Plan pracy magisterskiej:
„Fenomen fake newsów w dobie pandemii wirusa COVID-19”
Spis treści:
Wstęp
Rozdział I. Teoretyczne podstawy pojęcia fake news
1.1. Definicja i historia fake news
1.2. Mechanizmy tworzenia i rozpowszechniania fake news
1.3. Rola mediów społecznościowych w rozprzestrzenianiu fake news
Rozdział II. Fake news a pandemia COVID-19
2.1. Charakterystyka dezinformacji związanych z COVID-19
2.2. Wpływ fake news na percepcję pandemii
2.3. Analiza konkretnych przypadków fake news dotyczących COVID-19
Rozdział III. Walka z fake news w kontekście COVID-19
3.1. Rola mediów i instytucji publicznych w zwalczaniu fake news
3.2. Edukacja medialna jako narzędzie przeciwdziałania fake news
3.3. Przykłady skutecznych strategii zwalczania fake news w kontekście pandemii
Rozdział IV. Badanie empiryczne
4.1. Metodologia badania
4.2. Wyniki badania
4.3. Analiza i interpretacja wyników
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Pandemia COVID-19 była nie tylko globalnym kryzysem zdrowotnym, społecznym i gospodarczym, lecz również wydarzeniem o wyjątkowo silnym wymiarze informacyjnym. Wraz z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2 gwałtownie wzrosło społeczne zapotrzebowanie na wiadomości dotyczące źródeł zakażenia, sposobów przenoszenia wirusa, metod zapobiegania chorobie, skuteczności obostrzeń, dostępnych terapii oraz bezpieczeństwa szczepień. Informacje te były przekazywane przez media tradycyjne, instytucje publiczne, organizacje międzynarodowe, ekspertów, polityków, użytkowników mediów społecznościowych i osoby nieposiadające odpowiednich kompetencji medycznych. W rezultacie odbiorcy zostali skonfrontowani z ogromną liczbą komunikatów o zróżnicowanej jakości, aktualności i wiarygodności.
Światowa Organizacja Zdrowia scharakteryzowała COVID-19 jako pandemię 11 marca 2020 roku. Jednocześnie zwróciła uwagę, że kryzysowi zdrowotnemu towarzyszy „infodemia”, czyli nadmiar informacji – zarówno prawdziwych, jak i fałszywych lub wprowadzających w błąd – utrudniający odnalezienie wiarygodnych źródeł i podejmowanie właściwych decyzji ([WHO – ogłoszenie pandemii](https://www.who.int/news-room/speeches/item/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19—11-march-2020), [WHO – definicja infodemii](https://www.who.int/health-topics/infodemic)). Infodemia nie oznacza zatem wyłącznie obecności fałszywych wiadomości. Obejmuje także przeciążenie informacyjne, powtarzanie nieaktualnych danych, sprzeczne interpretacje wyników badań, nadmierne uproszczenia oraz trudności związane z odróżnieniem potwierdzonej wiedzy naukowej od hipotez, opinii i celowej manipulacji.
Pojęcie „fake news” stało się popularnym określeniem treści nieprawdziwych, sfabrykowanych lub wprowadzających odbiorców w błąd. Jego potoczny charakter powoduje jednak liczne problemy badawcze. Termin ten bywa używany zarówno wobec całkowicie zmyślonych wiadomości, jak i wobec informacji nieprecyzyjnych, satyrycznych, wyrwanych z kontekstu albo po prostu niezgodnych z przekonaniami osoby dokonującej oceny. Może być również wykorzystywany instrumentalnie do podważania wiarygodności krytycznych materiałów dziennikarskich. Dlatego w pracy naukowej konieczne jest zastosowanie bardziej precyzyjnej terminologii.
Podstawowe znaczenie ma rozróżnienie pomiędzy błędną informacją a dezinformacją. Błędna informacja, określana angielskim terminem *misinformation*, oznacza treść fałszywą lub niedokładną rozpowszechnianą bez świadomego zamiaru wprowadzenia innych osób w błąd. Jej nadawca może być przekonany, że przekazuje prawdę, i kierować się chęcią ostrzeżenia lub pomocy. Dezinformacja, czyli *disinformation*, jest natomiast tworzona albo rozpowszechniana ze świadomością jej fałszywości i z zamiarem osiągnięcia określonego celu, na przykład politycznego, finansowego lub ideologicznego. UNESCO wskazuje, że obecność zamiaru wprowadzenia odbiorcy w błąd stanowi jedno z głównych kryteriów odróżniających dezinformację od nieintencjonalnie błędnej informacji ([UNESCO – definicja dezinformacji](https://www.unesco.org/en/query-list/d/disinformation)).
Uzupełnieniem tego podziału jest pojęcie *malinformation*, odnoszące się do informacji zasadniczo prawdziwych, lecz przedstawianych w niepełnym lub szkodliwym kontekście. Przykładem może być publikowanie autentycznych danych statystycznych bez wyjaśnienia sposobu ich zebrania, wykorzystywanie jednostkowego przypadku do sformułowania wniosku dotyczącego całej populacji albo rozpowszechnianie prawdziwej wypowiedzi po usunięciu fragmentów nadających jej właściwe znaczenie. Takie działania są szczególnie trudne do identyfikacji, ponieważ opierają się na faktach, ale prowadzą odbiorcę do nieuzasadnionych wniosków.
Pandemia stworzyła wyjątkowo sprzyjające warunki do rozpowszechniania wszystkich wymienionych rodzajów zaburzeń informacyjnych. W początkowym okresie wiedza na temat nowego wirusa była ograniczona, a wyniki kolejnych badań prowadziły do modyfikowania zaleceń. Naturalna dla nauki zmienność wiedzy była niekiedy interpretowana jako dowód niekompetencji ekspertów lub świadomego ukrywania prawdy. Lęk o zdrowie, niepewność ekonomiczna, izolacja społeczna i brak kontroli nad rozwojem sytuacji zwiększały podatność odbiorców na proste wyjaśnienia, sensacyjne wiadomości i teorie spiskowe.
Zmiana stanowiska instytucji wynikająca z pojawienia się nowych dowodów nie powinna być jednak automatycznie uznawana za fake news. Wiedza naukowa rozwija się poprzez formułowanie i weryfikowanie hipotez, analizę nowych danych oraz korygowanie wcześniejszych ustaleń. Rzetelna analiza dezinformacji musi uwzględniać stan wiedzy dostępny w momencie opublikowania badanego komunikatu. Nie można oceniać treści wyłącznie z perspektywy późniejszych odkryć, ponieważ prowadziłoby to do błędnego klasyfikowania uzasadnionej niepewności naukowej jako świadomego fałszu.
Treści dezinformacyjne związane z COVID-19 dotyczyły między innymi pochodzenia wirusa, sposobów jego przenoszenia, liczby zachorowań i zgonów, skuteczności maseczek, testów diagnostycznych, obostrzeń, domowych metod leczenia oraz szczepień. Rozpowszechniano na przykład twierdzenia, że technologia 5G wywołuje zakażenia, spożywanie wysokoprocentowego alkoholu chroni przed chorobą, szczepionki zawierają mikrochipy albo preparaty mRNA zmieniają ludzkie DNA. Obok informacji całkowicie fałszywych pojawiały się również treści manipulacyjne wykorzystujące pojedyncze działania niepożądane, wstępne wyniki badań lub niezweryfikowane relacje do podważania całego systemu ochrony zdrowia.
Nie wszystkie nieprawdziwe komunikaty powstawały w ramach zorganizowanych kampanii. Część była rezultatem nieporozumień, niewłaściwego odczytania publikacji naukowych albo przekazywania wiadomości otrzymanych od znajomych. Inne służyły osiąganiu korzyści finansowych poprzez sprzedaż nieskutecznych preparatów, płatnych porad lub fałszywych certyfikatów. Dezinformacja mogła być także wykorzystywana do podważania zaufania do instytucji publicznych, pogłębiania konfliktów politycznych oraz wzmacniania istniejących podziałów społecznych.
Szczególną rolę w rozpowszechnianiu tego rodzaju treści odegrały media społecznościowe. Umożliwiły one szybkie publikowanie i udostępnianie komunikatów bez wcześniejszej kontroli redakcyjnej. Ich użytkownicy stali się jednocześnie odbiorcami, nadawcami i pośrednikami informacji. Treści wzbudzające silne emocje, takie jak strach, gniew, oburzenie czy nadzieja na proste rozwiązanie, mogły uzyskiwać znaczące zasięgi dzięki aktywności użytkowników oraz mechanizmom rekomendacyjnym platform. Wiadomości rozpowszechniały się również za pośrednictwem zamkniętych grup i komunikatorów, co ograniczało możliwość ich obserwowania przez badaczy i organizacje fact-checkingowe.
Nie oznacza to jednak, że media społecznościowe pełniły wyłącznie funkcję negatywną. Te same kanały były wykorzystywane przez lekarzy, naukowców, instytucje zdrowia publicznego i dziennikarzy do szybkiego przekazywania zaleceń, wyjaśniania niejasności oraz prostowania nieprawdziwych twierdzeń. Problem nie wynika zatem z samego istnienia mediów społecznościowych, ale ze sposobu projektowania ich mechanizmów, przyjętych zasad moderowania treści, poziomu kompetencji użytkowników oraz jakości komunikacji prowadzonej przez instytucje publiczne.
Konsekwencje dezinformacji zdrowotnej mogą być poważniejsze niż następstwa fałszywych wiadomości dotyczących wielu innych dziedzin życia. Wiara w nieskuteczne metody leczenia może prowadzić do opóźnienia kontaktu z lekarzem, natomiast podważanie znaczenia środków ochronnych może zwiększać ryzyko zakażenia. Dezinformacja może również ograniczać gotowość do szczepień oraz osłabiać zaufanie do personelu medycznego. W badaniu eksperymentalnym przeprowadzonym w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych wykazano, że kontakt z nieprawdziwymi treściami dotyczącymi szczepień przeciwko COVID-19 powodował mierzalny spadek deklarowanej gotowości do zaszczepienia się ([Loomba i in., „Nature Human Behaviour”](https://www.nature.com/articles/s41562-021-01056-1)). Wynik ten nie oznacza, że dezinformacja jest jedyną przyczyną niechęci do szczepień, ale potwierdza jej zdolność do oddziaływania na decyzje zdrowotne.
Przeciwdziałanie dezinformacji wymaga współpracy wielu podmiotów. Instytucje publiczne powinny zapewniać szybki dostęp do zrozumiałych, aktualnych i opartych na dowodach komunikatów. Media są odpowiedzialne za weryfikowanie źródeł, unikanie sensacyjnego przedstawiania danych oraz wyraźne oddzielanie faktów od opinii. Platformy społecznościowe mogą ograniczać widoczność szkodliwych treści, oznaczać materiały zakwestionowane przez weryfikatorów oraz promować informacje pochodzące z wiarygodnych źródeł. Unijny program monitorowania dezinformacji dotyczącej COVID-19 obejmował między innymi działania platform na rzecz zwiększania widoczności źródeł publicznych, ograniczania treści mogących powodować szkody zdrowotne oraz przeciwdziałania reklamom wykorzystującym kryzys ([Komisja Europejska – program monitorowania dezinformacji dotyczącej COVID-19](https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/covid-19-disinformation-monitoring)).
Usuwanie treści nie może jednak stanowić jedynej odpowiedzi. Nadmiernie restrykcyjne działania mogą wywoływać zarzuty cenzury, zwiększać nieufność oraz utrudniać otwartą debatę nad rzeczywistymi wątpliwościami. Konieczne jest zachowanie równowagi pomiędzy ochroną zdrowia publicznego a wolnością wypowiedzi. Skuteczna strategia powinna obejmować przejrzyste zasady moderacji, dostęp do uzasadnienia decyzji, możliwość odwołania oraz rozróżnienie celowej manipulacji od błędu, satyry i uzasadnionej krytyki polityki władz.
Ważnym sposobem ograniczania podatności na dezinformację jest edukacja medialna i zdrowotna. Obejmuje ona umiejętność identyfikowania autora komunikatu, sprawdzania daty publikacji, porównywania kilku źródeł, rozpoznawania treści sponsorowanych oraz odróżniania badań naukowych od niepotwierdzonych opinii. Istotne jest także wyjaśnianie sposobu działania manipulacji, zanim odbiorca zetknie się z konkretnym fałszywym przekazem. Podejście takie, określane jako *prebunking* lub „szczepienie przeciwko dezinformacji”, ma zwiększać odporność odbiorców na powtarzalne techniki manipulacyjne. WHO zalicza rozwijanie kompetencji cyfrowych i odporności na dezinformację do ważnych elementów zarządzania infodemią ([WHO Europe – przeciwdziałanie infodemii](https://www.who.int/europe/news/item/27-06-2022-q-a–how-to-combat-the-infodemic-with-digital-solutions-to-reduce-health-risks-during-the-covid-19-pandemic-and-beyond)).
Przedmiotem niniejszej pracy jest zjawisko fake newsów i dezinformacji związanych z pandemią COVID-19. Na potrzeby analizy przyjęto okres od marca 2020 roku, kiedy WHO scharakteryzowała COVID-19 jako pandemię, do 5 maja 2023 roku, gdy zakończono stan zagrożenia zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym. Zakończenie tego stanu nie oznaczało ustania choroby ani całkowitego zaniku dezinformacji, lecz stanowi czytelną cezurę badawczą ([WHO – zakończenie globalnego stanu zagrożenia](https://www.who.int/news-room/speeches/item/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing—5-may-2023)).
Głównym celem pracy jest określenie charakteru dezinformacji dotyczącej COVID-19, rozpoznanie mechanizmów jej rozpowszechniania oraz zbadanie jej związku z postawami i zachowaniami społecznymi. Celami szczegółowymi są uporządkowanie terminologii, sklasyfikowanie najczęściej występujących narracji, przedstawienie roli mediów społecznościowych oraz ocena działań podejmowanych przez instytucje publiczne, media, platformy internetowe i organizacje fact-checkingowe.
Główny problem badawczy można sformułować następująco: jakie czynniki sprzyjały powstawaniu i rozpowszechnianiu dezinformacji w czasie pandemii COVID-19 oraz w jaki sposób wiązała się ona z postrzeganiem zagrożenia zdrowotnego i zaufaniem do instytucji? Pytania szczegółowe dotyczą najczęstszych tematów fałszywych przekazów, źródeł wiedzy respondentów, sposobów weryfikowania informacji oraz zależności pomiędzy korzystaniem z mediów społecznościowych a podatnością na nieprawdziwe treści.
W pracy można przyjąć hipotezę, że intensywne korzystanie z niezweryfikowanych źródeł internetowych wiązało się z większą podatnością na dezinformację i niższym poziomem zaufania do instytucji zdrowia publicznego. Drugą hipotezą jest założenie, że osoby posiadające wyższy poziom kompetencji medialnych częściej weryfikowały informacje w kilku źródłach i rzadziej uznawały fałszywe wiadomości za wiarygodne. W przypadku zastosowania ankiety wyniki pozwolą jednak przede wszystkim ustalić występowanie zależności pomiędzy zmiennymi, a nie dowieść bezpośredniego związku przyczynowego.
W pracy wykorzystane zostaną analiza literatury, analiza treści wybranych materiałów dezinformacyjnych, analiza dokumentów oraz badanie ankietowe. Materiał mogą stanowić komunikaty instytucji zdrowia publicznego, archiwa organizacji fact-checkingowych, publikacje w mediach społecznościowych oraz odpowiedzi respondentów. Każdy analizowany przypadek powinien zostać oceniony według stanu wiedzy dostępnego w czasie jego publikacji, źródła, intencji możliwej do ustalenia, zastosowanych technik perswazyjnych i potencjalnych konsekwencji.
Praca składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym przedstawione zostaną definicje fake news, dezinformacji, błędnej informacji i infodemii oraz mechanizmy ich rozpowszechniania. Drugi rozdział będzie dotyczył najważniejszych narracji związanych z COVID-19 i ich możliwego wpływu na postawy społeczne. W rozdziale trzecim przeanalizowane zostaną działania mediów, instytucji publicznych, organizacji fact-checkingowych i platform społecznościowych oraz znaczenie edukacji medialnej. Rozdział czwarty obejmie metodologię, wyniki i interpretację badania własnego.
Analiza infodemii związanej z COVID-19 ma znaczenie wykraczające poza ocenę jednego kryzysu zdrowotnego. Doświadczenia pandemii mogą zostać wykorzystane przy przygotowywaniu komunikacji kryzysowej na wypadek przyszłych epidemii i innych zagrożeń. Zrozumienie mechanizmów dezinformacji, emocji odbiorców i znaczenia zaufania społecznego stanowi warunek budowania bardziej odpornego środowiska informacyjnego, w którym obywatele będą zdolni do podejmowania decyzji na podstawie wiarygodnych i właściwie wyjaśnionych danych.