Wstęp
Rozdział I. ZACHOWANIA PRZESTĘPCZE – ISTOTA POJĘCIA
1.1. Pojecie przestępstwa w prawie karnym
1.2. Agresja wśród dzieci i młodzieży jako Źródło zachowań przestępczych
1.2.1. Agresja jako zachowanie wyuczone
1.2.2. Agresja jako efekt poczucia wykluczenia społecznego
1.2.3. Agresja jako skutek zażywania substancji psychoaktywnych
Rozdział II. KONSEKWENCJE ZAŻYWANIA NARKOTYKÓW
2.1. Zażywanie narkotyków – charakterystyka i skala zjawiska
2.2. Zmiany osobowości, postaw i zachowań w poszczególnych fazach procesu uzależnienia
2.3. Uzależniony jako sprawca lub ofiara przemocy – identyfikacja problemu
2.4. Przestępczość jako skutek zażywania narkotyków
Rozdział III. METODOLOGIA BADAŃ WŁASNYCH
3.1. Przedmiot i cel badań
3.2. Problemy, hipotezy badawcze
3.3. Metody, techniki, narzędzia badawcze[1]
3.4. Teren badań[2] i charakterystyka badanej zbiorowości
Rozdział IV. WYNIKI BADAŃ WŁASNYCH
4.1. Wyniki badań
4.2. Wskazania do wyników badań
4.3. Podsumowanie i wnioski
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel, rysunków
[1] Wywiad z opiekunami i wychowawcami Chrześcijańskiego Ośrodka „Teen Challenge” w Łękini
[2] Chrześcijański Ośrodek „Teen Challenge” w Łękini – charakterystyka, opis ośrodka
Wstęp
Zażywanie substancji psychoaktywnych jest zjawiskiem, którego konsekwencje nie ograniczają się do zdrowia osoby używającej narkotyków. Uzależnienie może stopniowo wpływać na sposób myślenia, podejmowania decyzji, relacje rodzinne, funkcjonowanie w szkole lub pracy, sytuację materialną oraz kontakty ze środowiskiem społecznym. W części przypadków wraz z pogłębianiem się problemu pojawiają się również zachowania agresywne, konflikty z prawem i działania przestępcze. Zależność pomiędzy używaniem środków psychoaktywnych a przestępczością jest jednak złożona i nie powinna być sprowadzana do prostego stwierdzenia, że narkotyki automatycznie prowadzą do popełniania przestępstw. Istotne są bowiem zarówno właściwości przyjmowanych substancji, jak i sytuacja życiowa człowieka, jego wcześniejsze doświadczenia, środowisko społeczne, stopień uzależnienia oraz sposób zdobywania środków potrzebnych do dalszego używania narkotyków.
Problem nabiera szczególnego znaczenia w odniesieniu do młodzieży i młodych dorosłych. Jest to okres życia związany z intensywnym kształtowaniem tożsamości, poszukiwaniem własnego miejsca w grupie, zwiększaniem samodzielności oraz podejmowaniem zachowań, które mogą wiązać się z podwyższonym ryzykiem. Oddziaływanie grupy rówieśniczej, konflikty rodzinne, doświadczenie odrzucenia, problemy szkolne, trudności emocjonalne czy brak konstruktywnych sposobów radzenia sobie z napięciem mogą zwiększać podatność na zachowania niepożądane. Jeżeli w tym samym czasie pojawia się kontakt ze środkami psychoaktywnymi, może dojść do nakładania się kilku czynników ryzyka.
Agresja jest jednym ze zjawisk szczególnie istotnych dla analizy zachowań przestępczych. Może przyjmować formę fizyczną, słowną, bezpośrednią lub pośrednią, a jej źródła mogą być bardzo różne. W pewnych sytuacjach zachowania agresywne są rezultatem utrwalonych wzorców wyniesionych ze środowiska rodzinnego lub rówieśniczego. Osoba, która wielokrotnie obserwowała przemoc jako sposób rozwiązywania konfliktów, może z czasem traktować ją jako dopuszczalny i skuteczny sposób reagowania. Agresja może być również związana z frustracją, poczuciem krzywdy, wykluczeniem społecznym lub brakiem możliwości osiągnięcia celów w sposób akceptowany społecznie.
Zażywanie substancji psychoaktywnych może dodatkowo wpływać na zachowanie człowieka poprzez zmiany w percepcji, kontroli impulsów, ocenie sytuacji oraz zdolności przewidywania konsekwencji własnych działań. Niektóre substancje mogą zwiększać pobudzenie, inne osłabiać kontrolę zachowania albo powodować zaburzenia postrzegania rzeczywistości. W konsekwencji osoba znajdująca się pod ich wpływem może reagować bardziej impulsywnie, podejmować ryzykowne decyzje lub angażować się w konflikty, których w stanie trzeźwym mogłaby uniknąć.
Nie można jednak zakładać, że agresja czy przestępczość są nieuchronnym następstwem używania narkotyków. Większość zależności ma charakter pośredni i wynika z nakładania się wielu czynników. Znaczenie może mieć rodzaj substancji, częstotliwość używania, stopień uzależnienia, cechy indywidualne człowieka, obecność zaburzeń psychicznych, dotychczasowa historia zachowań agresywnych oraz sytuacja społeczna. Z tego względu analiza omawianego problemu wymaga ostrożności oraz unikania stereotypowego utożsamiania osoby uzależnionej z przestępcą.
Relacja pomiędzy narkotykami a przestępczością może przybierać kilka postaci. Część czynów jest bezpośrednio związana z nielegalnym obrotem substancjami psychoaktywnymi. Inne mogą być popełniane w celu zdobycia pieniędzy potrzebnych do zakupu narkotyków. W takich przypadkach wraz z pogłębianiem się uzależnienia potrzeba uzyskania substancji może zacząć dominować nad dotychczasowymi normami i sposobami funkcjonowania. Osoba uzależniona, która utraciła źródło dochodu lub przeznacza znaczną część posiadanych środków na narkotyki, może podejmować działania, których wcześniej nie brałaby pod uwagę.
Może dochodzić między innymi do kradzieży, oszustw, przywłaszczeń czy innych zachowań podejmowanych w celu zdobycia pieniędzy. W części przypadków ofiarami takich działań stają się osoby najbliższe. Znikające z domu przedmioty, pożyczanie pieniędzy bez możliwości zwrotu, ukrywanie zobowiązań czy manipulowanie członkami rodziny mogą stopniowo niszczyć relacje i prowadzić do utraty zaufania. Z punktu widzenia osoby uzależnionej zdobycie substancji może jednak coraz silniej przesłaniać długofalowe konsekwencje takich zachowań.
Innym mechanizmem są przestępstwa popełniane pod wpływem substancji. Odurzenie może zaburzać ocenę sytuacji, zwiększać skłonność do ryzyka, osłabiać zahamowania oraz wpływać na zdolność kontrolowania zachowania. W konsekwencji może dojść do agresji, bójek, niszczenia mienia, niebezpiecznych zachowań na drodze lub innych czynów naruszających prawo. Charakter tego związku zależy jednak od rodzaju środka, dawki, indywidualnej reakcji organizmu oraz kontekstu, w którym substancja została przyjęta.
Trzeci obszar zależności wiąże się ze środowiskiem społecznym towarzyszącym używaniu narkotyków. Osoba poszukująca substancji może stopniowo wchodzić w relacje z ludźmi uczestniczącymi w nielegalnym obrocie, a tym samym zbliżać się do środowisk, w których zachowania przestępcze są częstsze i bardziej akceptowane. Z czasem dochodzić może do zmiany kręgu znajomych i osłabienia kontaktów z osobami reprezentującymi inne wzorce zachowania.
Proces ten może być szczególnie niebezpieczny w młodym wieku, kiedy grupa rówieśnicza ma duży wpływ na kształtowanie norm i postaw. Jeżeli zachowania naruszające prawo zaczynają być w danym środowisku traktowane jako normalne, młody człowiek może stopniowo osłabiać własne bariery moralne. Wówczas przestępczość nie jest wyłącznie bezpośrednim skutkiem działania substancji, lecz także rezultatem procesu socjalizacji w określonym środowisku.
Ważną rolę może odgrywać doświadczenie wykluczenia społecznego. Osoby uzależnione często tracą część dotychczasowych relacji, mają problemy z nauką lub zatrudnieniem, popadają w zadłużenie, a niekiedy doświadczają bezdomności lub innych form marginalizacji. Wykluczenie może być zarówno skutkiem uzależnienia, jak i czynnikiem pogłębiającym problem. Człowiek, który stopniowo traci więzi z rodziną, szkołą czy miejscem pracy, może coraz silniej identyfikować się ze środowiskiem osób funkcjonujących poza społecznie akceptowanymi normami.
W tym kontekście bardzo istotne staje się spojrzenie na osobę uzależnioną nie tylko jako potencjalnego sprawcę, ale również jako możliwą ofiarę przemocy i przestępczości. Osoby pozostające pod wpływem substancji mogą znajdować się w sytuacjach zwiększonego zagrożenia, mieć ograniczoną zdolność oceny ryzyka i stawać się ofiarami wykorzystania. Uzależnienie może ponadto wiązać człowieka z relacjami opartymi na przemocy, zależności finansowej czy kontroli ze strony innych osób.
Granica pomiędzy rolą sprawcy i ofiary nie zawsze jest jednoznaczna. Ta sama osoba może w różnych okresach doświadczać przemocy, a jednocześnie sama stosować ją wobec innych. W terapii i resocjalizacji ważne jest dostrzeżenie tego złożonego charakteru doświadczeń, ponieważ ograniczenie analizy wyłącznie do odpowiedzialności karnej może nie wyjaśnić mechanizmów prowadzących do określonych zachowań.
Uzależnienie rozwija się zazwyczaj jako proces. W jego początkowej fazie używanie substancji może mieć charakter okazjonalny i być traktowane jako element zabawy, eksperymentowania lub uczestnictwa w grupie. Z czasem może jednak zwiększać się częstotliwość używania, a środki psychoaktywne zaczynają pełnić coraz ważniejszą funkcję w regulowaniu emocji i codziennego funkcjonowania. Stopniowo inne zainteresowania, obowiązki i relacje mogą tracić znaczenie.
Wraz z pogłębianiem uzależnienia zmianie może ulegać system wartości i priorytetów. Zdobycie substancji oraz możliwość jej użycia mogą stać się ważniejsze niż obowiązki rodzinne, szkolne czy zawodowe. Osoba może podejmować działania pozwalające ukryć problem, unikać kontroli oraz zaprzeczać rzeczywistym konsekwencjom własnego zachowania. Utrzymanie uzależnienia wymaga coraz większych zasobów finansowych i organizacyjnych, co może prowadzić do kolejnych problemów.
Zmiany w zachowaniu nie powinny być jednak interpretowane jako całkowita utrata odpowiedzialności. Człowiek pozostaje podmiotem własnych działań, ale proces uzależnienia może znacząco wpływać na jego zdolność dokonywania racjonalnych wyborów oraz hierarchię potrzeb. Dlatego działania pomocowe powinny łączyć wymaganie odpowiedzialności z próbą zmiany mechanizmów, które podtrzymują destrukcyjny sposób funkcjonowania.
Właśnie w tym miejscu szczególnego znaczenia nabierają programy terapeutyczne i rehabilitacyjne. Ich zadaniem nie jest jedynie doprowadzenie do przerwania używania substancji, lecz również pomoc w odbudowaniu sposobu życia, który pozwala funkcjonować bez narkotyków. Może to obejmować pracę nad relacjami, odpowiedzialnością, radzeniem sobie z emocjami, rozpoznawaniem sytuacji ryzyka oraz planowaniem przyszłości.
W przypadku osób, które wcześniej podejmowały zachowania przestępcze, terapia może jednocześnie pełnić funkcję resocjalizacyjną. Zaprzestanie używania narkotyków nie zawsze automatycznie prowadzi do zmiany utrwalonych sposobów działania. Jeżeli przestępstwo przez długi czas stanowiło element codziennego funkcjonowania, konieczna może być również zmiana środowiska, systemu wartości oraz sposobów rozwiązywania problemów.
Szczególnym miejscem realizacji takich oddziaływań jest Chrześcijański Ośrodek „Teen Challenge” w Łękini. Zgodnie z założeniami niniejszej pracy ośrodek stanowi teren badań dotyczących doświadczeń osób zmagających się z problemem uzależnienia oraz zachowań przestępczych pojawiających się w ich biografiach. Funkcjonowanie w środowisku terapeutycznym daje możliwość obserwowania nie tylko skutków wcześniejszego używania substancji, ale także procesu zmiany.
Chrześcijański charakter ośrodka oznacza, że w pracy z uczestnikami istotną rolę mogą odgrywać także wartości religijne, wspólnota, odpowiedzialność za własne postępowanie oraz budowanie nowej tożsamości. W tego rodzaju modelu terapia nie sprowadza się wyłącznie do kontroli zachowania, lecz może obejmować szerszą przemianę sposobu rozumienia siebie, relacji z innymi i własnej przyszłości.
Dla osób mających za sobą doświadczenia przestępcze znaczenie może mieć odbudowanie poczucia, że wcześniejsza biografia nie musi determinować całego dalszego życia. Wyjście z uzależnienia wymaga często zerwania z dotychczasowym środowiskiem, zmian w relacjach oraz znalezienia nowych źródeł wsparcia. Wspólnota terapeutyczna może w takim przypadku tworzyć alternatywny system norm i wzorców zachowania.
Istotne jest również uczenie się odpowiedzialności za konsekwencje wcześniejszych działań. Proces zdrowienia nie powinien opierać się na zaprzeczaniu szkodom wyrządzonym rodzinie czy innym osobom. Ważnym elementem może być rozpoznanie własnego udziału w problemie, przyjęcie odpowiedzialności oraz stopniowa odbudowa relacji, o ile jest to możliwe.
W badaniu takich doświadczeń szczególnie wartościowa może być perspektywa opiekunów i wychowawców. Osoby pracujące bezpośrednio z uczestnikami programu mają możliwość obserwowania zmian zachodzących w czasie. Mogą wskazywać, jakie zachowania występowały wcześniej, w jaki sposób uczestnicy opisują swoje doświadczenia związane z narkotykami i przestępczością oraz jakie trudności pojawiają się w procesie terapii.
Wywiad z opiekunami i wychowawcami Chrześcijańskiego Ośrodka „Teen Challenge” w Łękini został zatem przyjęty jako podstawowa technika badawcza. Pozwala on uzyskać pogłębione informacje, których nie dałoby się w pełni zebrać przy użyciu prostego kwestionariusza. Rozmowa umożliwia również rozwijanie wątków szczególnie istotnych dla badanego problemu oraz poznanie ocen wynikających z praktycznego doświadczenia respondentów.
Wykorzystanie tej perspektywy ma jednak także określone ograniczenia. Opiekunowie i wychowawcy opisują doświadczenia uczestników z punktu widzenia osób prowadzących proces terapeutyczny, a nie samych uczestników. Ich wypowiedzi powinny więc być interpretowane jako profesjonalne obserwacje i oceny, a nie jako bezpośredni zapis przeżyć osób uzależnionych. Rozróżnienie to jest istotne dla rzetelności badań.
Przedmiotem niniejszej pracy są zachowania przestępcze występujące w związku z zażywaniem substancji psychoaktywnych, analizowane na podstawie doświadczeń związanych z uczestnikami Chrześcijańskiego Ośrodka „Teen Challenge” w Łękini. Szczególna uwaga została poświęcona mechanizmom, poprzez które uzależnienie może sprzyjać zachowaniom agresywnym, przemocy oraz naruszaniu prawa.
Głównym celem pracy jest rozpoznanie związku pomiędzy używaniem środków psychoaktywnych a zachowaniami przestępczymi oraz określenie, w jaki sposób zależność ta przejawia się w doświadczeniach osób objętych oddziaływaniami ośrodka. Ważnym celem jest również wskazanie znaczenia terapii, wychowania i wsparcia społecznego dla ograniczania zachowań przestępczych związanych z uzależnieniem.
Do celów szczegółowych należy wyjaśnienie pojęcia przestępstwa oraz omówienie agresji jako jednego ze źródeł zachowań mogących prowadzić do naruszania prawa. Analizie poddano agresję jako zachowanie wyuczone, reakcję mogącą rozwijać się w warunkach wykluczenia społecznego oraz zachowanie pozostające w związku z używaniem substancji psychoaktywnych.
Kolejnym zadaniem jest przedstawienie konsekwencji zażywania narkotyków oraz zmian zachodzących w kolejnych fazach uzależnienia. Szczególne miejsce zajmuje problem osoby uzależnionej występującej zarówno w roli sprawcy, jak i ofiary przemocy oraz określenie mechanizmów łączących używanie substancji z przestępczością.
Pierwszy rozdział pracy poświęcono zachowaniom przestępczym oraz agresji. Punktem wyjścia jest przedstawienie istoty przestępstwa w prawie karnym. Następnie uwaga została skierowana na zachowania agresywne wśród dzieci i młodzieży oraz ich możliwe źródła. Omówiono mechanizm uczenia się agresji, znaczenie poczucia wykluczenia społecznego oraz możliwość nasilenia agresywnych reakcji w związku z używaniem substancji psychoaktywnych.
W drugim rozdziale analizowane są konsekwencje zażywania narkotyków. Przedstawiono charakterystykę zjawiska oraz zmiany osobowości, postaw i zachowań mogące pojawiać się wraz z rozwojem uzależnienia. Osobne miejsce zajmuje problem przemocy oraz sytuacji, w której osoba uzależniona może występować zarówno jako jej sprawca, jak i ofiara. Rozdział zamyka analiza przestępczości pozostającej w związku z używaniem narkotyków.
Trzeci rozdział ma charakter metodologiczny. Określono w nim przedmiot i cel badań, problemy oraz hipotezy badawcze, a także zastosowane metody, techniki i narzędzia. Podstawową techniką badawczą jest wywiad z opiekunami i wychowawcami Chrześcijańskiego Ośrodka „Teen Challenge” w Łękini. Przedstawiono również charakterystykę terenu badań oraz badanej zbiorowości.
Czwarty rozdział zawiera prezentację rezultatów badań własnych. Zebrany materiał został poddany analizie i interpretacji pod kątem zależności pomiędzy używaniem substancji psychoaktywnych a występowaniem zachowań przestępczych. Na podstawie wypowiedzi osób pracujących z uczestnikami ośrodka podjęto próbę określenia najczęściej obserwowanych mechanizmów, problemów oraz zmian pojawiających się w procesie terapii. Rozdział obejmuje również wnioski wynikające z przeprowadzonych badań.
Znaczenie podjętego tematu wynika przede wszystkim z potrzeby lepszego rozumienia przestępczości związanej z uzależnieniem. Traktowanie każdego sprawcy używającego narkotyków wyłącznie przez pryzmat samego czynu może nie wystarczać do ograniczenia ryzyka ponownego naruszenia prawa. Podobnie samo leczenie uzależnienia może nie przynieść trwałego rezultatu, jeżeli nie zostaną zmienione utrwalone zachowania, relacje społeczne i sposób funkcjonowania jednostki. Doświadczenia związane z uczestnikami Chrześcijańskiego Ośrodka „Teen Challenge” w Łękini pozwalają spojrzeć na te dwa problemy łącznie. Umożliwiają analizę tego, w jaki sposób narkotyki, agresja, wykluczenie i zachowania przestępcze mogą tworzyć wzajemnie wzmacniający się układ, ale także pokazują znaczenie środowiska terapeutycznego, wychowawczego i wspólnotowego w próbie przerwania tego mechanizmu.