PLAN PRACY LICENCJACKIEJ
TEMAT: WPŁYW GLOBALIZACJI NA KRYZYS EKONOMICZNO-SPOŁECZNY
WSTĘP
ROZDZIAŁ I. ISTOTA GLOBALIZACJI
1.1. Pojęcie i istota globalizacji
1.2. Geneza i przyczyny procesu globalizacji
1.3. Elementy pozytywne i negatywne globalizacji
1.4. Cechy szczególne gospodarki globalnej
ROZDZIAŁ II. GLOBALNE KRYZYSY GOSPODARCZE
2.1. Podatność gospodarki na zjawiska kryzysowe
2.2. Cykle gospodarcze w gospodarce światowej
2.3. Wielki Kryzys i globalny kryzys finansowy 2007–2009 – podobieństwa i różnice
ROZDZIAŁ III. WPŁYW GLOBALIZACJI NA WSPÓŁCZESNY KRYZYS GOSPODARCZY
3.1. Przyczyny współczesnego kryzysu gospodarczego
3.2. Przebieg współczesnego kryzysu gospodarczego
3.3. Skutki współczesnego kryzysu gospodarczego
ZAKOŃCZENIE
BIBLIOGRAFIA
SPIS RYSUNKÓW
SPIS TABEL
WSTĘP
Globalizacja należy do najważniejszych procesów kształtujących współczesną gospodarkę światową. Jej istotą jest systematyczne pogłębianie wzajemnych powiązań pomiędzy państwami, gospodarkami, przedsiębiorstwami i społeczeństwami, prowadzące do coraz większej współzależności ekonomicznej, społecznej, technologicznej i politycznej. Rozwój międzynarodowej wymiany handlowej, wzrost przepływów kapitałowych, ekspansja przedsiębiorstw ponadnarodowych, swobodniejsze przemieszczanie ludzi oraz niezwykle szybki przepływ informacji powodują, że granice państw tracą część swojego znaczenia gospodarczego. Zjawiska występujące w jednym państwie mogą w krótkim czasie wpływać na sytuację podmiotów znajdujących się w innych częściach świata.
Proces globalizacji przynosi liczne korzyści. Umożliwia przedsiębiorstwom dostęp do nowych rynków zbytu, źródeł finansowania, technologii oraz zasobów produkcyjnych. Konsumentom zapewnia natomiast możliwość korzystania z szerokiego wyboru towarów i usług pochodzących z różnych krajów. Międzynarodowy podział pracy i specjalizacja mogą zwiększać efektywność gospodarowania, sprzyjać obniżaniu kosztów produkcji oraz przyczyniać się do wzrostu gospodarczego. Przepływ wiedzy i technologii ułatwia modernizację gospodarek, zaś zagraniczne inwestycje mogą prowadzić do tworzenia nowych miejsc pracy i rozbudowy infrastruktury.
Globalizacja nie jest jednak procesem przynoszącym wyłącznie pozytywne rezultaty. Coraz większa integracja poszczególnych gospodarek powoduje jednocześnie wzrost ich wzajemnego uzależnienia. Państwo uczestniczące w globalnym systemie gospodarczym może odczuwać konsekwencje wydarzeń, na których wystąpienie ma niewielki wpływ. Kryzys finansowy, spadek popytu u ważnego partnera handlowego, nagły odpływ kapitału, problemy z dostępnością surowców czy przerwanie międzynarodowych łańcuchów dostaw mogą wpływać na produkcję, zatrudnienie, poziom inwestycji oraz sytuację finansową przedsiębiorstw i gospodarstw domowych w wielu państwach jednocześnie.
Właśnie ta cecha gospodarki globalnej sprawia, że problem zależności pomiędzy globalizacją a kryzysami ekonomicznymi ma szczególne znaczenie. Kryzysy gospodarcze nie są zjawiskiem nowym. Występowały również w okresach, w których poziom międzynarodowej integracji gospodarczej był znacznie niższy niż obecnie. Globalizacji nie można więc uznawać za jedyną przyczynę ich powstawania. Może ona jednak wpływać na szybkość rozprzestrzeniania się zakłóceń, ich zasięg geograficzny oraz skalę konsekwencji. Im większa liczba powiązań pomiędzy gospodarkami, tym więcej istnieje kanałów transmisji negatywnych zjawisk.
Jednym z takich kanałów jest handel międzynarodowy. Wysoki poziom specjalizacji powoduje, że gospodarki uzależniają się od zagranicznych odbiorców oraz dostawców. Spadek aktywności gospodarczej w jednym państwie prowadzi zazwyczaj do ograniczenia jego popytu na importowane towary i usługi. W konsekwencji przedsiębiorstwa działające w krajach eksportujących mogą odnotowywać spadek sprzedaży, ograniczać inwestycje i zatrudnienie. Kryzys występujący pierwotnie na jednym rynku może zatem poprzez ograniczenie wymiany handlowej oddziaływać na kolejne gospodarki.
Drugim istotnym kanałem są międzynarodowe przepływy finansowe. Liberalizacja rynków kapitałowych umożliwiła inwestorom lokowanie środków w wielu państwach i szybkie zmienianie struktury posiadanych aktywów. Przynosi to korzyści w postaci większej dostępności kapitału, lecz równocześnie powoduje, że zmiany nastrojów uczestników rynku mogą bardzo szybko przenosić się pomiędzy państwami. W warunkach wzrostu niepewności inwestorzy mogą wycofywać środki z rynków uznawanych za bardziej ryzykowne, powodując spadki cen aktywów, problemy z finansowaniem przedsiębiorstw, osłabienie walut czy pogorszenie sytuacji sektora bankowego.
Szczególnego znaczenia nabiera także międzynarodowy system bankowy. Instytucje finansowe prowadzą działalność w różnych krajach, posiadają wzajemne należności i zobowiązania oraz uczestniczą w tych samych rynkach finansowych. Trudności jednej dużej instytucji mogą więc prowadzić do pogorszenia sytuacji innych podmiotów. Kryzys zaufania może skutkować ograniczeniem akcji kredytowej, wzrostem kosztów finansowania i zmniejszeniem dostępności kapitału dla przedsiębiorstw oraz gospodarstw domowych. Tym samym problemy sektora finansowego mogą stosunkowo szybko przenieść się do sfery realnej gospodarki.
Kolejnym elementem współczesnej globalizacji są rozbudowane międzynarodowe łańcuchy dostaw. Poszczególne etapy procesu produkcyjnego mogą być realizowane w wielu krajach, a gotowy produkt powstaje dzięki współpracy licznych dostawców. Taka organizacja produkcji pozwala przedsiębiorstwom wykorzystywać różnice kosztów, specjalizację oraz przewagi poszczególnych regionów. Jednocześnie zwiększa jednak podatność całego systemu na zakłócenia. Przerwanie działalności jednego ważnego dostawcy, ograniczenie transportu czy niedobór określonego surowca lub komponentu może powodować trudności przedsiębiorstw położonych w innych częściach świata.
Zależność pomiędzy globalizacją a kryzysem posiada zatem charakter złożony. Z jednej strony integracja gospodarcza może zwiększać efektywność, umożliwiać dywersyfikację źródeł zaopatrzenia i finansowania oraz sprzyjać szybszej odbudowie gospodarki po okresach załamania. Z drugiej strony może zwiększać podatność państw na zewnętrzne wstrząsy. Globalizacja nie tylko tworzy możliwości rozwoju, lecz również powoduje, że gospodarki stają się częścią systemu, w którym lokalne problemy mogą uzyskiwać wymiar międzynarodowy.
Kryzys gospodarczy należy rozpatrywać nie tylko jako zjawisko ekonomiczne. Jego skutki mogą wykraczać daleko poza spadek produktu krajowego brutto, produkcji czy inwestycji. Pogorszenie koniunktury wpływa na sytuację społeczną, prowadząc między innymi do wzrostu bezrobocia, ograniczenia dochodów gospodarstw domowych, wzrostu niepewności zatrudnienia i pogorszenia warunków życia części społeczeństwa. W ten sposób kryzys ekonomiczny może przekształcać się w kryzys ekonomiczno-społeczny.
Skutki społeczne kryzysów mogą mieć charakter zarówno bezpośredni, jak i długookresowy. Utrata zatrudnienia zmniejsza dochody gospodarstwa domowego, ale może również ograniczać możliwości konsumpcji, kształcenia czy zaspokajania innych potrzeb. Długotrwałe bezrobocie może prowadzić do pogorszenia pozycji jednostki na rynku pracy, problemów z powrotem do aktywności zawodowej oraz wzrostu zależności od systemu pomocy społecznej. Kryzys może również zwiększać niepewność dotyczącą przyszłości i wpływać na decyzje związane z konsumpcją, inwestowaniem czy zakładaniem rodziny.
Istotnym zagadnieniem jest również wpływ procesów globalizacyjnych na nierówności społeczne. Korzyści wynikające z integracji gospodarczej nie muszą być rozłożone równomiernie. Przedsiębiorstwa i pracownicy zdolni do wykorzystania nowych technologii, mobilności kapitału i możliwości oferowanych przez międzynarodowe rynki mogą osiągać znaczące korzyści. Jednocześnie osoby zatrudnione w sektorach tracących konkurencyjność mogą odczuwać negatywne konsekwencje zmian strukturalnych. Globalizacja może więc jednocześnie tworzyć nowe możliwości i zwiększać presję na określone grupy społeczne oraz regiony.
Procesy te są szczególnie istotne z punktu widzenia rynku pracy. Międzynarodowy podział produkcji umożliwia przenoszenie części działalności do państw oferujących korzystniejsze warunki ekonomiczne. Może to prowadzić do powstawania nowych miejsc pracy w jednych regionach oraz ich likwidacji w innych. Zmiany strukturalne zwiększają znaczenie wykształcenia, kwalifikacji i zdolności pracowników do dostosowywania się do nowych warunków. Osoby posiadające kwalifikacje niedostosowane do zmieniającej się struktury gospodarki mogą być w większym stopniu narażone na bezrobocie i pogorszenie sytuacji materialnej.
Analizując relację między globalizacją a kryzysami, istotne jest również uwzględnienie cyklicznego charakteru gospodarki rynkowej. Okresy wzrostu aktywności gospodarczej przeplatają się z okresami spowolnienia i recesji. W poszczególnych fazach cyklu zmieniają się wielkość produkcji, zatrudnienie, inwestycje, konsumpcja oraz poziom cen. W warunkach silnej integracji międzynarodowej synchronizacja aktywności gospodarczej różnych państw może powodować, że załamanie koniunktury przybiera szerszy wymiar.
Porównanie kryzysów występujących w różnych okresach historycznych pozwala zidentyfikować zarówno mechanizmy powtarzalne, jak i cechy charakterystyczne dla określonego etapu rozwoju gospodarki. Szczególne znaczenie posiada porównanie Wielkiego Kryzysu rozpoczętego pod koniec lat dwudziestych XX wieku z późniejszymi globalnymi załamaniami gospodarczymi. Zmieniły się struktura systemu finansowego, rola państwa, znaczenie banków centralnych, stopień otwarcia gospodarek, charakter międzynarodowych przepływów kapitału oraz możliwości koordynowania działań antykryzysowych. Jednocześnie w kolejnych kryzysach można wskazać powtarzające się zjawiska, takie jak gwałtowny spadek zaufania, ograniczenie inwestycji i konsumpcji, problemy sektora finansowego czy wzrost bezrobocia.
Wysoki poziom współzależności powoduje jednocześnie, że przeciwdziałanie globalnym kryzysom wymaga współpracy międzynarodowej. Działania jednego państwa mogą okazać się niewystarczające, szczególnie gdy źródła problemów znajdują się poza jego granicami. Znaczenia nabiera koordynacja polityki pieniężnej i fiskalnej, działania banków centralnych, regulacje dotyczące sektora finansowego oraz aktywność organizacji międzynarodowych. Globalizacja powoduje więc nie tylko umiędzynarodowienie problemów gospodarczych, lecz również zwiększa potrzebę wspólnego poszukiwania sposobów ich rozwiązania.
Problematyka wpływu globalizacji na kryzys ekonomiczno-społeczny wymaga jednak zachowania ostrożności przy określaniu zależności przyczynowo-skutkowych. Nie każde załamanie gospodarcze jest konsekwencją globalizacji, a wysoki poziom integracji międzynarodowej nie prowadzi automatycznie do kryzysu. Źródła kryzysów mogą być bardzo zróżnicowane i obejmować między innymi nadmierną ekspansję kredytową, spekulację, nierównowagi makroekonomiczne, błędy polityki gospodarczej, nadmierne zadłużenie, niewłaściwe regulacje czy nieoczekiwane wstrząsy zewnętrzne. Globalizacja może natomiast wzmacniać istniejące mechanizmy oraz zwiększać tempo rozprzestrzeniania się ich konsekwencji.
Głównym celem niniejszej pracy jest analiza wpływu globalizacji na powstawanie, rozprzestrzenianie się oraz ekonomiczne i społeczne konsekwencje współczesnych kryzysów gospodarczych. Realizacji celu głównego służy przedstawienie istoty procesu globalizacji, określenie jego genezy i podstawowych uwarunkowań, wskazanie korzyści i zagrożeń wynikających z rozwoju gospodarki globalnej oraz charakterystyka mechanizmów występowania i transmisji kryzysów gospodarczych.
Do celów szczegółowych pracy należy również przedstawienie podatności współczesnej gospodarki światowej na zjawiska kryzysowe, omówienie znaczenia cykli koniunkturalnych oraz porównanie wybranych kryzysów gospodarczych. Istotnym elementem rozważań będzie wskazanie mechanizmów, poprzez które międzynarodowe powiązania handlowe, finansowe i produkcyjne mogą wpływać na skalę i przebieg załamania gospodarczego. Analizie poddane zostaną ponadto konsekwencje społeczne kryzysu, w szczególności dotyczące zatrudnienia, poziomu dochodów i sytuacji gospodarstw domowych.
Główny problem badawczy pracy można sformułować w postaci pytania: w jaki sposób proces globalizacji wpływa na przebieg, skalę i konsekwencje współczesnych kryzysów ekonomiczno-społecznych? Problem ten rozwijają pytania szczegółowe dotyczące przyczyn rozwoju globalizacji, jej pozytywnych i negatywnych skutków, podatności gospodarki globalnej na kryzysy, mechanizmów transmisji zakłóceń pomiędzy państwami oraz społecznych następstw pogorszenia koniunktury.
W pracy przyjęto założenie, że globalizacja nie jest samodzielną i bezpośrednią przyczyną kryzysów gospodarczych, lecz wysoki poziom międzynarodowych współzależności może zwiększać szybkość oraz zasięg przenoszenia się negatywnych zjawisk pomiędzy gospodarkami. Powiązania handlowe, finansowe, inwestycyjne i produkcyjne mogą pełnić funkcję kanałów transmisji kryzysu, powodując, że problemy występujące początkowo na ograniczonym obszarze przekształcają się w zjawiska o charakterze ponadnarodowym lub globalnym.
Podstawową metodą zastosowaną w pracy jest krytyczna analiza literatury przedmiotu z zakresu ekonomii, międzynarodowych stosunków gospodarczych, globalizacji oraz teorii kryzysów i cykli koniunkturalnych. Wykorzystana zostanie również metoda opisowa oraz porównawcza, szczególnie przy zestawieniu wybranych kryzysów gospodarczych. Uzupełnieniem analizy mogą być dane statystyczne i opracowania instytucjonalne pozwalające przedstawić najważniejsze konsekwencje analizowanych procesów.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy rozdział poświęcony został istocie globalizacji. Przedstawione zostanie pojęcie i charakter tego procesu, jego geneza oraz podstawowe przyczyny rozwoju. Następnie analizie poddane zostaną pozytywne i negatywne aspekty globalizacji. Rozdział zakończy charakterystyka szczególnych cech gospodarki globalnej, ze zwróceniem uwagi na znaczenie współzależności ekonomicznych, mobilności kapitału i międzynarodowego podziału pracy.
Drugi rozdział dotyczy globalnych kryzysów gospodarczych. Omówiona zostanie podatność gospodarki na zjawiska kryzysowe oraz znaczenie cykli gospodarczych. Następnie przeprowadzone zostanie porównanie Wielkiego Kryzysu z wybranym współczesnym globalnym kryzysem gospodarczym. Analiza podobieństw i różnic pozwoli wskazać, w jaki sposób zmiany zachodzące w strukturze gospodarki światowej wpływają na mechanizmy powstawania, przebieg oraz sposoby ograniczania skutków kryzysów.
W rozdziale trzecim analizie poddany zostanie wpływ globalizacji na współczesny kryzys gospodarczy. Przedstawione zostaną jego przyczyny i przebieg, a następnie najważniejsze skutki gospodarcze i społeczne. Szczególną uwagę poświęcono roli międzynarodowych powiązań finansowych, handlowych i produkcyjnych w transmisji negatywnych zjawisk pomiędzy państwami. Umożliwi to ocenę znaczenia globalizacji nie tyle jako pierwotnej przyczyny kryzysu, ile jako czynnika kształtującego warunki jego rozprzestrzeniania się.
Podjęcie tematu wpływu globalizacji na kryzys ekonomiczno-społeczny jest uzasadnione znaczeniem, jakie międzynarodowe współzależności mają dla funkcjonowania współczesnych gospodarek. Proces globalizacji umożliwia osiąganie korzyści wynikających z przepływu kapitału, technologii, towarów i wiedzy, lecz równocześnie tworzy sieć zależności zwiększających znaczenie wydarzeń zachodzących poza granicami poszczególnych państw. Zrozumienie tego mechanizmu jest niezbędne do właściwej oceny zarówno możliwości, jakie stwarza gospodarka globalna, jak i zagrożeń, które mogą towarzyszyć jej rozwojowi.
Rezultatem pracy powinno być przedstawienie globalizacji jako procesu o dwoistym charakterze. Z jednej strony sprzyja ona rozwojowi handlu, inwestycji, technologii i międzynarodowej współpracy, z drugiej natomiast może wzmacniać transmisję zakłóceń i zwiększać skalę oddziaływania kryzysów. Właściwa ocena jej znaczenia wymaga więc uwzględnienia zarówno efektów ekonomicznych, jak i społecznych. Dopiero takie wielowymiarowe podejście pozwala określić, w jakim stopniu współczesne kryzysy są kształtowane przez strukturę gospodarki globalnej oraz jakie konsekwencje niesie to dla państw, przedsiębiorstw i społeczeństw.