Plan pracy licencjackiej
WSTĘP
ROZDZIAŁ I. TEORETYCZNE ASPEKTY BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO
1.1. Pojęcie i typologia bezpieczeństwa
1.2. Czynniki warunkujące wzrost znaczenia bezpieczeństwa państw
1.3. Koncepcja bezpieczeństwa NATO
1.4. Wspólna Polityka Bezpieczeństwa i Obrony Unii Europejskie
ROZDZIAŁ II. AKTUALNE WYZWANIA DLA POLITYKI BEZPIECZEŃSTWA
2.1. Transformacja ładu politycznego w Europie
2.2. Dysproporcje ekonomiczne między państwami
2.3. Migracje międzynarodowe
2.4. Unia Europejska jako „producent” i „konsument” bezpieczeństwa
2.5. Umacnianie bezpieczeństwa w regionie euroatlantyckim
ROZDZIAŁ III. ANALIZA WSPÓŁCZESNYCH ZAGROŻEŃ BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO
3.1. Terroryzm międzynarodowy
3.2. Zagrożenia militarne
3.3. Przestępczość zorganizowana
3.4. Zagrożenia naturalne i ekologiczne
3.5. Niestabilność polityczna i gospodarcza
ZAKOŃCZENIE
BIBLIOGRAFIA
SPIS TABEL I RYSUNKÓW
Wstęp
Bezpieczeństwo należy do podstawowych potrzeb człowieka, społeczeństwa i państwa. Od możliwości jego zapewnienia zależy stabilność życia społecznego, rozwój gospodarczy, funkcjonowanie instytucji publicznych oraz zdolność państwa do realizowania swoich podstawowych zadań. W stosunkach międzynarodowych problem bezpieczeństwa nabiera dodatkowego znaczenia, ponieważ poszczególne państwa nie funkcjonują w izolacji. Ich sytuacja jest uzależniona od działań innych uczestników systemu międzynarodowego, zmian układu sił, rozwoju współpracy gospodarczej i politycznej, a także pojawiania się zagrożeń, których skutki przekraczają granice jednego kraju.
Przez długi czas bezpieczeństwo międzynarodowe kojarzone było przede wszystkim z zagrożeniem wojną i koniecznością ochrony terytorium państwa przed agresją zewnętrzną. Taki sposób rozumienia bezpieczeństwa nie utracił znaczenia, czego wyraźnym przykładem są konflikty zbrojne występujące we współczesnym świecie. Obecnie nie jest jednak wystarczający. Państwa muszą przeciwdziałać jednocześnie zagrożeniom militarnym, politycznym, gospodarczym, terrorystycznym, społecznym, ekologicznym, informacyjnym i cybernetycznym. Poszczególne rodzaje zagrożeń coraz częściej łączą się ze sobą, dlatego ich jednoznaczne przyporządkowanie do jednej kategorii jest trudne.
Zmiana charakteru bezpieczeństwa jest związana między innymi z rosnącą współzależnością współczesnego świata. Rozwój transportu, komunikacji, handlu międzynarodowego i technologii informacyjnych zwiększył możliwości współpracy pomiędzy państwami, przedsiębiorstwami i społeczeństwami. Jednocześnie spowodował, że kryzys występujący w jednym regionie może stosunkowo szybko oddziaływać na sytuację w innych częściach świata. Dotyczy to konfliktów zbrojnych, kryzysów gospodarczych, problemów energetycznych, migracji, epidemii, przestępczości zorganizowanej czy zagrożeń związanych z funkcjonowaniem cyberprzestrzeni.
Współczesne środowisko bezpieczeństwa charakteryzuje się więc dużą złożonością. Zagrożenie może pochodzić zarówno od innego państwa, jak i od organizacji terrorystycznej, międzynarodowej grupy przestępczej czy podmiotu prowadzącego działania w cyberprzestrzeni. Jego źródłem mogą być również procesy, których nie można bezpośrednio przypisać działaniu konkretnego uczestnika stosunków międzynarodowych, takie jak zmiany klimatu, klęski żywiołowe, niedobory zasobów lub załamania gospodarcze.
W takich warunkach samo posiadanie odpowiednio silnych sił zbrojnych nie gwarantuje pełnego bezpieczeństwa państwa. Potencjał militarny nadal pozostaje jednym z najważniejszych instrumentów odstraszania i obrony, ale musi być uzupełniany sprawnością instytucji, stabilnością gospodarki, bezpieczeństwem energetycznym, ochroną infrastruktury krytycznej, zdolnością do przeciwdziałania dezinformacji oraz właściwym przygotowaniem społeczeństwa do sytuacji kryzysowych.
Bezpieczeństwo należy zatem traktować nie jako stan całkowitego braku zagrożeń, lecz jako zdolność do ich rozpoznawania, ograniczania oraz przeciwdziałania ich następstwom. W praktyce żadne państwo nie jest w stanie wyeliminować wszystkich źródeł niebezpieczeństwa. Może jednak tworzyć rozwiązania zmniejszające prawdopodobieństwo wystąpienia określonych zdarzeń oraz ograniczające straty w przypadku, gdy zagrożenie rzeczywiście się pojawi.
Jednym z najważniejszych elementów tak rozumianego bezpieczeństwa pozostaje bezpieczeństwo państwa. Obejmuje ono ochronę jego suwerenności, integralności terytorialnej, porządku konstytucyjnego oraz zdolności do samodzielnego podejmowania decyzji politycznych. Państwo musi być zdolne nie tylko do odpierania agresji militarnej, lecz także do ochrony własnych instytucji, gospodarki, infrastruktury i społeczeństwa przed działaniami prowadzącymi do destabilizacji.
Znaczenie bezpieczeństwa państw wzrosło w ostatnich latach wraz ze zmianą sytuacji geopolitycznej. Wojna na terytorium Ukrainy przypomniała, że pełnoskalowy konflikt zbrojny pomiędzy państwami nie jest zagrożeniem wyłącznie historycznym. Jednocześnie pokazała, że współczesna wojna obejmuje znacznie więcej niż działania prowadzone bezpośrednio na polu walki. Towarzyszą jej działania informacyjne, cyberataki, presja gospodarcza, wykorzystywanie surowców energetycznych oraz próby oddziaływania na opinię publiczną i procesy polityczne w innych państwach.
Współczesne zagrożenia militarne nie ograniczają się zatem do możliwości tradycyjnej agresji. Coraz większego znaczenia nabierają działania hybrydowe, które łączą instrumenty wojskowe i pozamilitarne. Mogą obejmować dezinformację, cyberataki, sabotaż, presję ekonomiczną, działania wywiadowcze, instrumentalne wykorzystywanie procesów migracyjnych oraz inne sposoby wywierania nacisku na państwo bez formalnego wypowiedzenia wojny.
Zjawisko to powoduje trudności z jednoznacznym określeniem granicy pomiędzy pokojem a konfliktem. Państwo może być poddawane działaniom mającym osłabić jego stabilność, nie znajdując się jednocześnie w stanie formalnej wojny. Wymusza to zmianę sposobu organizowania bezpieczeństwa oraz rozwijanie zdolności reagowania na zagrożenia występujące poniżej progu klasycznego konfliktu zbrojnego.
Szczególne miejsce w systemie bezpieczeństwa euroatlantyckiego zajmuje Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego. NATO opiera swoje funkcjonowanie na zasadzie obrony zbiorowej, zgodnie z którą zagrożenie bezpieczeństwa jednego z państw członkowskich dotyczy całego Sojuszu. Podstawowe znaczenie tej zasady polega na tworzeniu mechanizmu odstraszania potencjalnego agresora oraz wzmacnianiu poczucia bezpieczeństwa państw należących do organizacji.
Znaczenie NATO zmieniało się wraz z przemianami ładu międzynarodowego. Po zakończeniu zimnej wojny znacznie większą uwagę zwracano na operacje reagowania kryzysowego, stabilizację regionów objętych konfliktami i walkę z terroryzmem. Pogorszenie sytuacji bezpieczeństwa w Europie spowodowało jednak ponowne przesunięcie akcentu na odstraszanie i zdolność obrony terytorium państw członkowskich.
Bezpieczeństwo europejskie nie jest budowane wyłącznie w ramach NATO. Ważną rolę odgrywa także Unia Europejska, która wraz z rozwojem integracji zaczęła podejmować coraz więcej działań dotyczących polityki zagranicznej, bezpieczeństwa i obrony. Jej możliwości różnią się od instrumentów dostępnych NATO. Unia dysponuje rozbudowanymi narzędziami gospodarczymi, finansowymi, prawnymi i politycznymi, które mogą być wykorzystywane do zapobiegania kryzysom oraz reagowania na zagrożenia.
W tym sensie Unia Europejska jest jednocześnie odbiorcą bezpieczeństwa tworzonego między innymi przez współpracę transatlantycką i podmiotem uczestniczącym w jego budowaniu. Bezpieczeństwo państw członkowskich zależy od zdolności do obrony ich terytorium, ale również od stabilności gospodarczej, bezpieczeństwa energetycznego, ochrony granic, skutecznej polityki migracyjnej, cyberbezpieczeństwa czy przeciwdziałania terroryzmowi.
Rozwój europejskiej polityki bezpieczeństwa był procesem długotrwałym. Poszczególne koncepcje współpracy obronnej zmieniały się wraz z kolejnymi etapami integracji europejskiej oraz przemianami sytuacji międzynarodowej. Współcześnie szczególne znaczenie posiada Wspólna Polityka Bezpieczeństwa i Obrony, będąca elementem szerszej Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa. Pokazuje to stopniowe zwiększanie odpowiedzialności Unii za bezpieczeństwo jej członków i otoczenia.
Innym elementem europejskiego systemu bezpieczeństwa są mechanizmy współpracy rozwijane na obszarze postsowieckim. Rozpad Związku Radzieckiego doprowadził do powstania nowych państw i stworzył konieczność określenia zasad ich wzajemnych relacji. Wspólnota Niepodległych Państw była jedną z form organizowania współpracy części państw tego obszaru. Z perspektywy współczesnej jej znaczenie należy jednak analizować z uwzględnieniem głębokich zmian politycznych i konfliktów, które wystąpiły w regionie w kolejnych dekadach.
Przekształcenia na obszarze postsowieckim pozostają jednym z czynników wpływających na bezpieczeństwo całej Europy. Różnice interesów poszczególnych państw, konflikty terytorialne, rywalizacja polityczna i zmieniające się kierunki ich polityki zagranicznej spowodowały, że wcześniejsze założenia dotyczące możliwości stworzenia jednolitego systemu współpracy nie zostały w pełni zrealizowane.
Jednym z podstawowych problemów współczesnej polityki bezpieczeństwa jest transformacja ładu politycznego w Europie. Zakończenie zimnej wojny stworzyło warunki do rozszerzenia współpracy pomiędzy państwami wcześniej należącymi do przeciwstawnych bloków polityczno-wojskowych. Rozszerzenie NATO i Unii Europejskiej doprowadziło do objęcia instytucjami integracji euroatlantyckiej dużej części Europy Środkowej i Wschodniej.
Proces ten nie doprowadził jednak do trwałego usunięcia wszystkich źródeł konfliktów. Z czasem zaczęły narastać napięcia dotyczące przyszłego kształtu europejskiego systemu bezpieczeństwa, relacji Rosji z Zachodem oraz kierunku integracji państw położonych pomiędzy Federacją Rosyjską a strukturami euroatlantyckimi. Obecna sytuacja pokazuje, że europejski ład bezpieczeństwa nadal podlega głębokim przemianom.
Kolejnym czynnikiem wpływającym na bezpieczeństwo są dysproporcje ekonomiczne pomiędzy państwami. Różnice w poziomie rozwoju gospodarczego, poziomie życia, dostępie do edukacji i ochrony zdrowia czy możliwościach znalezienia zatrudnienia mogą przyczyniać się do wzrostu napięć społecznych i politycznych. Nie oznacza to, że ubóstwo automatycznie prowadzi do konfliktu, jednak w połączeniu ze słabością instytucji państwowych, korupcją i brakiem stabilności może zwiększać podatność państwa na kryzysy.
Problemy gospodarcze mogą również ograniczać możliwości prowadzenia skutecznej polityki bezpieczeństwa. Państwo dysponujące niewystarczającymi środkami finansowymi może mieć trudności z utrzymaniem sprawnych instytucji, sił zbrojnych, policji czy systemów ochrony infrastruktury. Długotrwałe kryzysy ekonomiczne mogą także prowadzić do niezadowolenia społecznego i utraty zaufania do władz.
Z problemami gospodarczymi i politycznymi częściowo związane są migracje międzynarodowe. Migracja jest zjawiskiem naturalnie występującym w stosunkach międzynarodowych i sama w sobie nie stanowi zagrożenia bezpieczeństwa. Może być następstwem poszukiwania lepszych warunków życia, podejmowania pracy, edukacji czy łączenia rodzin. Szczególne problemy pojawiają się natomiast w przypadku gwałtownych i masowych przepływów ludności spowodowanych wojną, prześladowaniami, katastrofami lub załamaniem struktur państwowych.
Duże ruchy migracyjne mogą powodować konieczność szybkiego zapewnienia pomocy humanitarnej, miejsc pobytu, świadczeń społecznych oraz integracji osób przybywających do danego państwa. Problemy bezpieczeństwa mogą pojawić się również wtedy, gdy migracja jest celowo wykorzystywana jako instrument presji politycznej albo gdy nielegalne przekraczanie granic staje się obszarem działalności zorganizowanych grup przestępczych.
Bezpieczeństwo granic pozostaje zatem istotnym elementem bezpieczeństwa państwowego i międzynarodowego. Nie może być jednak rozpatrywane wyłącznie jako problem ochrony przed osobami migrującymi. Obejmuje również zwalczanie przemytu, handlu ludźmi, nielegalnego obrotu bronią, narkotykami i innymi towarami oraz kontrolowanie przepływu osób stanowiących rzeczywiste zagrożenie.
Jednym z najpoważniejszych zagrożeń pozapaństwowych pozostaje terroryzm międzynarodowy. Jego szczególną cechą jest wykorzystywanie przemocy lub groźby jej zastosowania w celu wywołania strachu i osiągnięcia określonych celów politycznych, ideologicznych lub religijnych. Terroryzm może być skierowany przeciwko instytucjom państwowym, obiektom wojskowym, infrastrukturze, a także ludności cywilnej.
Współczesny terroryzm wykorzystuje możliwości wynikające z globalizacji oraz rozwoju technologii komunikacyjnych. Organizacje ekstremistyczne mogą prowadzić propagandę, pozyskiwać zwolenników oraz utrzymywać kontakty z osobami znajdującymi się w różnych państwach. Internet umożliwia także rozpowszechnianie materiałów propagandowych i instrukcji bez konieczności fizycznego kontaktu pomiędzy członkami organizacji.
Przeciwdziałanie terroryzmowi wymaga więc współpracy międzynarodowej. Istotne znaczenie posiada wymiana informacji pomiędzy służbami, ochrona granic, kontrolowanie przepływów finansowych oraz zwalczanie radykalizacji. Jednocześnie działania podejmowane przez państwo muszą uwzględniać konieczność ochrony praw i wolności obywatelskich, co powoduje powstawanie trudnych problemów prawnych i politycznych.
Kolejną kategorią są zagrożenia militarne. Współczesne konflikty pokazują, że mimo rozwoju prawa międzynarodowego i organizacji służących pokojowemu rozwiązywaniu sporów możliwość użycia siły w stosunkach międzynarodowych nadal istnieje. Zagrożenie może obejmować zarówno konflikt lokalny, jak i wojnę o znacznie szerszym zasięgu.
Rozwój technologiczny wpływa przy tym na sposób prowadzenia działań zbrojnych. Obok tradycyjnych rodzajów uzbrojenia coraz większe znaczenie posiadają systemy bezzałogowe, rozpoznanie satelitarne, środki walki elektronicznej, precyzyjne systemy rażenia oraz rozwiązania wykorzystujące technologie cyfrowe. Współczesne siły zbrojne są w coraz większym stopniu zależne od sprawnego przepływu informacji.
Szczególnym zagrożeniem pozostaje broń masowego rażenia. Potencjalne użycie broni jądrowej, chemicznej lub biologicznej mogłoby przynieść skutki wykraczające daleko poza bezpośredni obszar konfliktu. Z tego względu kontrola zbrojeń, nieproliferacja i utrzymywanie odpowiednich mechanizmów odstraszania pozostają istotnymi elementami bezpieczeństwa międzynarodowego.
Do ważnych zagrożeń należy także przestępczość zorganizowana. Rozwój międzynarodowych powiązań gospodarczych i komunikacyjnych jest wykorzystywany nie tylko przez legalne przedsiębiorstwa, lecz również przez grupy przestępcze. Ich działalność obejmuje między innymi handel narkotykami, przemyt ludzi, handel bronią, pranie pieniędzy, korupcję, oszustwa i cyberprzestępczość.
Przestępczość zorganizowana może stanowić poważne zagrożenie dla stabilności państw, zwłaszcza gdy grupy przestępcze uzyskują wpływ na instytucje publiczne lub wykorzystują ich słabość. Szczególnie podatne są państwa znajdujące się w stanie konfliktu lub charakteryzujące się niską skutecznością administracji i wymiaru sprawiedliwości.
Współcześnie coraz większe znaczenie ma przestępczość prowadzona za pomocą technologii informatycznych. Cyberprzestępcy mogą działać z terytorium innego państwa niż ich ofiary, co utrudnia prowadzenie postępowań i wymaga międzynarodowej współpracy organów ścigania. Ataki mogą być wymierzone zarówno w osoby prywatne i przedsiębiorstwa, jak i instytucje publiczne oraz systemy infrastruktury krytycznej.
Cyberzagrożenia nie powinny być jednak utożsamiane wyłącznie z przestępczością. Cyberprzestrzeń może być wykorzystywana również przez państwa i podmioty z nimi powiązane do prowadzenia działalności wywiadowczej, sabotażu czy zakłócania funkcjonowania instytucji przeciwnika. Powoduje to, że cyberbezpieczeństwo stało się jednym z ważnych obszarów współczesnej polityki bezpieczeństwa.
Podobnie istotna jest dezinformacja. Celowe rozpowszechnianie fałszywych lub zmanipulowanych treści może służyć wpływaniu na zachowania społeczne, pogłębianiu konfliktów wewnętrznych oraz osłabianiu zaufania do instytucji publicznych. Szczególnie niebezpieczne jest łączenie dezinformacji z innymi metodami oddziaływania, ponieważ może ona wspierać działania polityczne, gospodarcze lub militarne.
Wśród współczesnych zagrożeń znajdują się również problemy naturalne i ekologiczne. Klęski żywiołowe mogą powodować znaczne straty ludzkie i materialne oraz prowadzić do zakłócenia działania infrastruktury. Ich skutki mogą obejmować rozległe obszary i wymagać pomocy międzynarodowej.
Długookresowym wyzwaniem są zmiany klimatu i degradacja środowiska. Zmieniające się warunki klimatyczne mogą wpływać na dostępność wody i żywności, powodować wzrost częstotliwości ekstremalnych zjawisk pogodowych i zmuszać ludność do opuszczania dotychczasowych miejsc zamieszkania. W regionach już charakteryzujących się niestabilnością polityczną problemy te mogą pogłębiać istniejące konflikty.
Zagrożenia ekologiczne pokazują szczególnie wyraźnie, że współczesnego bezpieczeństwa nie da się zapewnić wyłącznie na poziomie jednego państwa. Zanieczyszczenie środowiska, zmiany klimatyczne czy katastrofy obejmujące kilka państw wymagają współpracy i wspólnego przygotowania mechanizmów reagowania.
Odrębnym, ale powiązanym problemem jest niestabilność polityczna i gospodarcza. Państwo, którego instytucje nie są zdolne do wykonywania podstawowych funkcji, może stać się źródłem problemów także dla swojego otoczenia. Konflikty wewnętrzne, brak kontroli nad częścią terytorium, korupcja, przemoc polityczna i załamanie gospodarcze mogą prowadzić do migracji, rozwoju przestępczości oraz powstawania organizacji ekstremistycznych.
Niestabilność gospodarcza może także pogłębiać napięcia pomiędzy państwami. Kryzysy finansowe, wzrost cen surowców, problemy z dostępnością energii czy zakłócenia międzynarodowych łańcuchów dostaw wpływają na bezpieczeństwo ekonomiczne. Gospodarka jest więc nie tylko zapleczem polityki bezpieczeństwa, ale również jednym z jej obszarów.
Szczególną rolę odgrywa bezpieczeństwo energetyczne. Państwa potrzebują stabilnego dostępu do energii, aby utrzymywać działalność przemysłu, transportu, usług publicznych i gospodarstw domowych. Nadmierna zależność od jednego dostawcy może prowadzić do powstania podatności na naciski ekonomiczne i polityczne. Dlatego dywersyfikacja źródeł energii i kierunków dostaw ma znaczenie wykraczające poza zwykły rachunek ekonomiczny.
Współczesne bezpieczeństwo międzynarodowe jest więc wynikiem wzajemnego oddziaływania bardzo różnych czynników. Konflikt zbrojny może wywołać kryzys gospodarczy, migracyjny i energetyczny. Niestabilność polityczna może sprzyjać przestępczości zorganizowanej i terroryzmowi. Z kolei dezinformacja i cyberataki mogą być elementami przygotowania lub wspierania działań militarnych. Poszczególnych zagrożeń nie należy zatem analizować w całkowitym oderwaniu od siebie.
Ważne jest również rozróżnienie pomiędzy zagrożeniem rzeczywistym a sposobem jego postrzegania. Polityka bezpieczeństwa jest tworzona nie tylko na podstawie obiektywnych danych, ale również ocen dotyczących prawdopodobieństwa przyszłych zdarzeń. Błędna ocena może prowadzić zarówno do niedostatecznego przygotowania, jak i do nieproporcjonalnej reakcji.
Z tego względu jednym z podstawowych zadań państwa jest prawidłowe rozpoznawanie zagrożeń. Wymaga ono działalności służb, analizy sytuacji międzynarodowej, współpracy z sojusznikami oraz obserwowania zmian społecznych, gospodarczych i technologicznych. Bez odpowiedniego rozpoznania trudno właściwie określić środki potrzebne do zapewnienia bezpieczeństwa.
Istotne znaczenie ma współpraca międzynarodowa. Wiele zagrożeń posiada charakter transgraniczny i nie może być skutecznie zwalczanych samodzielnie przez pojedyncze państwo. Dotyczy to terroryzmu, przestępczości zorganizowanej, cyberzagrożeń, migracji czy problemów ekologicznych. Organizacje międzynarodowe tworzą warunki do wymiany informacji, uzgadniania wspólnych zasad oraz podejmowania skoordynowanych działań.
Celem pracy jest przedstawienie najważniejszych współczesnych zagrożeń bezpieczeństwa międzynarodowego oraz ukazanie zmian zachodzących w sposobie rozumienia i organizowania bezpieczeństwa państw. Szczególną uwagę poświęcono zagrożeniom militarnym i terrorystycznym, przestępczości zorganizowanej, niestabilności politycznej i gospodarczej oraz zagrożeniom naturalnym i ekologicznym.
W pracy podjęto również problem znaczenia współpracy międzynarodowej dla przeciwdziałania współczesnym zagrożeniom. Podstawowe pytanie dotyczy tego, jak zmieniający się charakter zagrożeń wpływa na bezpieczeństwo państw oraz działania podejmowane przez organizacje odpowiedzialne za bezpieczeństwo międzynarodowe. Szczególne znaczenie ma w tym zakresie działalność NATO oraz Unii Europejskiej, a także przemiany systemu bezpieczeństwa w regionie euroatlantyckim.
Przy omawianiu współczesnych zagrożeń uwzględniono zarówno tradycyjne problemy związane z możliwością użycia siły militarnej, jak i zagrożenia pozamilitarne. Takie ujęcie wynika z faktu, że współczesne państwo może być osłabiane przy użyciu bardzo różnych instrumentów, a bezpieczeństwo społeczeństwa zależy również od stabilności gospodarki, infrastruktury, systemów informacyjnych i środowiska naturalnego.
W pracy wykorzystano literaturę dotyczącą bezpieczeństwa międzynarodowego, stosunków międzynarodowych oraz polityki bezpieczeństwa. Uwzględniono także dokumenty związane z funkcjonowaniem NATO i Unii Europejskiej oraz przemianami europejskiego środowiska bezpieczeństwa.
Praca składa się z trzech rozdziałów. W pierwszym rozdziale przedstawiono teoretyczne aspekty bezpieczeństwa międzynarodowego. Omówiono pojęcie i podstawowe rodzaje bezpieczeństwa oraz czynniki wpływające na wzrost jego znaczenia. Przedstawiono również koncepcję bezpieczeństwa NATO, rozwój europejskiej współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony oraz mechanizmy bezpieczeństwa powstałe na obszarze Wspólnoty Niepodległych Państw.
Drugi rozdział poświęcono aktualnym wyzwaniom polityki bezpieczeństwa. Omówiono zmiany ładu politycznego w Europie, znaczenie dysproporcji gospodarczych pomiędzy państwami oraz problem migracji międzynarodowych. Przedstawiono również rolę Unii Europejskiej w kształtowaniu bezpieczeństwa oraz działania służące jego umacnianiu w regionie euroatlantyckim.
W trzecim rozdziale skoncentrowano się na analizie najważniejszych zagrożeń bezpieczeństwa międzynarodowego. Omówiono terroryzm, zagrożenia militarne, przestępczość zorganizowaną, zagrożenia naturalne i ekologiczne oraz niestabilność polityczną i gospodarczą. Zwrócono także uwagę na wzajemne powiązania pomiędzy poszczególnymi zagrożeniami, ponieważ ich skutki coraz częściej występują jednocześnie i wzajemnie się wzmacniają.
Współczesne bezpieczeństwo międzynarodowe nie może być rozpatrywane wyłącznie z perspektywy możliwości wybuchu wojny. Rozwój technologiczny, globalizacja gospodarki, przemiany polityczne oraz rosnące współzależności pomiędzy państwami spowodowały pojawienie się nowych obszarów ryzyka. Jednocześnie wydarzenia ostatnich lat pokazały, że klasyczne zagrożenia militarne nie zniknęły. Obecna polityka bezpieczeństwa musi zatem łączyć przygotowanie do obrony przed tradycyjną agresją z przeciwdziałaniem zagrożeniom hybrydowym, gospodarczym, informacyjnym, społecznym i ekologicznym.