Wstęp
Rozdział I.
Geneza i rozwój wymiany handlowej
1. Pojęcie i elementy handlu zagranicznego
2. Podmioty prowadzące wymianę handlową z zagranicą
3. Wymiana handlowa na świecie
3.1. Klasyfikacje stosowane w międzynarodowych obrotach towarowych
3.2. Najwięksi importerzy i eksporterzy
3.3. Dynamika wymiany handlowej
4. Pieniądz i rozliczenia międzynarodowe
Rozdział II.
Uwarunkowania gospodarcze Polski
1. Uwarunkowania gospodarcze Polskiej wymiany handlowej
2. Przynależność Polski do organizacji międzynarodowych
2.1. Unia Europejska
2.2. Światowa Organizacja Handlu WTO
2.3. Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju OECD
3. Proces integracji z UE i ich wpływ na handel
4. Kontrakty handlowe Polski
Rozdział III.
Dynamika i zmiany gospodarcze obrotów handlowych Polski
1. Warunki wzrostu gospodarczego w Polsce w latach 2003 – 2005
2. Popyt na polski eksport, podaż importowa oraz kalkulacyjne ceny eksportu i importu
3. Szacunek term of trade Polski
4. Prognoza obrotów handlowych Polski
Wnioski
Bibliografia
Spis tabel i rysunków
Wstęp
Handel zagraniczny stanowi jeden z najważniejszych elementów funkcjonowania współczesnej gospodarki. Rozwój międzynarodowej wymiany towarów i usług umożliwia państwom wykorzystywanie posiadanych przewag gospodarczych, zwiększanie skali produkcji, pozyskiwanie surowców, technologii oraz produktów niedostępnych lub wytwarzanych mniej efektywnie na rynku krajowym. Jednocześnie wymiana handlowa wpływa na poziom konkurencyjności przedsiębiorstw, tempo rozwoju gospodarczego, sytuację na rynku pracy oraz strukturę produkcji. W warunkach postępującej globalizacji i integracji gospodarczej znaczenie handlu międzynarodowego systematycznie wzrasta, a poszczególne gospodarki stają się coraz silniej powiązane ze sobą poprzez przepływy towarowe i finansowe.
Dla Polski handel zagraniczny ma szczególne znaczenie ze względu na przemiany gospodarcze zachodzące po rozpoczęciu transformacji ustrojowej oraz stopniowe włączanie gospodarki krajowej w system europejskiej i światowej wymiany handlowej. Rozwój mechanizmów rynkowych, liberalizacja obrotów gospodarczych oraz otwarcie na współpracę z zagranicznymi partnerami doprowadziły do znaczącego zwiększenia wymiany międzynarodowej. Szczególnie ważnym kierunkiem polskiego handlu stały się państwa europejskie, a proces integracji z Unią Europejską stworzył nowe możliwości dla przedsiębiorstw działających na rynku krajowym.
Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej było jednym z najistotniejszych wydarzeń wpływających na warunki prowadzenia wymiany handlowej. Integracja z jednolitym rynkiem europejskim oznaczała ograniczenie wielu barier w przepływie towarów, usług, kapitału i osób oraz włączenie Polski do wspólnego obszaru gospodarczego. Dla polskich przedsiębiorstw oznaczało to możliwość łatwiejszego dostępu do dużego rynku zbytu, ale równocześnie zwiększenie konkurencji ze strony podmiotów z innych państw członkowskich. Z tego względu członkostwo w Unii Europejskiej można rozpatrywać zarówno jako szansę rozwojową, jak i jako czynnik wymuszający wzrost efektywności i jakości oferowanych produktów.
Wymiana handlowa z krajami Unii Europejskiej ma duże znaczenie dla struktury polskiego eksportu i importu. Kraje należące do wspólnego rynku stanowią naturalnych partnerów gospodarczych Polski ze względu na bliskość geograficzną, rozwinięte powiązania gospodarcze, podobne regulacje oraz funkcjonowanie w ramach wspólnych zasad handlu. Współpraca ta obejmuje szeroki zakres towarów, począwszy od produktów przemysłowych i maszyn, poprzez artykuły rolno-spożywcze, aż po różnego rodzaju dobra konsumpcyjne i półprodukty wykorzystywane w dalszej produkcji.
Analizując handel zagraniczny, należy uwzględnić zarówno eksport, jak i import. Eksport umożliwia przedsiębiorstwom zwiększanie sprzedaży poza rynkiem krajowym, wykorzystanie większej skali produkcji oraz zdobywanie nowych odbiorców. Import natomiast pozwala gospodarce na pozyskiwanie produktów, surowców, maszyn i technologii potrzebnych do funkcjonowania przedsiębiorstw i zaspokajania potrzeb konsumentów. Ocena wzajemnych relacji pomiędzy eksportem i importem pozwala lepiej zrozumieć pozycję gospodarki w międzynarodowym podziale pracy.
Istotne znaczenie mają również podmioty uczestniczące w wymianie handlowej z zagranicą. Należą do nich przedsiębiorstwa produkcyjne, handlowe i usługowe, instytucje finansowe, pośrednicy oraz organy administracji odpowiedzialne za tworzenie warunków dla prowadzenia handlu. Każdy z tych podmiotów pełni określoną funkcję w procesie międzynarodowej wymiany gospodarczej. Przedsiębiorstwa podejmują decyzje dotyczące eksportu i importu, banki umożliwiają dokonywanie rozliczeń, natomiast państwo poprzez politykę gospodarczą i regulacje wpływa na warunki, w jakich prowadzony jest handel.
Nieodłącznym elementem wymiany międzynarodowej są rozliczenia finansowe. W przeciwieństwie do transakcji dokonywanych wyłącznie na rynku krajowym handel zagraniczny wiąże się często z koniecznością stosowania różnych walut, uwzględniania zmian kursów walutowych oraz odpowiedniego zabezpieczania płatności. Właściwa organizacja rozliczeń może mieć wpływ na bezpieczeństwo transakcji oraz ich opłacalność. Zmiany kursów walut mogą oddziaływać zarówno na konkurencyjność eksportu, jak i na koszty importowanych dóbr, dlatego problematyka pieniądza i rozliczeń międzynarodowych stanowi ważny element analizy handlu zagranicznego.
Na rozwój wymiany handlowej istotny wpływ wywierają również organizacje międzynarodowe. Polska uczestniczy w strukturach, których działalność związana jest z integracją gospodarczą, liberalizacją handlu oraz tworzeniem wspólnych zasad współpracy gospodarczej. Szczególne znaczenie ma członkostwo w Unii Europejskiej, Światowej Organizacji Handlu oraz Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju. Uczestnictwo w tych organizacjach wpływa na warunki funkcjonowania polskich przedsiębiorstw na rynkach zagranicznych i kształtuje ramy prawne oraz ekonomiczne międzynarodowej działalności gospodarczej.
Światowa Organizacja Handlu odgrywa istotną rolę w tworzeniu zasad międzynarodowej wymiany oraz ograniczaniu barier handlowych. Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju stanowi natomiast forum współpracy państw rozwiniętych i umożliwia wymianę doświadczeń dotyczących polityki gospodarczej. Unia Europejska ma dla Polski szczególne znaczenie ze względu na znacznie dalej posuniętą integrację, obejmującą wspólny rynek oraz ujednolicenie wielu zasad związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej.
Proces integracji Polski z Unią Europejską wpływał na handel jeszcze przed formalnym uzyskaniem członkostwa. Stopniowe dostosowywanie przepisów, znoszenie części barier oraz rozwijanie kontaktów gospodarczych powodowały wzrost znaczenia państw europejskich w polskim handlu zagranicznym. Po przystąpieniu do Unii proces ten uległ dalszemu pogłębieniu, a polskie przedsiębiorstwa uzyskały łatwiejszy dostęp do rynku państw członkowskich. Jednocześnie konieczne stało się funkcjonowanie zgodnie ze wspólnymi standardami jakościowymi, technicznymi i prawnymi.
Analiza handlu zagranicznego wymaga także uwzględnienia dynamiki zmian zachodzących w gospodarce. Wielkość eksportu i importu zależy między innymi od tempa wzrostu gospodarczego, sytuacji na rynkach zagranicznych, siły popytu krajowego i zewnętrznego, poziomu kursów walutowych oraz konkurencyjności cenowej przedsiębiorstw. Wzrost gospodarczy może sprzyjać zwiększeniu importu wynikającemu z rosnącego zapotrzebowania na dobra konsumpcyjne i inwestycyjne, natomiast zwiększenie popytu zagranicznego może prowadzić do wzrostu eksportu.
Ważnym zagadnieniem związanym z oceną handlu zagranicznego są również relacje cen eksportowych i importowych. Do ich analizy wykorzystywany jest między innymi wskaźnik terms of trade, pozwalający ocenić, jak kształtują się warunki wymiany handlowej danego kraju. Zmiany cen towarów eksportowanych i importowanych mogą wpływać na korzyści odnoszone przez gospodarkę z uczestnictwa w handlu międzynarodowym. Poprawa relacji cenowych może oznaczać, że za określoną wartość eksportowanych dóbr możliwe staje się sfinansowanie większej wartości importu, natomiast pogorszenie tej relacji może działać w przeciwnym kierunku.
Szczególnie interesującym okresem z punktu widzenia analizy polskiego handlu zagranicznego są lata 2003–2005. Obejmują one czas bezpośrednio poprzedzający przystąpienie Polski do Unii Europejskiej oraz pierwszy okres członkostwa. Pozwala to analizować zmiany zachodzące w warunkach prowadzenia wymiany handlowej oraz obserwować wpływ integracji europejskiej na dynamikę eksportu i importu. Okres ten ma więc szczególne znaczenie dla oceny procesu dostosowywania polskiej gospodarki do funkcjonowania w ramach jednolitego rynku.
Głównym celem niniejszej pracy jest przedstawienie uwarunkowań i rozwoju handlu Polski z krajami Unii Europejskiej oraz analiza wybranych zmian zachodzących w polskich obrotach handlowych w związku z procesem integracji europejskiej. Realizacja tego celu wymaga zarówno przedstawienia podstawowych zagadnień dotyczących handlu zagranicznego, jak i analizy gospodarczych warunków funkcjonowania Polski oraz jej uczestnictwa w międzynarodowych strukturach gospodarczych.
Przedmiotem pracy jest wymiana handlowa Polski z zagranicą, ze szczególnym uwzględnieniem państw Unii Europejskiej. Zakres opracowania obejmuje zagadnienia związane z eksportem i importem, funkcjonowaniem podmiotów uczestniczących w handlu międzynarodowym, rozliczeniami zagranicznymi, integracją europejską oraz dynamiką obrotów handlowych Polski. Szczególnej analizie poddano okres 2003–2005, pozwalający ukazać zmiany zachodzące bezpośrednio przed i po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej.
W pracy wykorzystano przede wszystkim metodę analizy literatury przedmiotu dotyczącej ekonomii międzynarodowej, handlu zagranicznego oraz integracji europejskiej. Zastosowano również metodę opisową, porównawczą oraz analizę danych statystycznych dotyczących eksportu, importu i podstawowych wskaźników gospodarczych. Umożliwia to zestawienie zagadnień teoretycznych z rzeczywistymi zmianami obserwowanymi w polskim handlu zagranicznym.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Rozdział pierwszy poświęcono genezie i rozwojowi wymiany handlowej. Wyjaśniono w nim pojęcie i podstawowe elementy handlu zagranicznego, a następnie scharakteryzowano podmioty prowadzące wymianę z zagranicą. Omówiono także funkcjonowanie światowej wymiany handlowej, ze szczególnym uwzględnieniem klasyfikacji stosowanych w międzynarodowych obrotach towarowych, największych importerów i eksporterów oraz dynamiki światowego handlu. Ostatnia część rozdziału dotyczy pieniądza i rozliczeń międzynarodowych.
Rozdział drugi przedstawia uwarunkowania gospodarcze polskiej wymiany handlowej. Omówiono czynniki wpływające na funkcjonowanie handlu zagranicznego Polski oraz znaczenie uczestnictwa kraju w organizacjach międzynarodowych. Szczególną uwagę poświęcono Unii Europejskiej, Światowej Organizacji Handlu oraz Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju. Przedstawiono również proces integracji Polski z Unią Europejską i jego znaczenie dla handlu oraz zagadnienia związane z kontraktami handlowymi zawieranymi przez polskie podmioty.
Rozdział trzeci ma charakter analityczny i dotyczy dynamiki oraz zmian gospodarczych polskich obrotów handlowych. Przedstawiono warunki wzrostu gospodarczego w Polsce w latach 2003–2005 oraz ich związek z rozwojem wymiany międzynarodowej. Omówiono popyt na polski eksport, podaż importową oraz kształtowanie się cen eksportu i importu. Następnie przedstawiono szacunek terms of trade Polski oraz podjęto próbę określenia perspektyw dalszego rozwoju obrotów handlowych.
Podjęta problematyka ma istotne znaczenie dla oceny miejsca Polski w gospodarce europejskiej i światowej. Handel zagraniczny wpływa na rozwój przedsiębiorstw, wykorzystanie potencjału produkcyjnego, dostęp do nowych rynków oraz konkurencyjność całej gospodarki. Szczególną rolę w tym procesie odgrywa współpraca z państwami Unii Europejskiej, która wraz z postępem integracji stała się jednym z podstawowych kierunków polskich powiązań gospodarczych. Analiza zmian zachodzących w obrotach handlowych pozwala lepiej zrozumieć skutki otwarcia polskiej gospodarki oraz znaczenie uczestnictwa w europejskich strukturach integracyjnych.