PLAN PRACY LICENCJACKIEJ
Temat:
Środki finansowe dla rozwoju małej i średniej przedsiębiorczości
Wstęp
Rozdział I. Ogólna charakterystyka małych i średnich przedsiębiorstw
1.1. Pojęcie przedsiębiorstwa
1.2. Klasyfikacja przedsiębiorstw
1.3. Pojęcie i charakterystyka małych i średnich przedsiębiorstw
Rozdział II. Ogólne zagadnienia finansowania małych i średnich przedsiębiorstw
2.1. Istota finansowania działalności przedsiębiorstwa
2.2. Pojęcie kapitału
2.3. Istota i rodzaje finansowania przedsiębiorstw
Rozdział III. Środki finansowe dla rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw
3.1. Kapitały własne w finansowaniu małych i średnich przedsiębiorstw
3.1.1. Pozyskiwanie kapitału własnego ze źródeł wewnętrznych (samofinansowanie)
3.1.2. Emisja akcji
3.1.3. Venture capital i private equity
3.2. Długoterminowe źródła finansowania obcego małych i średnich przedsiębiorstw
3.2.1. Kredyt bankowy
3.2.2. Leasing
3.2.3. Franchising
3.2.4. Dotacje i subwencje
3.2.5. Środki z funduszy pomocowych
3.3. Krótkoterminowe źródła finansowania obcego małych i średnich przedsiębiorstw
3.3.1. Kredyty handlowe (kupieckie)
3.3.2. Zobowiązania odnawialne
3.3.3. Pożyczki z sektora pozabankowego
3.3.4. Factoring
Zakończenie
Bibliografia
Spis rysunków
Spis tabel
Wstęp
Małe i średnie przedsiębiorstwa stanowią jeden z najważniejszych elementów współczesnej gospodarki rynkowej. Ich znaczenie wynika zarówno z dużej liczby podmiotów należących do tego sektora, jak i z roli, jaką odgrywają w tworzeniu miejsc pracy, rozwoju przedsiębiorczości, pobudzaniu konkurencji oraz aktywizowaniu gospodarki lokalnej i regionalnej. Przedsiębiorstwa te funkcjonują praktycznie we wszystkich sektorach gospodarki, prowadząc działalność usługową, handlową, produkcyjną oraz inwestycyjną. Cechuje je zazwyczaj stosunkowo duża elastyczność, zdolność do szybkiego reagowania na zmiany zachodzące na rynku oraz możliwość dostosowywania oferty do potrzeb określonych grup klientów.
Rozwój sektora małych i średnich przedsiębiorstw uzależniony jest jednak od wielu czynników. Oprócz odpowiedniego otoczenia prawnego, popytu na oferowane produkty i usługi, kwalifikacji przedsiębiorców oraz sytuacji gospodarczej szczególne znaczenie posiada dostęp do kapitału. Każde przedsiębiorstwo, niezależnie od swojej wielkości, potrzebuje środków finansowych zarówno na rozpoczęcie działalności, jak i jej późniejsze prowadzenie. Finansowania wymagają między innymi zakup maszyn i urządzeń, nabywanie materiałów i towarów, zatrudnianie pracowników, inwestycje w nowe technologie, prowadzenie działalności marketingowej czy regulowanie bieżących zobowiązań.
Dostęp do odpowiednich źródeł finansowania może decydować o możliwościach rozwojowych przedsiębiorstwa. Nawet podmiot posiadający konkurencyjny produkt oraz dobre perspektywy rynkowe może napotkać trudności w realizacji planów, jeżeli nie dysponuje wystarczającymi zasobami kapitałowymi. W przypadku małych i średnich przedsiębiorstw problem ten jest szczególnie istotny, ponieważ ich własne zasoby finansowe są zazwyczaj mniejsze niż w przypadku dużych podmiotów gospodarczych. Ograniczona wielkość majątku oraz krótsza historia działalności mogą również wpływać na warunki pozyskiwania finansowania zewnętrznego.
Finansowanie działalności przedsiębiorstwa powinno być dostosowane do charakteru jego potrzeb. Innego rodzaju środki będą potrzebne na pokrywanie bieżących zobowiązań, a inne na realizację wieloletniego projektu inwestycyjnego. Istotne znaczenie ma więc właściwe określenie wielkości zapotrzebowania na kapitał, okresu jego wykorzystania, kosztu pozyskania oraz ryzyka związanego z daną formą finansowania. Nie istnieje jedno źródło środków finansowych, które byłoby odpowiednie dla wszystkich przedsiębiorstw i w każdej sytuacji.
Podstawowe znaczenie ma rozróżnienie kapitału własnego i kapitału obcego. Kapitał własny jest związany z zaangażowaniem środków właścicieli lub pozostawieniem w przedsiębiorstwie wypracowanych nadwyżek. Zapewnia on większą niezależność finansową i nie wiąże się z obowiązkiem zwrotu w ściśle określonym terminie. Jego wielkość może być jednak ograniczona, zwłaszcza w przypadku młodych i niewielkich przedsiębiorstw. Kapitał obcy oznacza natomiast korzystanie ze środków udostępnianych przedsiębiorstwu przez inne podmioty i zwykle wiąże się z obowiązkiem ich zwrotu wraz z określonym kosztem.
Jednym z najważniejszych źródeł kapitału własnego jest samofinansowanie. Polega ono na wykorzystywaniu w działalności środków wypracowanych przez przedsiębiorstwo i pozostawionych do jego dyspozycji. Rozwiązanie takie pozwala ograniczyć uzależnienie od instytucji finansowych oraz zmniejszyć ryzyko wynikające z nadmiernego zadłużenia. Jednocześnie możliwości samofinansowania pozostają bezpośrednio związane z kondycją ekonomiczną przedsiębiorstwa oraz wysokością osiąganych nadwyżek finansowych. W fazie intensywnego rozwoju własne środki mogą okazać się niewystarczające.
Przedsiębiorstwo może również zwiększać kapitały własne poprzez pozyskiwanie nowych inwestorów. Jedną z możliwości jest emisja akcji, choć rozwiązanie to ma zastosowanie przede wszystkim do podmiotów działających w odpowiedniej formie prawnej i posiadających określony poziom rozwoju organizacyjnego. Dla typowych niewielkich przedsiębiorstw dostęp do publicznego rynku kapitałowego może być ograniczony ze względu na koszty, wymogi formalne oraz skalę działalności.
Inną formą pozyskiwania kapitału właścicielskiego jest współpraca z funduszami venture capital i private equity. Fundusze tego rodzaju angażują środki w przedsiębiorstwa, których rozwój może doprowadzić do istotnego wzrostu ich wartości. Rozwiązanie takie ma szczególne znaczenie dla przedsiębiorstw innowacyjnych i szybko rozwijających się, które potrzebują znacznego kapitału, ale nie zawsze posiadają wystarczające zabezpieczenia umożliwiające uzyskanie tradycyjnego kredytu. Oprócz środków finansowych inwestor może dostarczać również wiedzę, doświadczenie oraz kontakty biznesowe.
Znaczną część potrzeb przedsiębiorstw zaspokaja finansowanie obce. Do podstawowych jego form należy kredyt bankowy. Pozwala on przedsiębiorstwu uzyskać środki na określony czas i przeznaczyć je na finansowanie inwestycji lub bieżącej działalności. Banki, podejmując decyzję o udzieleniu kredytu, dokonują oceny zdolności przedsiębiorstwa do spłaty zobowiązania. W przypadku małych i średnich podmiotów znaczenie mogą mieć między innymi historia działalności, wyniki finansowe, poziom zadłużenia oraz wartość możliwych do ustanowienia zabezpieczeń.
Kredyt bankowy może umożliwić szybkie pozyskanie kapitału bez konieczności dopuszczania nowych właścicieli do przedsiębiorstwa. Wiąże się jednak z obowiązkiem ponoszenia kosztów finansowych oraz regularnej spłaty. Nadmierne zadłużenie może obniżać bezpieczeństwo finansowe i zwiększać ryzyko utraty płynności. Z tego względu decyzja o wykorzystaniu kredytu powinna uwzględniać zdolność przedsiębiorstwa do generowania przepływów finansowych pozwalających na obsługę zobowiązania.
Popularnym instrumentem finansowania inwestycji jest również leasing. Umożliwia on korzystanie z określonego składnika majątku bez konieczności jego natychmiastowego zakupu za pełną cenę. Przedsiębiorstwa mogą w ten sposób finansować między innymi pojazdy, maszyny, urządzenia czy wyposażenie. Leasing pozwala ograniczyć jednorazowe zapotrzebowanie na kapitał oraz rozłożyć obciążenia finansowe w czasie, dlatego jest często wykorzystywany przez małe i średnie przedsiębiorstwa.
Rozwój przedsiębiorstwa może być także wspierany przy wykorzystaniu dotacji, subwencji oraz środków pochodzących z różnego rodzaju funduszy pomocowych. Instrumenty te mają szczególne znaczenie w przypadku przedsięwzięć inwestycyjnych, innowacyjnych, szkoleniowych czy związanych z poprawą konkurencyjności przedsiębiorstwa. Ich zaletą może być możliwość zmniejszenia udziału własnych środków w finansowaniu określonego projektu. Korzystanie z tego rodzaju wsparcia wymaga jednak spełnienia warunków określonych przez instytucję udzielającą pomocy, a także prawidłowego przygotowania i rozliczenia projektu.
Odrębną grupę stanowią krótkoterminowe źródła finansowania, których zadaniem jest przede wszystkim wspieranie bieżącej działalności przedsiębiorstwa. Mogą one odgrywać ważną rolę w zapewnianiu płynności finansowej oraz utrzymywaniu ciągłości procesów gospodarczych. Małe i średnie przedsiębiorstwa często muszą bowiem ponosić wydatki wcześniej niż uzyskują zapłatę od swoich klientów. Powstaje wtedy luka finansowa, którą można pokrywać przy wykorzystaniu krótkoterminowych instrumentów.
Do najczęściej stosowanych rozwiązań należy kredyt kupiecki. Polega on na odroczeniu terminu zapłaty za zakupione towary lub usługi. Dzięki temu przedsiębiorstwo może korzystać z dostarczonych zasobów, zanim nastąpi konieczność uregulowania zobowiązania. Kredyt kupiecki jest szczególnie istotny w relacjach pomiędzy przedsiębiorstwami, ponieważ może ograniczać zapotrzebowanie na inne źródła finansowania bieżącego.
Kolejnym instrumentem jest faktoring. Umożliwia on przedsiębiorstwu wcześniejsze uzyskanie środków wynikających z należności od odbiorców. Zamiast oczekiwać na zapłatę do terminu wskazanego na fakturze, przedsiębiorstwo może przekazać należność faktorowi i otrzymać znaczną część jej wartości wcześniej. Rozwiązanie takie może poprawiać płynność finansową, szczególnie w przedsiębiorstwach stosujących długie terminy płatności.
Małe i średnie przedsiębiorstwa mogą również korzystać z pożyczek udzielanych przez podmioty pozabankowe. Ich dostępność może być większa niż w przypadku tradycyjnego kredytu bankowego, szczególnie dla przedsiębiorstw posiadających krótką historię działalności. Należy jednak dokładnie analizować koszty takiego finansowania, warunki spłaty i wynikające z niego ryzyko. Łatwiejszy dostęp do kapitału nie zawsze oznacza bowiem, że dana forma finansowania jest ekonomicznie korzystna.
W praktyce przedsiębiorstwa rzadko opierają się wyłącznie na jednym rodzaju kapitału. Częściej stosują strukturę finansowania składającą się z kilku źródeł, dzięki czemu mogą lepiej dopasować sposób pozyskiwania środków do konkretnych potrzeb. Przykładowo inwestycja w środki trwałe może zostać częściowo sfinansowana z kapitału własnego i leasingu, podczas gdy bieżąca działalność może być wspierana kredytem kupieckim lub faktoringiem. Odpowiednie połączenie poszczególnych źródeł pozwala ograniczać ryzyko oraz kontrolować koszt finansowania.
Dobór źródeł kapitału powinien również uwzględniać etap rozwoju przedsiębiorstwa. Podmiot rozpoczynający działalność dysponuje zazwyczaj innymi możliwościami niż przedsiębiorstwo działające od wielu lat i posiadające stabilną pozycję na rynku. W początkowym okresie większe znaczenie mogą mieć środki właściciela, rodziny, inwestorów prywatnych lub funduszy wspierających przedsiębiorczość. Wraz z rozwojem jednostka może uzyskać łatwiejszy dostęp do kredytów, leasingu, faktoringu czy innych instrumentów finansowych.
Istotnym zagadnieniem pozostaje także koszt kapitału. Każde źródło finansowania wywołuje określone konsekwencje ekonomiczne. W przypadku kredytu będą nimi między innymi odsetki i prowizje, w przypadku leasingu – raty i opłaty związane z umową, natomiast pozyskanie inwestora kapitałowego oznacza podział przyszłych korzyści oraz wpływu na przedsiębiorstwo. Decyzja finansowa powinna więc uwzględniać nie tylko dostępność środków, ale również całkowity koszt ich pozyskania oraz wpływ na przyszłą sytuację firmy.
Dostęp do finansowania jest jednym z czynników warunkujących konkurencyjność sektora małych i średnich przedsiębiorstw. Odpowiednie środki pozwalają inwestować, rozwijać nowe produkty, zwiększać skalę działalności, modernizować wyposażenie oraz reagować na zmiany rynkowe. Brak kapitału może natomiast hamować rozwój, nawet w przypadku przedsiębiorstw posiadających dobre perspektywy gospodarcze. Z tego względu znajomość dostępnych źródeł finansowania i umiejętność ich właściwego wykorzystania należy uznać za jeden z ważniejszych elementów zarządzania przedsiębiorstwem.
Głównym celem niniejszej pracy jest przedstawienie i scharakteryzowanie podstawowych środków finansowych dostępnych dla rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw oraz wskazanie możliwości wykorzystania różnych form kapitału własnego i zewnętrznego w finansowaniu ich działalności. Realizacja tego celu wymaga przedstawienia specyfiki sektora MSP, wyjaśnienia istoty finansowania działalności gospodarczej oraz omówienia najważniejszych instrumentów umożliwiających pozyskiwanie kapitału.
Przedmiotem pracy są źródła i środki finansowania rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw. Szczególnej analizie poddano finansowanie własne oraz różne formy finansowania zewnętrznego, z uwzględnieniem ich charakterystyki, możliwości zastosowania oraz znaczenia dla działalności przedsiębiorstwa. Analiza obejmuje zarówno instrumenty przeznaczone na finansowanie długoterminowych przedsięwzięć rozwojowych, jak i rozwiązania służące zaspokajaniu krótkoterminowych potrzeb finansowych.
W pracy wykorzystano przede wszystkim metodę analizy literatury przedmiotu z zakresu finansów przedsiębiorstw, zarządzania finansami oraz funkcjonowania sektora małych i średnich przedsiębiorstw. Zastosowano również metodę opisową i porównawczą, pozwalające uporządkować poszczególne formy finansowania oraz przedstawić ich najważniejsze cechy. Przyjęty sposób prowadzenia rozważań umożliwia ukazanie zróżnicowania instrumentów dostępnych przedsiębiorcom i wskazanie znaczenia właściwego doboru źródeł kapitału dla rozwoju przedsiębiorstwa.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Rozdział pierwszy poświęcono ogólnej charakterystyce małych i średnich przedsiębiorstw. Przedstawiono w nim pojęcie przedsiębiorstwa oraz podstawowe zasady klasyfikowania podmiotów gospodarczych. Następnie wyjaśniono pojęcie małych i średnich przedsiębiorstw oraz scharakteryzowano najważniejsze cechy tego sektora. Rozdział tworzy podstawę do dalszych rozważań dotyczących specyfiki jego potrzeb finansowych.
Rozdział drugi koncentruje się na ogólnych zagadnieniach finansowania działalności małych i średnich przedsiębiorstw. Wyjaśniono istotę finansowania przedsiębiorstwa oraz pojęcie kapitału. Następnie przedstawiono podstawowe rodzaje finansowania oraz znaczenie właściwego kształtowania źródeł środków finansowych dla bezpieczeństwa i rozwoju przedsiębiorstwa.
Rozdział trzeci został poświęcony konkretnym środkom finansowym służącym rozwojowi małych i średnich przedsiębiorstw. W pierwszej części przedstawiono kapitały własne, obejmujące samofinansowanie, emisję akcji oraz pozyskiwanie środków za pośrednictwem funduszy venture capital i private equity. Następnie omówiono instrumenty służące finansowaniu potrzeb długoterminowych, w tym kredyt bankowy, leasing, franchising, dotacje, subwencje oraz środki pochodzące z funduszy pomocowych. Ostatnia część rozdziału dotyczy krótkoterminowych źródeł finansowania, takich jak kredyt kupiecki, zobowiązania odnawialne, pożyczki pozabankowe oraz faktoring.
Podjęta problematyka ma istotne znaczenie praktyczne, ponieważ dostęp do odpowiednich środków finansowych może decydować o możliwości powstania, utrzymania oraz dalszego rozwoju przedsiębiorstwa. Dla podmiotów sektora MSP szczególne znaczenie posiada umiejętność wyboru takiej struktury finansowania, która z jednej strony zapewni środki potrzebne do realizacji planów, a z drugiej nie doprowadzi do nadmiernego wzrostu kosztów i ryzyka. Znajomość możliwości samofinansowania, instrumentów bankowych, leasingowych, kapitałowych oraz różnych form wsparcia może więc stanowić istotny element racjonalnego zarządzania finansami małego i średniego przedsiębiorstwa.