Plan pracy magisterskiej:
Wstęp
Rozdział I: Wprowadzenie do problematyki wsparcia społecznego dla więźniów po odbyciu kary
1.1. Kontekst społeczny i prawny
1.1.1. Współczesny system penitencjarny i jego cele
1.1.2. Rozumienie wsparcia społecznego w kontekście resocjalizacji
1.2. Przegląd literatury
1.2.1. Teorie wsparcia społecznego i jego roli w procesie resocjalizacji
1.2.2. Studia dotyczące wsparcia społecznego dla więźniów po odbyciu kary
Rozdział II: Analiza potrzeb więźniów po odbyciu kary
2.1. Przejście od życia w więzieniu do społeczeństwa
2.1.1. Wyzwania związane z powrotem do społeczeństwa
2.1.2. Rolę wsparcia społecznego w procesie adaptacji
2.2. Przegląd badań dotyczących potrzeb więźniów po odbyciu kary
2.2.1. Zrozumienie i analiza różnych potrzeb
2.2.2. Potrzeba wsparcia społecznego i jej wpływ na proces resocjalizacji
Rozdział III: Wsparcie społeczne dla więźniów po odbyciu kary – badanie empiryczne
3.1. Metodologia badania
3.1.1. Wybór metod i technik badawczych
3.1.2. Wybór próby badawczej i proces zbierania danych
3.2. Wyniki badania
3.2.1. Analiza i interpretacja wyników
3.2.2. Wnioski z badania
Rozdział IV: Strategie i rekomendacje dotyczące wsparcia społecznego dla więźniów po odbyciu kary
4.1. Przegląd strategii wsparcia społecznego
4.1.1. Badania dotyczące skutecznych strategii wsparcia
4.1.2. Aplikacja tych strategii w kontekście więźniów po odbyciu kary
4.2. Rekomendacje
4.2.1. Rekomendacje na podstawie przeglądu literatury
4.2.2. Rekomendacje na podstawie wyników badań
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Opuszczenie zakładu karnego jest dla osoby odbywającej karę pozbawienia wolności momentem szczególnym. Z jednej strony oznacza odzyskanie wolności i możliwość ponownego samodzielnego decydowania o własnym życiu, z drugiej natomiast wiąże się z koniecznością zmierzenia się z wieloma problemami, które podczas pobytu w jednostce penitencjarnej pozostawały poza zakresem codziennego funkcjonowania. Osoba opuszczająca zakład karny musi ponownie odnaleźć swoje miejsce w rodzinie, środowisku lokalnym i na rynku pracy, zapewnić sobie środki utrzymania oraz miejsce zamieszkania, a także nauczyć się funkcjonować w warunkach znacznie większej swobody i odpowiedzialności. Powrót do społeczeństwa może być zatem procesem trudnym i długotrwałym, szczególnie w przypadku osób, które odbywały wieloletnią karę albo jeszcze przed osadzeniem znajdowały się w niekorzystnej sytuacji społecznej i materialnej.
Kara pozbawienia wolności spełnia kilka funkcji. Poza ochroną społeczeństwa i realizacją konsekwencji wynikających z popełnienia przestępstwa jednym z jej istotnych celów jest stworzenie warunków sprzyjających zmianie postaw skazanego oraz przygotowaniu go do życia zgodnego z obowiązującymi normami po opuszczeniu zakładu karnego. Proces ten wiąże się z resocjalizacją, która nie powinna kończyć się wraz z ostatnim dniem odbywania kary. Rzeczywista skuteczność działań podejmowanych podczas pobytu w zakładzie karnym jest bowiem w znacznym stopniu weryfikowana dopiero po powrocie człowieka do środowiska otwartego. To właśnie wtedy były skazany musi wykorzystać zdobyte umiejętności i podejmować samodzielne decyzje bez stałej kontroli charakterystycznej dla warunków izolacji penitencjarnej.
Pobyt w zakładzie karnym oznacza funkcjonowanie w środowisku, w którym wiele elementów codziennego życia jest zorganizowanych przez instytucję. Ustalone są godziny posiłków, odpoczynku, wykonywania obowiązków oraz korzystania z określonych form aktywności. Możliwość samodzielnego decydowania jest w sposób naturalny ograniczona. Po opuszczeniu zakładu karnego sytuacja ulega gwałtownej zmianie. Osoba odzyskuje możliwość wyboru, ale wraz z nią otrzymuje pełną odpowiedzialność za organizowanie własnej codzienności. Konieczne staje się samodzielne poszukiwanie zatrudnienia, gospodarowanie środkami finansowymi, załatwianie spraw urzędowych, dbanie o mieszkanie oraz odbudowywanie relacji społecznych. Dla osoby przebywającej przez dłuższy czas w warunkach izolacji przejście to może stanowić poważne wyzwanie adaptacyjne.
Trudności nie wynikają wyłącznie z samego faktu przebywania w więzieniu. W wielu przypadkach problemy obecne po opuszczeniu zakładu karnego istniały już wcześniej. Część osób skazanych przed odbyciem kary doświadczała bezrobocia, ubóstwa, uzależnienia, konfliktów rodzinnych, zadłużenia czy problemów mieszkaniowych. Pobyt w zakładzie karnym nie zawsze prowadzi do rozwiązania tych trudności. Po powrocie na wolność mogą one pojawić się ponownie, niekiedy w bardziej nasilonej postaci. Jeżeli człowiek nie posiada stałego miejsca zamieszkania, nie może znaleźć pracy i nie ma bliskich osób gotowych do udzielenia mu pomocy, zagrożenie marginalizacją oraz powrotem do wcześniejszych zachowań może się zwiększać.
Jednym z ważniejszych problemów jest znalezienie zatrudnienia. Praca ma znaczenie nie tylko jako źródło dochodu. Pozwala również organizować codzienny rytm życia, nawiązywać relacje społeczne, odzyskiwać poczucie samodzielności i budować przekonanie o możliwości funkcjonowania zgodnie z obowiązującymi zasadami. Osoby z przeszłością kryminalną mogą jednak napotykać trudności podczas poszukiwania zatrudnienia. Problemem może być brak odpowiednich kwalifikacji, przerwa w zatrudnieniu wynikająca z odbywania kary, niewielkie doświadczenie zawodowe, a także niechęć części pracodawców do zatrudniania osób uprzednio karanych.
Równie istotna jest sytuacja mieszkaniowa. Bez stabilnego miejsca pobytu trudno skutecznie podejmować pozostałe działania zmierzające do społecznej readaptacji. Człowiek skoncentrowany na znalezieniu miejsca do spania ma ograniczone możliwości regularnego poszukiwania pracy, kontynuowania terapii czy realizowania innych planów. W szczególnie trudnym położeniu znajdują się osoby, które po opuszczeniu zakładu karnego nie mogą powrócić do wcześniejszego miejsca zamieszkania albo nie posiadają rodziny zdolnej zapewnić im choćby czasowe schronienie. Problemy mieszkaniowe mogą w takich przypadkach prowadzić do korzystania z placówek pomocowych, tymczasowych miejsc pobytu, a w skrajnych sytuacjach również do bezdomności.
Powrót do społeczeństwa oznacza także konieczność odbudowywania relacji rodzinnych. Podczas odbywania kary kontakty z najbliższymi są ograniczone, a długotrwała rozłąka może prowadzić do zmian w funkcjonowaniu całej rodziny. Partnerzy mogą się od siebie oddalić, dzieci dorastają, a osoby pozostające na wolności przejmują obowiązki wcześniej wykonywane przez skazanego. Powrót nie zawsze oznacza więc proste odtworzenie relacji istniejących przed osadzeniem. Niekiedy wymaga ich ponownego budowania oraz zdobycia zaufania osób, które mogły wcześniej doświadczać negatywnych konsekwencji zachowania skazanego.
Rodzina może jednak stanowić jedno z najważniejszych źródeł wsparcia po zakończeniu odbywania kary. Pomoc może mieć charakter materialny, mieszkaniowy, emocjonalny i organizacyjny. Sama możliwość zamieszkania u bliskich oraz posiadanie osoby, z którą można rozmawiać o problemach, może w znacznym stopniu ułatwić pierwsze tygodnie lub miesiące po opuszczeniu zakładu karnego. Akceptacja ze strony rodziny może także wzmacniać motywację do podejmowania działań zgodnych z normami społecznymi. Jednocześnie należy pamiętać, że nie każdy były skazany posiada takie zaplecze. Niektóre relacje rodzinne zostały zerwane jeszcze przed osadzeniem, inne uległy pogorszeniu podczas odbywania kary, a w części przypadków powrót do dawnego środowiska może oznaczać ponowne zetknięcie się z czynnikami, które wcześniej sprzyjały zachowaniom przestępczym.
Wsparcie społeczne należy zatem rozumieć znacznie szerzej niż wyłącznie jako pomoc udzielaną przez rodzinę. Może ono pochodzić od znajomych, organizacji społecznych, instytucji publicznych, kuratorów, pracowników socjalnych, terapeutów, pracodawców oraz innych osób uczestniczących w procesie readaptacji. Wsparcie może przyjmować różne formy. Pomoc materialna obejmuje między innymi zapewnienie podstawowych środków do życia, możliwość zakwaterowania czy wsparcie finansowe. Pomoc informacyjna polega na przekazywaniu wiedzy potrzebnej do odnalezienia się w systemie instytucjonalnym, znalezienia pracy czy skorzystania z przysługujących świadczeń. Wsparcie emocjonalne oznacza natomiast zainteresowanie, akceptację, możliwość rozmowy oraz świadomość, że w sytuacji trudnej można zwrócić się do konkretnej osoby.
Szczególne znaczenie ma wsparcie udzielane w pierwszym okresie po opuszczeniu jednostki penitencjarnej. Jest to czas, w którym były skazany może być szczególnie narażony na dezorganizację codziennego życia. Konfrontuje wcześniejsze oczekiwania dotyczące wolności z rzeczywistymi problemami. Może doświadczać rozczarowania, gdy okazuje się, że znalezienie zatrudnienia jest trudne, relacje z rodziną nie wracają natychmiast do wcześniejszego stanu, a środowisko społeczne odnosi się do niego z nieufnością. W takich warunkach łatwo może dojść do osłabienia motywacji do zmiany.
Istotnym problemem pozostaje stygmatyzacja osób, które odbywały karę pozbawienia wolności. Formalne zakończenie kary nie zawsze oznacza społeczne zakończenie konsekwencji wcześniejszego przestępstwa. Były więzień może przez długi czas być postrzegany przede wszystkim przez pryzmat swojej przeszłości. Dotyczy to zarówno relacji prywatnych, jak i sytuacji zawodowych czy kontaktów z otoczeniem lokalnym. Społeczna nieufność jest w pewnych sytuacjach zrozumiała, szczególnie gdy wcześniejsze zachowanie jednostki powodowało poważne szkody, jednak trwałe przypisywanie człowiekowi roli przestępcy może utrudniać jego powrót do zgodnego z prawem funkcjonowania.
Proces readaptacji wymaga bowiem możliwości pełnienia nowych ról społecznych. Osoba opuszczająca zakład karny powinna mieć możliwość funkcjonowania jako pracownik, partner, rodzic, sąsiad czy członek lokalnej społeczności. Jeżeli wszystkie jej kontakty z innymi są podporządkowane statusowi byłego skazanego, zmiana własnego sposobu postrzegania siebie może być znacznie trudniejsza. Wsparcie społeczne może w tym zakresie pełnić rolę czynnika umożliwiającego stopniową odbudowę pozytywnej tożsamości oraz przekonania o możliwości prowadzenia innego życia niż przed odbyciem kary.
Problem readaptacji jest ściśle związany z zapobieganiem powrotności do przestępstwa. Sam fakt odbycia kary nie usuwa automatycznie czynników, które wcześniej przyczyniały się do zachowań naruszających prawo. Jeśli po wyjściu z zakładu karnego człowiek powraca do tego samego środowiska, ponownie pozostaje bez pracy, zmaga się z uzależnieniem, nie ma miejsca zamieszkania i nie otrzymuje wsparcia, ryzyko ponownego wejścia w konflikt z prawem może wzrastać. Odpowiednio zorganizowana pomoc postpenitencjarna ma więc znaczenie nie tylko dla konkretnej osoby, lecz również dla bezpieczeństwa społecznego.
Ważnym elementem procesu przygotowywania do życia na wolności powinny być działania rozpoczynane jeszcze podczas odbywania kary. Jeżeli problemy dotyczą braku kwalifikacji zawodowych, uzależnienia, zadłużenia czy braku dokumentów, ich rozwiązywanie nie powinno być odkładane wyłącznie na okres po opuszczeniu jednostki. Przygotowanie do zwolnienia może obejmować między innymi podnoszenie kwalifikacji, terapię, pomoc w nawiązywaniu kontaktów z rodziną oraz współpracę z instytucjami, które będą udzielały pomocy już po zakończeniu kary. Pozwala to ograniczyć sytuację, w której osoba opuszcza zakład karny bez konkretnego planu dalszego funkcjonowania.
Szczególnie potrzebna jest ciągłość oddziaływań. Jeżeli osoba korzystała w zakładzie karnym z terapii uzależnienia lub innych form pomocy, po zwolnieniu powinna mieć możliwość kontynuowania podjętej pracy. Zerwanie kontaktu ze specjalistami właśnie w momencie powrotu do środowiska, w którym pojawiają się nowe pokusy i problemy, może zmniejszać skuteczność wcześniejszych oddziaływań. Podobnie działania dotyczące zatrudnienia powinny prowadzić nie tylko do zdobycia określonych kwalifikacji, ale także do rzeczywistej możliwości wykorzystania ich na rynku pracy.
Współczesne warunki społeczne powodują dodatkowe trudności dla osób, które przebywały w izolacji przez długi okres. Zmiany technologiczne zachodzą bardzo szybko i obejmują obecnie wiele podstawowych czynności. Kontakty z urzędami, bankowość, poszukiwanie pracy, dokonywanie zakupów czy komunikacja coraz częściej odbywają się za pośrednictwem Internetu i urządzeń cyfrowych. Człowiek opuszczający zakład karny po wielu latach może mieć trudności z korzystaniem z rozwiązań, które dla innych osób stały się elementem codzienności. Braki w kompetencjach cyfrowych mogą zatem stanowić kolejną barierę społecznej adaptacji.
Wsparcie powinno uwzględniać również indywidualne zróżnicowanie osób opuszczających zakłady karne. Nie istnieje jeden model pomocy, który będzie równie skuteczny wobec wszystkich. Innych działań może potrzebować osoba młoda, odbywająca pierwszą krótką karę, a innych człowiek po wieloletnim pobycie w warunkach izolacji. Odmienna może być sytuacja osoby posiadającej wspierającą rodzinę i kwalifikacje zawodowe od sytuacji kogoś, kto pozostaje bezdomny, jest uzależniony i nigdy nie funkcjonował stabilnie na rynku pracy. Dlatego skuteczna pomoc powinna być poprzedzona rozpoznaniem konkretnych potrzeb i zasobów.
Znaczenie ma przy tym nie tylko zakres wsparcia, lecz także sposób jego udzielania. Pomoc nie powinna prowadzić do trwałego uzależnienia od instytucji i zastępować jednostki w wykonywaniu wszystkich obowiązków. Jej zadaniem jest umożliwienie stopniowego odzyskiwania samodzielności. Wsparcie może być intensywniejsze w pierwszym okresie po zwolnieniu, a następnie ograniczane wraz ze wzrostem zdolności osoby do samodzielnego funkcjonowania. Ważne jest więc połączenie pomocy z wymaganiem aktywnego udziału osoby opuszczającej zakład karny w rozwiązywaniu własnych problemów.
Zagadnienie to posiada również wyraźny wymiar społeczny. Skuteczna readaptacja byłych skazanych ogranicza koszty ponownego popełniania przestępstw, kolejnych postępowań karnych i ponownej izolacji penitencjarnej. Pozwala ponadto zwiększać liczbę osób podejmujących pracę i samodzielnie utrzymujących siebie oraz swoje rodziny. Wsparcie postpenitencjarne nie powinno być zatem rozpatrywane wyłącznie jako pomoc kierowana do osoby, która popełniła przestępstwo, ale także jako jeden ze sposobów ochrony społeczeństwa przed powrotnością do zachowań przestępczych.
Przedmiotem niniejszej pracy jest wsparcie społeczne osób po odbyciu kary pozbawienia wolności oraz jego znaczenie w procesie ponownego przystosowania do życia w społeczeństwie. Głównym celem pracy jest określenie roli wsparcia społecznego w procesie readaptacji osób opuszczających zakłady karne oraz rozpoznanie najważniejszych potrzeb występujących po zakończeniu odbywania kary. Szczególna uwaga zostanie poświęcona znaczeniu rodziny, instytucji pomocowych, środowiska zawodowego oraz innych źródeł wsparcia dla ograniczania trudności związanych z powrotem do społeczeństwa.
Cele szczegółowe obejmują przedstawienie społecznego i prawnego kontekstu readaptacji osób opuszczających zakłady karne, scharakteryzowanie pojęcia wsparcia społecznego oraz jego podstawowych form, rozpoznanie problemów pojawiających się po zakończeniu kary i określenie znaczenia poszczególnych źródeł pomocy. Istotnym celem jest również poznanie opinii i doświadczeń osób objętych badaniem, ocena dostępnych form wsparcia oraz wskazanie rozwiązań, które mogą zwiększać skuteczność działań resocjalizacyjnych i postpenitencjarnych.
Praca składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym rozdziale przedstawiono podstawowe zagadnienia związane ze wsparciem społecznym osób opuszczających zakłady karne. Omówiono współczesny system penitencjarny i jego cele oraz znaczenie resocjalizacji w przygotowaniu skazanego do funkcjonowania na wolności. Następnie scharakteryzowano pojęcie wsparcia społecznego, jego rodzaje oraz wybrane koncepcje wyjaśniające rolę relacji interpersonalnych i zasobów społecznych w procesie ponownego przystosowania do życia poza zakładem karnym.
Rozdział drugi poświęcono analizie potrzeb osób po odbyciu kary. Omówiono problemy związane z przejściem z warunków izolacji penitencjarnej do życia w społeczeństwie, zwracając szczególną uwagę na zatrudnienie, sytuację mieszkaniową, relacje rodzinne, problemy materialne i społeczną akceptację. Przedstawiono również znaczenie wsparcia w procesie adaptacji oraz wyniki badań dotyczących potrzeb osób opuszczających jednostki penitencjarne.
Rozdział trzeci ma charakter empiryczny. Przedstawiono w nim metodologię badań własnych, zastosowane metody i techniki badawcze, sposób doboru badanej grupy oraz przebieg procesu gromadzenia danych. Następnie zaprezentowane zostaną wyniki badań dotyczące doświadczeń związanych z uzyskiwaniem pomocy, najważniejszych potrzeb po opuszczeniu zakładu karnego oraz oceny dostępności i skuteczności poszczególnych form wsparcia. Uzyskane dane zostaną poddane analizie i interpretacji.
W rozdziale czwartym przedstawiono strategie wspierania osób po odbyciu kary oraz możliwości doskonalenia działań podejmowanych w tym obszarze. Omówione zostaną rozwiązania dotyczące pomocy rodzinnej, instytucjonalnej, zawodowej i mieszkaniowej oraz działania ukierunkowane na zwiększanie samodzielności byłych skazanych. Na podstawie przeglądu literatury oraz wyników badań własnych sformułowane zostaną rekomendacje dotyczące organizacji wsparcia i zwiększania jego skuteczności.
Wsparcie społeczne osób opuszczających zakłady karne jest jednym z istotnych elementów procesu prowadzącego od izolacji do ponownego uczestnictwa w życiu społecznym. Sama chęć rozpoczęcia nowego życia może okazać się niewystarczająca, jeżeli po wyjściu na wolność człowiek pozostaje bez mieszkania, pracy, środków finansowych oraz osób gotowych udzielić mu pomocy. Z drugiej strony wsparcie nie może zastąpić własnej aktywności i odpowiedzialności osoby, która zakończyła odbywanie kary. Największe znaczenie ma stworzenie warunków pozwalających jej stopniowo odzyskać samodzielność, odbudować relacje społeczne i przyjąć role zgodne z obowiązującymi normami. Właściwie zorganizowana pomoc może w ten sposób wspierać zarówno indywidualny proces readaptacji, jak i realizację szerszego celu społecznego, jakim jest ograniczenie powrotności do przestępstwa oraz zwiększenie bezpieczeństwa całego społeczeństwa.