Wstęp
Rozdział I. Istota tożsamości kulturowej
1.1. Pojęcie tożsamości kulturowej
1.2. Tożsamość kulturowa człowieka nowoczesnego
1.3. Antropologia, etnologia, etnografia i folklor – wspólne żródło pojęciowe
1.4. Ponowoczesność a tożsamość kulturowa człowieka nowoczesnego
Rozdział II. Kurpie – charakterystyka obszaru i ludności
2.1. Geneza nazwy i obszaru
2.2. Mieszkańcy
2.3. Kultura materialna i folklor
2.4. Współczesna kultura kurpiowska
Rozdział III. Tożsamość kulturowa na Kurpiach. Wyniki badań własnych
3.1. Metodologia badań własnych
3.2. Wyniki badań własnych
3.3. Wskazania do wyników badań
3.4. Podsumowanie i wnioski
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel
Spis wykresów
Spis zdjęć
Spis rysunków
Aneks
Wstęp
Tożsamość kulturowa należy do pojęć pozwalających opisywać relację człowieka z grupą społeczną, miejscem, tradycją i systemem wartości, w którym funkcjonuje. Człowiek określa siebie nie tylko poprzez cechy indywidualne, lecz również poprzez poczucie przynależności do określonych zbiorowości. Mogą one mieć charakter narodowy, regionalny, lokalny, religijny, zawodowy czy pokoleniowy. Poszczególne identyfikacje nie muszą się wzajemnie wykluczać. Ta sama osoba może jednocześnie postrzegać siebie jako Polaka, mieszkańca Mazowsza, Kurpia, członka określonej społeczności lokalnej i uczestnika kultury współczesnej.
Szczególne znaczenie posiada tożsamość regionalna, ponieważ łączy przynależność społeczną z konkretną przestrzenią oraz dziedzictwem kulturowym wytworzonym przez zamieszkującą ją społeczność. Region może stawać się dla człowieka nie tylko miejscem zamieszkania, lecz również elementem odpowiedzi na pytanie o własne pochodzenie i przynależność. Charakterystyczny krajobraz, historia, język lub gwara, obyczaje, religijność, sztuka ludowa, muzyka, strój, kuchnia czy rodzinne opowieści mogą współtworzyć poczucie związku z określoną wspólnotą.
Problematyka ta jest szczególnie interesująca w odniesieniu do Kurpiów. Kurpie są grupą etnograficzną ludności polskiej związaną z obszarami dwóch historycznych puszcz mazowieckich – Puszczy Zielonej, nazywanej również Puszczą Kurpiowską lub Zagajnicą, oraz Puszczy Białej. Obie części regionu posiadają własne lokalne odmiany kultury, stroju i tradycji, dlatego mówienie o kulturze kurpiowskiej wymaga uwzględnienia jej wewnętrznego zróżnicowania.
Kurpie nie są współczesną jednostką administracyjną o jednoznacznie wyznaczonych granicach. Pojęcie to odnosi się przede wszystkim do regionu etnograficznego i historyczno-kulturowego. Powoduje to, że granice Kurpi należy rozpatrywać inaczej niż granice województwa, powiatu czy gminy. O przynależności regionu decydują przede wszystkim procesy historyczne, tradycja osadnicza, kultura oraz poczucie identyfikacji mieszkańców. Źródła instytucjonalne dotyczące dziedzictwa Kurpiów wskazują zarówno Puszczę Zieloną, jak i Puszczę Białą jako podstawowe obszary związane z tą grupą etnograficzną.
Takie rozumienie regionu jest szczególnie ważne dla problematyki tożsamości. Tożsamości kulturowej nie można bowiem sprowadzić do formalnego miejsca zameldowania. Osoba mieszkająca na terenie Kurpi może nie odczuwać silnego związku z kulturą regionalną, podczas gdy ktoś, kto wyprowadził się z regionu, może nadal określać siebie jako Kurpia, posługiwać się elementami gwary, uczestniczyć w wydarzeniach regionalnych i przekazywać tradycje dzieciom.
Tożsamość posiada więc wymiar subiektywny. Oznacza nie tylko przynależność przypisywaną człowiekowi przez otoczenie, lecz także sposób, w jaki sam określa swoje miejsce w świecie społecznym. W odniesieniu do tożsamości kulturowej istotne jest pytanie, czy jednostka rozpoznaje określoną tradycję jako własną, jakie nadaje jej znaczenie i czy chce ją zachowywać oraz przekazywać następnym pokoleniom.
Nie należy przy tym utożsamiać tożsamości kulturowej wyłącznie z folklorem. Strój ludowy, muzyka, taniec, wycinanka czy obrzędowość są niezwykle ważnymi i widocznymi elementami dziedzictwa, ale tożsamość może istnieć również wtedy, gdy człowiek na co dzień nie nosi stroju regionalnego i nie wykonuje tradycyjnego rzemiosła. Może wyrażać się poprzez przywiązanie do rodzinnej miejscowości, znajomość historii regionu, pamięć o przodkach, używanie charakterystycznych słów, uczestniczenie w lokalnych uroczystościach, przekazywanie rodzinnych opowieści czy samo określenie siebie jako Kurpia.
Takie ujęcie pozwala uniknąć traktowania kultury regionalnej jako zbioru eksponatów pochodzących z przeszłości. Kultura istnieje przede wszystkim dzięki ludziom, którzy nadają jej znaczenie. Jeżeli kolejne pokolenia przejmują pewne elementy tradycji, ale jednocześnie dostosowują je do nowych warunków życia, nie musi to oznaczać zaniku kultury. Może świadczyć o jej zdolności do przekształcania się.
Właśnie dlatego tożsamość kulturowa posiada charakter dynamiczny. Człowiek nie otrzymuje jej w gotowej i niezmiennej postaci w chwili urodzenia. Rozwija ją poprzez proces socjalizacji, uczestnictwo w kulturze, kontakty z innymi ludźmi oraz własne doświadczenia. Pewne elementy przejmuje od rodziny, inne poznaje w szkole, środowisku lokalnym, instytucjach kultury czy mediach. Z czasem może część z nich zaakceptować, inne reinterpretować, a jeszcze inne odrzucić.
Szczególną rolę odgrywa rodzina. To właśnie w niej dziecko może po raz pierwszy zetknąć się z lokalną mową, pieśniami, tradycyjnymi potrawami, opowieściami o historii rodziny oraz zwyczajami charakterystycznymi dla regionu. Nawet jeżeli nie są one przedstawiane jako świadoma „edukacja regionalna”, mogą tworzyć poczucie ciągłości między pokoleniami.
Drugim istotnym środowiskiem jest społeczność lokalna. Uroczystości, festyny, konkursy, działalność zespołów folklorystycznych, kół gospodyń wiejskich, twórców ludowych, szkół, muzeów i organizacji regionalnych umożliwiają kontakt z dziedzictwem poza przestrzenią rodzinną. To właśnie poprzez takie działania tradycja może stawać się doświadczeniem zbiorowym, a nie jedynie prywatnym wspomnieniem starszych mieszkańców.
W przypadku Kurpiów materialne i niematerialne dziedzictwo jest szczególnie bogate. Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce posiada w zbiorach etnograficznych między innymi wycinanki, ozdoby bursztynowe, tradycyjne stroje i tkaniny, rzeźby, plecionki, naczynia, meble oraz narzędzia związane z dawnym życiem mieszkańców Puszczy Zielonej i Białej. Takie przedmioty stanowią materialne świadectwo określonego sposobu życia, ale ich znaczenie dla tożsamości pojawia się dopiero wtedy, gdy zostają powiązane z pamięcią, wiedzą i współczesną praktyką kulturową.
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów kurpiowskiego dziedzictwa jest wycinankarstwo. Wycinanka rozwijała się jako forma zdobienia wiejskiego wnętrza, a tradycja wycinankarstwa kurpiowskiego z Puszczy Zielonej została wpisana na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jej współczesne znaczenie wykracza poza dekorację tradycyjnej chaty. Motywy wycinankowe występują obecnie także w grafice, materiałach promocyjnych, pamiątkach i nowych formach wzornictwa.
Podobny przykład stanowią palmy wielkanocne. W kwietniu 2024 roku tradycja wykonywania palm wielkanocnych Kurpiów z Puszczy Zielonej została wpisana na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, a Konkurs „Palma Kurpiowska” w Łysych został włączony do Krajowego rejestru dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wpis ten pokazuje, że tradycja nie jest traktowana wyłącznie jako historyczne wspomnienie, lecz jako praktyka nadal wykonywana i przekazywana.
Ważnym elementem dziedzictwa jest także językowa odrębność regionu. Muzeum Kultury Kurpiowskiej udostępnia materiały dotyczące gwary oraz zasad pisowni kurpiowskiej, a opracowane zostały także „Zasady pisowni kurpiowskiego dialektu literackiego”. Publikacja ta powstała w wyniku wieloletnich badań i konsultacji i stanowi próbę usystematyzowania zapisu kurpiowskiej mowy.
Język lub gwara posiada szczególne znaczenie dla tożsamości, ponieważ nie jest jedynie narzędziem przekazywania informacji. Może również sygnalizować przynależność do określonej wspólnoty. Sposób mówienia, charakterystyczne słownictwo i wymowa mogą wywoływać poczucie bliskości z regionem, a jednocześnie odróżniać jego mieszkańców od osób pochodzących z innych części kraju.
Współczesna sytuacja gwary regionalnej pokazuje jednak również złożoność przemian kulturowych. Rozwój edukacji, mobilności społecznej i mediów doprowadził do upowszechnienia języka ogólnopolskiego. Posługiwanie się gwarą nie jest już koniecznym elementem codziennego funkcjonowania mieszkańca regionu. Jednocześnie pojawiają się inicjatywy służące jej dokumentowaniu, nauczaniu i wykorzystywaniu w działalności kulturalnej.
Dobrze pokazuje to charakter współczesnej tożsamości regionalnej. Nie musi ona polegać na próbie dokładnego odtworzenia życia przodków. Mieszkaniec Kurpi może korzystać z nowoczesnych technologii, pracować poza regionem, uczestniczyć w kulturze globalnej, a jednocześnie świadomie interesować się historią własnej miejscowości, wykonywać wycinanki, śpiewać pieśni regionalne albo uczestniczyć w Miodobraniu Kurpiowskim.
Proces modernizacji nie musi zatem prowadzić wyłącznie do zaniku tożsamości lokalnej. Może również zmieniać sposób jej manifestowania. Dawniej regionalne elementy kultury były częścią codziennego życia, ponieważ wynikały z miejscowych warunków ekonomicznych i społecznych. Współcześnie częściej mogą stawać się świadomie wybieranym symbolem przynależności.
Zmienia się więc funkcja tradycji. Strój regionalny, który kiedyś mógł być elementem codziennego lub odświętnego ubioru konkretnej społeczności, współcześnie pojawia się głównie podczas uroczystości, występów i wydarzeń folklorystycznych. Nie oznacza to jednak, że automatycznie traci znaczenie. Może zyskiwać nową funkcję – stawać się świadomym symbolem identyfikacji regionalnej.
Podobnie przedstawia się sytuacja tradycyjnego rzemiosła. Wycinanka, bursztyniarstwo, haft czy plecionkarstwo nie muszą już pełnić dokładnie tych samych funkcji użytkowych co w dawnej społeczności wiejskiej. Ich współczesne wykonywanie może jednak służyć zachowaniu wiedzy, podkreślaniu regionalnej odrębności, edukacji oraz promocji regionu. Aktualne działania instytucji zajmujących się kulturą ludową wskazują właśnie na wykorzystywanie tradycyjnego rzemiosła, obrzędów, pieśni i kulinariów w budowaniu lokalnej tożsamości.
Tożsamość kulturowa jest więc procesem selekcji i reinterpretacji dziedzictwa. Nie wszystkie elementy dawnego sposobu życia są zachowywane z jednakową intensywnością. Niektóre zanikają, inne są rekonstruowane, a jeszcze inne zdobywają większą popularność niż w przeszłości, ponieważ zaczynają pełnić funkcję symbolu regionu.
Ważną rolę odgrywają tutaj instytucje kultury. Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce, jego Zagroda Kurpiowska w Kadzidle oraz inne placówki i organizacje regionalne uczestniczą w dokumentowaniu, prezentowaniu i popularyzowaniu dziedzictwa. Zagroda Kurpiowska w Kadzidle jest muzeum typu skansenowskiego prezentującym tradycyjne budownictwo i elementy dawnego środowiska życia Kurpiów.
Instytucjonalizacja kultury ludowej stwarza jednak interesujące pytanie badawcze. Zachowanie tradycji w muzeum nie jest tym samym co jej obecność w życiu codziennym. Eksponat może zostać dobrze zabezpieczony i opisany, ale nie oznacza to jeszcze, że mieszkańcy uznają reprezentowaną przez niego tradycję za element własnej tożsamości. Dlatego badanie tożsamości kulturowej powinno koncentrować się nie tylko na tym, jakie tradycje istnieją, lecz przede wszystkim na tym, jak są obecnie postrzegane przez ludzi.
Ważne jest również zróżnicowanie pokoleniowe. Starsi mieszkańcy mogą pamiętać określone praktyki jako element codziennego życia lub znać je bezpośrednio od rodziców i dziadków. Młodsze pokolenie może poznawać je przede wszystkim poprzez szkołę, wydarzenia kulturalne, Internet i działalność zespołów regionalnych. Nie oznacza to automatycznie słabszej tożsamości, lecz inny mechanizm jej budowania.
Młody człowiek może bowiem świadomie zainteresować się kulturą przodków, mimo że nie żyje już w warunkach, które pierwotnie tę kulturę ukształtowały. Może nauczyć się gwary, wykonywania wycinanek, śpiewu lub tańca w ramach zorganizowanych zajęć. W takim przypadku mamy do czynienia z przekazem kulturowym, ale jego forma jest inna niż w tradycyjnej społeczności.
Szczególne znaczenie dla współczesnej tożsamości posiadają wydarzenia regionalne. Spotkania, konkursy, festiwale i przeglądy tworzą przestrzeń, w której tradycja jest publicznie prezentowana i przeżywana. W 2024 roku Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi organizował wydarzenia prezentujące pieśni i muzykę zarówno Kurpiów Puszczy Zielonej, jak i Puszczy Białej. Z kolei kolejne edycje Konkursu Palma Kurpiowska otrzymują wsparcie w programach dotyczących kultury ludowej i tradycyjnej, co świadczy o ciągłości tej praktyki również obecnie.
Kolejnym istotnym elementem jest pamięć historyczna. Tożsamość regionalna nie powstaje wyłącznie na gruncie sztuki ludowej. Tworzą ją również narracje dotyczące historii osadnictwa, warunków życia w puszczy, dawnych zajęć mieszkańców, relacji z władzą oraz udziału miejscowej ludności w wydarzeniach historycznych.
Historia Kurpiów pozostawała silnie związana ze środowiskiem puszczańskim. Tradycyjna gospodarka obejmowała między innymi bartnictwo, myślistwo oraz inne zajęcia związane z wykorzystywaniem zasobów lasu. Źródła popularyzujące historię regionu podkreślają również znaczenie dawnych praw bartnych i specyficznej organizacji społeczności puszczańskiej. Elementy te stały się ważną częścią regionalnej narracji o samodzielności i odrębności Kurpiów.
Środowisko naturalne miało więc wpływ nie tylko na gospodarkę, ale również na kulturę i sposób organizacji życia. Puszcza stanowiła źródło materiałów, żywności i możliwości zarobku, a względna izolacja osad sprzyjała utrzymywaniu specyficznych form kultury. Współcześnie krajobraz nadal może pełnić rolę symbolicznego składnika tożsamości, nawet jeśli podstawy gospodarcze życia mieszkańców uległy całkowitej zmianie.
Jednym z najważniejszych problemów współczesnych badań nad kulturą regionalną jest globalizacja. Rozwój Internetu, mediów masowych, mobilności i migracji prowadzi do intensywnego kontaktu z wzorcami pochodzącymi z innych części kraju i świata. Mieszkańcy niewielkich miejscowości korzystają z podobnych mediów, produktów i technologii jak mieszkańcy dużych miast. Zmniejsza to część dawnych różnic w stylu życia.
Nie oznacza jednak automatycznego zaniku regionalności. Globalizacja może wywoływać również proces przeciwny – zwiększać potrzebę podkreślania lokalnego pochodzenia i poszukiwania elementów pozwalających odróżnić własną wspólnotę od innych. W świecie charakteryzującym się dużą mobilnością określenie „jestem z Kurpi” może nabierać szczególnego znaczenia właśnie dlatego, że jednostka funkcjonuje w wielu różnych środowiskach.
W tym kontekście warto mówić o relacji pomiędzy nowoczesnością i ponowoczesnością a tożsamością. Człowiek współczesny nie musi być trwale przypisany do jednej wspólnoty kulturowej. Może uczestniczyć równocześnie w wielu środowiskach, zmieniać miejsce zamieszkania i budować własną tożsamość z elementów należących do różnych tradycji.
Tożsamość regionalna może zatem stać się bardziej refleksyjna. Człowiek nie musi podtrzymywać określonego zwyczaju wyłącznie dlatego, że „wszyscy zawsze tak robili”. Może wybierać go świadomie, ponieważ uznaje go za wartościową część własnego dziedzictwa. W takim ujęciu modernizacja nie usuwa tożsamości, lecz przekształca mechanizm jej powstawania.
Jednocześnie pojawia się problem komercjalizacji kultury. Elementy regionalne mogą być wykorzystywane w reklamie, turystyce, pamiątkarstwie i promocji samorządowej. Z jednej strony zwiększa to rozpoznawalność regionu i może sprzyjać zachowaniu tradycyjnego rzemiosła. Z drugiej strony istnieje ryzyko uproszczenia bogatej kultury do kilku najbardziej efektownych symboli.
Kurpiowskość może wówczas zostać sprowadzona do wycinanki, palmy, stroju i określonego zestawu kolorów, podczas gdy mniej widowiskowe elementy dziedzictwa – język, pamięć rodzinna, tradycyjna wiedza czy lokalne sposoby rozumienia wspólnoty – stają się mniej widoczne.
Badanie tożsamości kulturowej powinno dlatego obejmować zarówno elementy łatwo obserwowalne, jak i subiektywne znaczenia przypisywane regionowi przez mieszkańców. Sama znajomość tradycyjnych zwyczajów nie musi oznaczać silnego poczucia przynależności, podobnie jak brak umiejętności wykonywania wycinanki nie wyklucza silnej identyfikacji kurpiowskiej.
W badaniach własnych można więc analizować między innymi to, czy respondenci uważają się za Kurpiów, jakie znaczenie posiada dla nich miejsce pochodzenia, które elementy kultury uznają za najważniejsze, czy znają gwarę lub posługują się nią, jak często uczestniczą w wydarzeniach regionalnych oraz czy dostrzegają potrzebę przekazywania tradycji młodszym pokoleniom.
Interesujące może być również określenie źródeł wiedzy o regionie. Dla jednej osoby najważniejsza może być rodzina, dla innej szkoła, muzeum, działalność zespołu folklorystycznego albo Internet. Różnice te mogą wskazywać na zmieniające się mechanizmy transmisji kulturowej.
Warto także zbadać stosunek mieszkańców do współczesnych przekształceń tradycji. Niektóre osoby mogą uważać, że kultura powinna być zachowywana w możliwie niezmienionej formie. Inne mogą akceptować nowe zastosowania regionalnych motywów, traktując je jako sposób zapewnienia tradycji dalszej obecności w życiu społecznym.
Ważnym zagadnieniem jest również relacja pomiędzy poczuciem dumy regionalnej i stereotypami. Silna identyfikacja może wiązać się z pozytywną oceną własnego dziedzictwa, ale badania powinny pozwalać respondentom również na wyrażanie postaw krytycznych lub obojętnych. Tożsamość nie może zostać założona z góry przez badacza tylko dlatego, że respondent mieszka na określonym obszarze.
Z tego względu metodologicznie właściwsze jest pytanie „w jakim stopniu i w jaki sposób mieszkańcy identyfikują się z kulturą kurpiowską?” niż przyjmowanie, że każdy mieszkaniec Kurpi musi posiadać silną tożsamość kurpiowską. Badanie powinno pozwalać także na stwierdzenie słabej identyfikacji, wielokrotnej identyfikacji albo braku zainteresowania tradycją.
Szczególnie wartościowe może być porównanie respondentów według wieku, miejsca zamieszkania, poziomu wykształcenia czy rodzinnego związku z regionem, o ile charakter i liczebność próby rzeczywiście umożliwiają takie zestawienia. Mogłoby ono pokazać, czy określone elementy kurpiowskości mają podobne znaczenie dla różnych grup.
Jednocześnie należy zachować ostrożność przy uogólnianiu wyników. Kurpie są regionem wewnętrznie zróżnicowanym, obejmującym Puszczę Zieloną i Puszczę Białą, które posiadają własne odmiany tradycji. Badania przeprowadzone w jednej miejscowości lub gminie nie powinny automatycznie prowadzić do wniosków dotyczących wszystkich mieszkańców Kurpi.
Celem niniejszej pracy jest przedstawienie i analiza tożsamości kulturowej mieszkańców Kurpi, ze szczególnym uwzględnieniem znaczenia tradycji regionalnej, dziedzictwa materialnego i niematerialnego, więzi z miejscem oraz współczesnych przemian wpływających na sposób identyfikowania się z kulturą kurpiowską. Istotnym elementem pracy jest także poznanie – na podstawie badań własnych – sposobu, w jaki badani postrzegają własną przynależność regionalną oraz które elementy dziedzictwa Kurpiów pozostają dla nich ważne we współczesnym życiu.
Realizacja tak określonego celu wymaga najpierw przedstawienia teoretycznych podstaw pojęcia tożsamości kulturowej. Konieczne jest bowiem określenie, w jaki sposób jednostka buduje poczucie przynależności oraz jakie znaczenie posiadają dla tego procesu tradycja, grupa społeczna i przestrzeń.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Rozdział pierwszy posiada charakter teoretyczny i został poświęcony istocie tożsamości kulturowej. W pierwszej kolejności przedstawione zostaje samo pojęcie tożsamości oraz relacja pomiędzy jego wymiarem indywidualnym i społecznym. Szczególną uwagę zwrócono na tożsamość regionalną jako jeden ze sposobów określania własnej przynależności.
Następnie analizowana jest tożsamość człowieka funkcjonującego w warunkach nowoczesności. Zmiana tradycyjnych struktur społecznych, zwiększenie mobilności oraz możliwość uczestnictwa w wielu środowiskach powodują, że tożsamość staje się w większym stopniu przedmiotem indywidualnych wyborów i refleksji.
Kolejna część rozdziału służy uporządkowaniu podstawowych terminów związanych z badaniem kultury. Przedstawione zostają relacje pomiędzy antropologią kulturową, etnologią, etnografią i folklorystyką. Rozróżnienie tych pojęć jest potrzebne, ponieważ w opracowaniach dotyczących kultury regionalnej są one niekiedy używane bez odpowiedniego wyjaśnienia, mimo że odnoszą się do różnych tradycji i sposobów badania zjawisk kulturowych.
Pierwszy rozdział kończy analiza relacji pomiędzy przemianami społeczeństwa współczesnego a tożsamością kulturową. Szczególne znaczenie posiada pytanie, czy globalizacja i ponowoczesna wielość wzorców prowadzą do zaniku regionalności, czy raczej powodują jej przekształcenie i powstawanie nowych sposobów manifestowania lokalnej przynależności.
Rozdział drugi został poświęcony charakterystyce Kurpi jako regionu etnograficznego oraz kulturze jego mieszkańców. W pierwszej kolejności przedstawiona zostaje geneza nazwy i historyczny zasięg obszaru. Szczególnie istotne jest rozróżnienie Puszczy Zielonej i Puszczy Białej, ponieważ obie części Kurpi posiadają własne cechy kulturowe.
Następnie przedstawieni zostają mieszkańcy regionu oraz historyczne warunki kształtowania się społeczności kurpiowskiej. Omówione zostaje znaczenie środowiska puszczańskiego oraz tradycyjnych zajęć, w tym bartnictwa i działalności związanej z gospodarką leśną.
Kolejny podrozdział poświęcony jest kulturze materialnej oraz folklorowi. Uwzględnione zostają między innymi tradycyjne budownictwo, strój, wycinankarstwo, bursztyniarstwo, plecionkarstwo, rzeźba, muzyka, pieśni, obrzędy i tradycyjne formy zdobnictwa. Bogactwo zachowanego dziedzictwa obu puszcz dokumentują między innymi zbiory Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce.
Ostatnia część drugiego rozdziału dotyczy współczesnej kultury kurpiowskiej. Przedstawione zostają sposoby zachowywania i przekształcania tradycji, działalność instytucji i twórców oraz znaczenie wydarzeń regionalnych. Wpisy elementów dziedzictwa kurpiowskiego na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, w tym wycinankarstwa i tradycji wykonywania palm z Puszczy Zielonej, pokazują, że kultura ta pozostaje przedmiotem aktywnej ochrony i przekazu.
Szczególną uwagę należy zwrócić na funkcjonowanie gwary kurpiowskiej oraz działania zmierzające do jej utrwalenia. Opracowanie zasad pisowni kurpiowskiego dialektu pokazuje, że również językowy element dziedzictwa podlega współcześnie świadomym działaniom dokumentacyjnym i edukacyjnym.
Rozdział trzeci posiada charakter empiryczny i został poświęcony analizie tożsamości kulturowej na Kurpiach w świetle badań własnych. W pierwszej kolejności przedstawione zostają założenia metodologiczne, w tym przedmiot i cel badań, problemy badawcze, zastosowane metody, techniki i narzędzia oraz charakterystyka respondentów.
Następnie zaprezentowane i przeanalizowane zostają wyniki badań. Szczególne znaczenie posiada określenie sposobu, w jaki badani rozumieją własną przynależność regionalną oraz jakie elementy kultury kurpiowskiej mają dla nich największe znaczenie.
Analiza może obejmować stosunek do tradycji, znajomość lokalnych zwyczajów, gwary i historii, udział w wydarzeniach regionalnych oraz ocenę potrzeby przekazywania dziedzictwa kolejnym pokoleniom. Możliwe jest również określenie, czy respondenci postrzegają współczesne przemiany jako zagrożenie dla tożsamości kurpiowskiej, czy raczej jako proces prowadzący do tworzenia nowych form jej wyrażania.
Kolejna część rozdziału służy interpretacji wyników i odniesieniu ich do problemów sformułowanych w części metodologicznej. Pozwala ona wskazać najważniejsze tendencje oraz zestawić materiał empiryczny z założeniami przedstawionymi we wcześniejszych rozdziałach.
Rozdział kończą wnioski wynikające z przeprowadzonych badań. Powinny one dotyczyć zarówno aktualnego znaczenia tożsamości kurpiowskiej dla badanej grupy, jak i sposobów funkcjonowania tradycji we współczesnym środowisku społecznym. Zakres wnioskowania powinien jednak zawsze pozostawać dostosowany do miejsca przeprowadzenia badań oraz sposobu doboru respondentów.
Problematyka tożsamości kulturowej na Kurpiach stanowi interesujący przykład szerszego problemu relacji pomiędzy tradycją a współczesnością. Region posiada bogate i wyraźnie rozpoznawalne dziedzictwo, które jest dokumentowane przez instytucje kultury oraz nadal obecne w działalności twórców, zespołów, organizacji i społeczności lokalnych. Nie oznacza to jednak, że tożsamość współczesnych mieszkańców jest prostym powtórzeniem sposobu życia wcześniejszych pokoleń.
Współczesny Kurp może funkcjonować jednocześnie w kulturze regionalnej, narodowej i globalnej. Może mieszkać w rodzinnej miejscowości albo poza nią, używać na co dzień języka ogólnopolskiego, a mimo to odczuwać silną więź z Kurpiami. Może również świadomie powracać do elementów tradycji, których wcześniejsze pokolenie nie traktowało jako szczególnie wartościowych, ponieważ stanowiły zwyczajny element życia codziennego.
Dlatego badanie tożsamości kulturowej powinno koncentrować się przede wszystkim na znaczeniach nadawanych dziedzictwu przez współczesnych ludzi. Nie wystarczy ustalić, czy zachowała się określona pieśń, strój albo technika rękodzielnicza. Trzeba również zapytać, czy mieszkańcy postrzegają je jako część własnej kultury, czy chcą je poznawać i przekazywać oraz jakie miejsce zajmują one w ich sposobie myślenia o sobie.
W takim ujęciu tożsamość kurpiowska nie jest wyłącznie dziedzictwem przeszłości. Jest procesem rozgrywającym się również obecnie – w rodzinach, szkołach, instytucjach kultury, podczas lokalnych uroczystości, w języku, twórczości artystycznej i indywidualnych wyborach mieszkańców. Jej przyszłość zależy nie tylko od zachowania materialnych świadectw dawnej kultury, ale przede wszystkim od tego, czy kolejne pokolenia będą uznawały ją za wartościowy i żywy element własnej tożsamości.