporów dotyczących Jukosu bezpośrednio ze sprawą karną Chodorkowskiego, ponieważ dotyczyły one różnych podmiotów i odmiennych podstaw prawnych.
Okres uwięzienia stanowił jeden z najważniejszych etapów przemiany publicznego wizerunku Chodorkowskiego. Człowiek kojarzony wcześniej przede wszystkim z gwałtownym bogaceniem się podczas rosyjskiej transformacji zaczął być postrzegany również jako przeciwnik polityczny władz. Umieszczenie go w kolonii karnej znacznie oddalonej od Moskwy było jednym z elementów, które zostały następnie ocenione przez Europejski Trybunał Praw Człowieka. Trybunał stwierdził naruszenie prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego w związku z wysłaniem Chodorkowskiego i Lebiediewa do kolonii karnych oddalonych o tysiące kilometrów od ich rodzin.
Łącznie Chodorkowski spędził w więzieniu około dziesięciu lat. Został uwolniony w grudniu 2013 roku. Po opuszczeniu Rosji skupił się przede wszystkim na działalności publicznej, politycznej i związanej ze wspieraniem społeczeństwa obywatelskiego. W 2014 roku ponownie uruchomił projekt Open Russia jako ruch skupiający osoby opowiadające się za demokratyzacją i europejską orientacją Rosji.
Dlatego zawarte w pierwotnym opisie stwierdzenie, że po wyjściu z więzienia Chodorkowski „kontynuował działalność biznesową”, nie oddaje właściwie głównego kierunku jego późniejszej aktywności. Znacznie ważniejsze stały się jego działania publiczne, wspieranie środowisk opozycyjnych, działalność na rzecz społeczeństwa obywatelskiego oraz krytyka rosyjskiego systemu politycznego. Amnesty International jeszcze wiele lat po jego uwolnieniu określała go jako byłego więźnia sumienia i przebywającego na emigracji krytyka władz współpracującego z rosyjskimi środowiskami opozycyjnymi i organizacjami społecznymi.
Działalność ta doprowadziła do kolejnych konfliktów z władzami rosyjskimi. Struktury związane z Open Russia znalazły się pod presją państwa, a Amnesty International krytykowała działania władz wymierzone w ruch i jego współpracowników jako element szerszego ograniczania pluralizmu i sprzeciwu politycznego. Sprawa Chodorkowskiego nie zakończyła się więc wraz z jego uwolnieniem, ale stała się częścią szerszego problemu funkcjonowania opozycji politycznej i organizacji społeczeństwa obywatelskiego w Rosji.
Postać Chodorkowskiego pozostaje jednak niejednoznaczna. Nie można pomijać źródeł jego majątku ani specyfiki rosyjskiej transformacji lat dziewięćdziesiątych. System, którego później stał się jednym z najbardziej znanych krytyków, wcześniej umożliwił mu osiągnięcie ogromnego sukcesu gospodarczego. Prywatyzacja tego okresu prowadziła do silnej koncentracji własności i wpływów politycznych w rękach niewielkiej grupy oligarchów. Ocena Chodorkowskiego wymaga więc uwzględnienia zarówno tego etapu jego działalności, jak i późniejszej ewolucji jego postawy.
Jednocześnie kontrowersje dotyczące pochodzenia majątku nie uzasadniają naruszania praw procesowych osoby oskarżonej. Jest to jedna z najważniejszych kwestii pozwalających zrozumieć znaczenie sprawy Chodorkowskiego. Nawet przy uznaniu, że organy państwa mogły posiadać podstawy do badania działalności gospodarczej Jukosu i jego właścicieli, postępowanie powinno odpowiadać standardom rzetelnego procesu. Stwierdzone przez Europejski Trybunał Praw Człowieka naruszenia, szczególnie dotyczące prawa do obrony i postępowania dowodowego, stanowią więc niezależny problem wymagający analizy.
Sprawa stawia również szersze pytanie o zasadę selektywnego stosowania prawa. W państwie, w którym procesy prywatyzacyjne stworzyły grupę przedsiębiorców korzystających z podobnych mechanizmów gospodarczych, szczególnego znaczenia nabiera pytanie, dlaczego działania organów ścigania koncentrują się na konkretnych osobach i czy decyzje takie mają wyłącznie podstawy prawne. Sam fakt zaangażowania politycznego Chodorkowskiego nie dowodzi automatycznie politycznej motywacji każdego zarzutu, ale stanowi istotny element kontekstu wymagający uwzględnienia.
Z tego punktu widzenia spór o Chodorkowskiego dotyczy nie tylko odpowiedzi na pytanie, czy popełnił określone przestępstwa gospodarcze. Obejmuje również pytanie o uczciwość procedury, proporcjonalność działań państwa, możliwość korzystania z niezależnej obrony oraz relację pomiędzy prawem a interesami politycznymi. Właśnie dlatego sprawa wywołała tak szerokie zainteresowanie międzynarodowe i stała się punktem odniesienia w dyskusjach o rosyjskim wymiarze sprawiedliwości.
Szczególne znaczenie posiada w tym kontekście pojęcie więźnia sumienia. W potocznym rozumieniu może ono sugerować osobę pozbawioną wolności wyłącznie z powodu wyrażanych przekonań politycznych. Przypadek Chodorkowskiego jest bardziej złożony, ponieważ został on skazany za przestępstwa gospodarcze, a jego działalność biznesowa rzeczywiście była przedmiotem uzasadnionych kontrowersji. Amnesty International przez długi czas zachowywała ostrożność w ocenie jego sytuacji, a status więźnia sumienia przyznała mu dopiero po rozstrzygnięciu drugiej sprawy w 2011 roku.
Właśnie ta okoliczność powinna stanowić jeden z najważniejszych elementów pracy. Zamiast zakładać z góry, że całe postępowanie przeciwko Chodorkowskiemu było fikcją prawną, należy zbadać, w jaki sposób jego rzeczywista działalność gospodarcza i polityczna przeplatała się z działaniami państwa. Pozwala to uniknąć zarówno przedstawiania go wyłącznie jako niewinnej ofiary, jak i przyjmowania bez analizy argumentacji rosyjskich organów państwowych.
W podobny sposób należy interpretować stanowisko Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Trybunał wielokrotnie stwierdzał naruszenia praw Chodorkowskiego i Lebiediewa, w tym dotyczące rzetelności postępowania, kontaktów z obroną, warunków odbywania kary i lokalizacji zakładów karnych. Nie potwierdził jednak w pierwszej sprawie zarzutu naruszenia art. 18 EKPC poprzez polityczne wykorzystanie postępowania. Tym samym orzecznictwo strasburskie dostarcza argumentów do krytycznej oceny rosyjskiego wymiaru sprawiedliwości, lecz nie pozwala na sprowadzenie całej sprawy do prostego stwierdzenia, że każdy zarzut karny został wymyślony wyłącznie z przyczyn politycznych.
Biografia Chodorkowskiego pozwala również przeanalizować zmianę relacji między oligarchami a rosyjskim państwem. W latach dziewięćdziesiątych najpotężniejsi biznesmeni potrafili wywierać znaczący wpływ na władzę polityczną. Na początku XXI wieku sytuacja zaczęła się odwracać – państwo odzyskiwało kontrolę nad strategicznymi obszarami gospodarki, a możliwość samodzielnego uczestnictwa oligarchów w polityce została wyraźnie ograniczona. Sprawa Jukosu stała się jednym z najbardziej symbolicznych wydarzeń tego procesu.
Znaczenie przypadku Chodorkowskiego wykracza więc poza jego osobistą historię. Jest on punktem odniesienia dla analizy rosyjskiej transformacji, stosunków między biznesem a państwem, funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości oraz ewolucji rosyjskiego systemu politycznego. Przypadek ten pokazuje także, jak szybko może zmienić się pozycja człowieka znajdującego się w centrum systemu gospodarczego – od jednego z najbogatszych przedsiębiorców kraju do długoletniego więźnia, a następnie emigracyjnego działacza politycznego.
Celem niniejszej pracy jest przedstawienie i analiza sprawy Michaiła Chodorkowskiego ze szczególnym uwzględnieniem jego kariery biznesowej i politycznej, okoliczności aresztowania, przebiegu postępowań sądowych oraz przesłanek, które doprowadziły Amnesty International do uznania go za więźnia sumienia. Istotnym elementem pracy jest również przedstawienie jego działalności po opuszczeniu więzienia oraz ocena wpływu sprawy Chodorkowskiego na sposób postrzegania rosyjskiego systemu politycznego, wymiaru sprawiedliwości, relacji pomiędzy państwem i wielkim biznesem oraz sytuacji praw człowieka.
Praca składa się z czterech rozdziałów. Pierwszy rozdział poświęcono historycznemu i politycznemu tłu działalności Chodorkowskiego. Przedstawiono przemiany gospodarcze i polityczne zachodzące w Rosji po rozpadzie Związku Radzieckiego, ze szczególnym uwzględnieniem procesów prywatyzacyjnych i powstania grupy oligarchów. Omówiono również zmianę sytuacji politycznej na przełomie XX i XXI wieku oraz proces wzmacniania państwa, który wpłynął na relacje pomiędzy władzą polityczną i wielkim biznesem.
Drugi rozdział dotyczy kariery Michaiła Chodorkowskiego przed aresztowaniem. Przedstawiono początki jego działalności gospodarczej oraz rozwój pozycji biznesowej, a następnie ekspansję Jukosu i znaczenie przedsiębiorstwa w rosyjskim sektorze naftowym. Szczególnej uwadze poddano także stopniowe zwiększanie aktywności publicznej Chodorkowskiego, jego finansowanie inicjatyw politycznych i społecznych oraz narastające napięcia w relacjach z władzami państwowymi.
Trzeci rozdział został poświęcony aresztowaniu i postępowaniom sądowym. Przedstawiono okoliczności zatrzymania Chodorkowskiego w 2003 roku, stawiane mu zarzuty oraz przebieg pierwszego i drugiego procesu. Analizie poddano kontrowersje związane z postępowaniem sądowym oraz stanowiska organizacji międzynarodowych. Szczególne znaczenie ma w tym zakresie porównanie oceny Amnesty International, która w 2011 roku uznała Chodorkowskiego i Lebiediewa za więźniów sumienia, z orzeczeniami Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, który stwierdzał konkretne naruszenia ich praw, ale nie potwierdził wszystkich formułowanych przez nich zarzutów.
Czwarty rozdział koncentruje się na okresie uwięzienia oraz działalności Chodorkowskiego po odzyskaniu wolności. Omówiono warunki odbywania kary i doświadczenia związane z wieloletnim pobytem w zakładach karnych. Następnie przedstawiono rozwój jego działalności społecznej i politycznej po 2013 roku, w tym ponowne uruchomienie inicjatywy Open Russia oraz aktywność na rzecz rosyjskiego społeczeństwa obywatelskiego. Ostatnia część rozdziału została poświęcona długoterminowemu znaczeniu sprawy Chodorkowskiego dla rosyjskiego życia politycznego oraz międzynarodowego wizerunku Federacji Rosyjskiej.
Analiza sprawy Michaiła Chodorkowskiego wymaga zatem zachowania szczególnej ostrożności. Jest to postać, której nie można sprowadzać ani do roli oligarchy ukaranego za przestępstwa gospodarcze, ani do pozbawionego wszelkich kontrowersji demokratycznego opozycjonisty. Jego kariera była możliwa dzięki specyficznym warunkom rosyjskiej transformacji, która stworzyła ogromne nierówności majątkowe i polityczne wpływy oligarchów. Jednocześnie późniejszy sposób prowadzenia przeciwko niemu postępowań wywołał poważne zastrzeżenia dotyczące standardów rzetelnego procesu, potwierdzane w części przez Europejski Trybunał Praw Człowieka.
Właśnie ta niejednoznaczność czyni sprawę Chodorkowskiego szczególnie wartościowym przedmiotem analizy. Pokazuje ona, że kwestia praw człowieka i politycznego wykorzystania wymiaru sprawiedliwości może dotyczyć również osób, których wcześniejsza działalność gospodarcza sama budzi poważne kontrowersje. Status więźnia sumienia nadany Chodorkowskiemu przez Amnesty International w 2011 roku nie oznacza unieważnienia jego wcześniejszej biografii biznesowej, ale stanowi ocenę sposobu, w jaki państwo postępowało wobec niego w późniejszym etapie sprawy.
Przypadek Michaiła Chodorkowskiego staje się tym samym jednym z najważniejszych przykładów pozwalających badać ewolucję współczesnej Rosji – od chaotycznej transformacji i dominacji oligarchów w latach dziewięćdziesiątych do coraz silniejszej centralizacji władzy w kolejnej dekadzie. Jego historia ukazuje napięcie pomiędzy kapitałem, polityką i prawem oraz stawia pytanie o granice, w jakich państwo może wykorzystywać instrumenty wymiaru sprawiedliwości wobec osób występujących przeciwko jego politycznemu kierownictwu. Z tego względu analiza życia, procesów i późniejszej działalności Chodorkowskiego pozwala lepiej zrozumieć nie tylko los jednego człowieka, lecz także charakter przemian, którym podlegał rosyjski system polityczny na przełomie XX i XXI wieku.