WSTĘP
ROZDZIAŁ I. CZYNNIKI WARUNKUJĄCE ROZWÓJ DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM
1.1. Wiek przedszkolny – ogólna charakterystyka
1.2. Wpływ środowiska domowego na rozwój dzieci
1.2.1. Styl wychowania
1.2.2. Struktura rodziny
1.2.3. Rodzeństwo
1.3. Środowisko pozadomowe
1.3.1. Znaczenie środowiska placu zabaw
1.3.2. Przedszkole
1.4. Aktywność jako podstawa zmian rozwojowych
1.5. Klasyczne teorie zabaw
1.6. Prawidłowości rozwojowe w zabawach dzieci
ROZDZIAŁ II. PODSTAWY METODOLOGICZNE BADAŃ WŁASNYCH
2.1. Przedmiot i cel badań
2.2. Problemy i hipotezy badawcze
2.3. Metody i techniki badań
2.4. Teren i organizacja badań
2.5. Charakterystyka próby badawczej
ROZDZIAŁ III. WPŁYW GIER I ZABAW DYDAKTYCZNYCH NA ROZWÓJ DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM W ŚWIETLE WYNIKÓW BADAŃ WŁASNYCH
3.1. Analiza wyników badań
3.2. Wnioski i weryfikacja hipotez
ZAKOŃCZENIE
BIBLIOGRAFIA
SPIS TABEL I RYSUNKÓW
ANEKS
Wstęp
Okres przedszkolny jest jednym z najważniejszych etapów rozwoju człowieka. W stosunkowo krótkim czasie zachodzą wówczas intensywne zmiany w sferze poznawczej, emocjonalnej, społecznej, ruchowej i językowej. Dziecko stopniowo zwiększa samodzielność, rozwija zdolność komunikowania się, uczy się funkcjonowania w grupie, poznaje reguły społeczne oraz zdobywa doświadczenia stanowiące podstawę późniejszego uczestnictwa w edukacji szkolnej. Rozwój ten nie przebiega jednak w oderwaniu od otoczenia. Na jego tempo i charakter wpływają zarówno indywidualne predyspozycje dziecka, jak i warunki rodzinne, środowisko rówieśnicze, przedszkole oraz rodzaj podejmowanej aktywności.
Szczególne miejsce w życiu dziecka w wieku przedszkolnym zajmuje zabawa. Jest ona naturalną formą aktywności, dzięki której dziecko poznaje rzeczywistość, nawiązuje kontakty z innymi, wyraża emocje, rozwija wyobraźnię i doskonali różnorodne umiejętności. Z punktu widzenia osoby dorosłej zabawa może być postrzegana przede wszystkim jako forma odpoczynku lub rozrywki, jednak dla dziecka ma znacznie szersze znaczenie. Stanowi przestrzeń uczenia się, eksperymentowania, naśladowania zachowań innych ludzi, sprawdzania własnych możliwości oraz podejmowania pierwszych prób rozwiązywania problemów.
W zabawie dziecko może odtwarzać sytuacje obserwowane w domu, przedszkolu i najbliższym otoczeniu. Przyjmując określone role, poznaje zasady funkcjonowania świata społecznego, uczy się przewidywania reakcji innych osób oraz stopniowo dostrzega, że ludzie mogą posiadać odmienne potrzeby, poglądy i emocje. Zabawa sprzyja również rozwijaniu umiejętności współdziałania. Dzieci muszą uzgadniać zasady, dzielić się przedmiotami, czekać na swoją kolej, reagować na zachowania partnerów oraz rozwiązywać pojawiające się konflikty. Z tego względu aktywność zabawowa ma duże znaczenie dla rozwoju kompetencji społecznych.
Jedną ze szczególnych odmian zabawy są gry i zabawy dydaktyczne, których przebieg jest świadomie organizowany w celu wspierania określonych procesów rozwojowych i edukacyjnych. Łączą one naturalną potrzebę aktywności dziecka z celami wychowania i kształcenia. Dobrze dobrana zabawa dydaktyczna nie powinna być jednak zwykłym ćwiczeniem ukrytym pod atrakcyjną nazwą. Jej wartość wynika przede wszystkim z tego, że pozwala dziecku zdobywać doświadczenia poprzez działanie, podejmowanie decyzji, poszukiwanie rozwiązań oraz bezpośrednie uczestnictwo w sytuacji edukacyjnej.
Gry i zabawy dydaktyczne mogą rozwijać bardzo różne obszary funkcjonowania dziecka. W zależności od ich konstrukcji mogą wspierać pamięć, koncentrację uwagi, spostrzegawczość, myślenie logiczne, zdolność klasyfikowania i porównywania, orientację przestrzenną, rozwój mowy oraz podstawowych kompetencji matematycznych. Zabawy ruchowe sprzyjają rozwojowi sprawności fizycznej i koordynacji, natomiast gry zespołowe mogą wzmacniać umiejętność współpracy oraz respektowania ustalonych reguł. Nie można więc ograniczać ich znaczenia wyłącznie do przygotowania dziecka do nauki czytania, pisania i liczenia.
Istotnym walorem takich form aktywności jest również ich wpływ na motywację dziecka. Dziecko chętniej podejmuje zadanie, jeśli jest ono dla niego interesujące, wywołuje ciekawość i wiąże się z możliwością aktywnego działania. Element zabawy może zmniejszać napięcie związane z koniecznością wykonania określonego ćwiczenia, a jednocześnie sprzyjać wielokrotnemu powtarzaniu czynności potrzebnych do utrwalania nowych umiejętności. Powtarzanie w zwykłej formie może szybko stać się monotonne, natomiast włączenie tego samego działania w grę lub zabawę pozwala utrzymać zainteresowanie dziecka przez dłuższy czas.
Gry dydaktyczne mają także znaczenie dla rozwoju emocjonalnego. Dziecko doświadcza w nich zarówno sukcesów, jak i niepowodzeń. Uczy się reagować na przegraną, kontrolować emocje, podejmować kolejne próby i przestrzegać zasad nawet wtedy, gdy wynik nie jest dla niego korzystny. Takie doświadczenia mogą stopniowo kształtować odporność emocjonalną i zdolność radzenia sobie z frustracją. Ważna jest przy tym rola osoby dorosłej, która powinna tak organizować aktywność, aby rywalizacja nie stała się dla dziecka źródłem nadmiernego napięcia.
Wpływ gier i zabaw dydaktycznych należy rozpatrywać na tle całego środowiska rozwojowego dziecka. Pierwszym i najważniejszym z nich pozostaje rodzina. To właśnie w domu dziecko zdobywa podstawowe doświadczenia emocjonalne i społeczne, poznaje wzory komunikowania się oraz obserwuje relacje między ludźmi. Znaczenie mają sposób sprawowania opieki, styl wychowania, atmosfera emocjonalna, struktura rodziny i jakość kontaktów z najbliższymi.
Styl wychowania może wpływać między innymi na poziom samodzielności dziecka, jego pewność siebie oraz gotowość do podejmowania nowych wyzwań. Nadmierna kontrola i częste wyręczanie mogą ograniczać możliwość samodzielnego poszukiwania rozwiązań, podczas gdy brak odpowiedniego zainteresowania ze strony dorosłych może utrudniać rozwijanie poczucia bezpieczeństwa. Korzystne wydaje się tworzenie takich warunków, w których dziecko otrzymuje jasne granice i wsparcie, ale jednocześnie posiada możliwość samodzielnego działania i ponoszenia konsekwencji własnych wyborów.
Znaczenie może mieć również struktura rodziny. Dziecko wychowujące się z rodzeństwem zdobywa wiele codziennych doświadczeń związanych ze współdziałaniem, negocjowaniem, rywalizacją czy dzieleniem się uwagą dorosłych. Nie oznacza to, że obecność rodzeństwa automatycznie zapewnia korzystniejsze warunki rozwoju, podobnie jak jego brak nie stanowi czynnika negatywnego. Ważniejsza jest jakość relacji panujących w rodzinie oraz sposób, w jaki osoby dorosłe wspierają rozwój dzieci.
Wraz z wiekiem coraz większego znaczenia nabiera środowisko pozadomowe. Plac zabaw, podwórko, park czy inne miejsca wspólnej aktywności umożliwiają dziecku kontakt z rówieśnikami w warunkach mniej sformalizowanych niż zajęcia organizowane przez dorosłych. Dzieci samodzielnie tworzą zasady, inicjują zabawy i zmieniają ich przebieg. Takie sytuacje stanowią ważne źródło doświadczeń społecznych oraz pozwalają rozwijać sprawność ruchową, inicjatywę i samodzielność.
Szczególne miejsce zajmuje jednak przedszkole. Dla wielu dzieci jest ono pierwszym środowiskiem, w którym przez dłuższy czas funkcjonują poza bezpośrednią opieką rodziców i stają się członkami większej grupy rówieśniczej. Przedszkole realizuje funkcje opiekuńcze, wychowawcze i edukacyjne, a jego zadaniem jest stworzenie warunków wspomagających wszechstronny rozwój dziecka. Ważnym narzędziem pracy nauczyciela są właśnie gry i zabawy dostosowane do możliwości rozwojowych wychowanków.
Ich skuteczność zależy jednak od wielu czynników. Znaczenie ma wiek dziecka, jego poziom rozwoju, zainteresowania, wcześniejsze doświadczenia, temperament oraz indywidualne potrzeby. Zadanie zbyt łatwe może szybko przestać być atrakcyjne, natomiast zbyt trudne może wywoływać zniechęcenie. Nauczyciel powinien więc dobierać zabawy w taki sposób, aby stanowiły dla dzieci wyzwanie, ale jednocześnie pozostawały możliwe do wykonania.
Ważna jest również różnorodność. Powtarzanie ciągle tych samych form aktywności może ograniczać ich wartość i prowadzić do spadku zainteresowania. W pracy z dziećmi powinny pojawiać się zarówno zabawy ruchowe, językowe, konstrukcyjne, muzyczne, matematyczne, plastyczne, jak i gry wymagające współdziałania lub indywidualnego poszukiwania rozwiązań. Taka różnorodność pozwala odpowiadać na odmienne potrzeby rozwojowe i stwarza dzieciom możliwość ujawniania różnych zdolności.
Zagadnienie aktywności dziecka posiada szczególne znaczenie w psychologii i pedagogice rozwojowej. Rozwój nie jest bowiem procesem polegającym wyłącznie na biernym przyswajaniu wpływów otoczenia. Dziecko poprzez własne działanie zdobywa doświadczenia, które prowadzą do zmian w sposobie myślenia, odczuwania i zachowania. Im większa możliwość samodzielnego manipulowania przedmiotami, eksperymentowania, obserwowania skutków własnych działań oraz podejmowania prób rozwiązania problemu, tym bogatszy materiał otrzymuje ono do budowania wiedzy o świecie.
Zabawa jest pod tym względem szczególnie cenną formą aktywności, ponieważ łączy spontaniczność i motywację wewnętrzną z możliwością ćwiczenia wielu kompetencji. Dziecko bawiące się nie zawsze ma świadomość, że jednocześnie się uczy. Może ćwiczyć pamięć, liczenie, mowę lub orientację przestrzenną, koncentrując uwagę przede wszystkim na samej atrakcyjności zadania.
Znaczenie zabawy dla rozwoju dziecka od dawna było przedmiotem zainteresowania pedagogów i psychologów. Powstało wiele teorii próbujących wyjaśnić jej istotę i funkcję. Klasyczne koncepcje wiązały zabawę między innymi z nadmiarem energii, potrzebą odpoczynku, przygotowaniem do przyszłych czynności życiowych czy powtarzaniem wcześniejszych etapów rozwoju ludzkości. Późniejsze ujęcia zwracały większą uwagę na jej znaczenie dla rozwoju poznawczego, społecznego i emocjonalnego.
Niezależnie od różnic między poszczególnymi teoriami można przyjąć, że zabawa nie jest dodatkiem do rozwoju dziecka, lecz jednym z jego podstawowych przejawów. Zmienia się ona wraz z wiekiem. Najmłodsze dzieci koncentrują się przede wszystkim na manipulowaniu przedmiotami i poznawaniu ich właściwości. Z czasem pojawiają się bardziej rozwinięte zabawy tematyczne, konstrukcyjne, ruchowe oraz gry oparte na regułach. Zmiana charakteru zabawy pozostaje związana z rozwojem poznawczym i społecznym dziecka.
W wieku przedszkolnym szczególne znaczenie zaczynają mieć zabawy symboliczne i tematyczne. Dziecko może używać przedmiotu jako zastępstwa innego obiektu, przyjmować role dorosłych oraz tworzyć fikcyjne sytuacje. Dzięki temu rozwija wyobraźnię i zdolność posługiwania się symbolami. Ta ostatnia umiejętność ma podstawowe znaczenie dla późniejszej edukacji, ponieważ język pisany, cyfry czy znaki matematyczne również mają charakter symboliczny.
Stopniowo zwiększa się też zdolność uczestniczenia w grach posiadających jasno określone reguły. Dziecko musi zapamiętać zasady i podporządkować im własne zachowanie. Nie może wykonywać dowolnych czynności tylko dlatego, że w danym momencie ma na nie ochotę. Gry tego rodzaju wspierają więc rozwój samokontroli i zdolność odraczania natychmiastowej gratyfikacji.
Rozwój dzieci w wieku przedszkolnym ma charakter całościowy. Poszczególne sfery wzajemnie na siebie oddziałują, dlatego trudno oddzielić rozwój poznawczy od emocjonalnego, społecznego czy ruchowego. Gra wymagająca rozpoznawania kształtów może jednocześnie rozwijać koncentrację, komunikację i umiejętność czekania na swoją kolej. Zabawa ruchowa może wymagać orientacji przestrzennej, współpracy i kontrolowania emocji. Z tego względu ocena wpływu gier dydaktycznych powinna uwzględniać ich wielostronne oddziaływanie.
Problematyka ta ma istotne znaczenie praktyczne. Przedszkole jest miejscem, w którym zabawa może być świadomie wykorzystywana jako środek wspomagający rozwój. Nauczyciel posiada możliwość obserwowania dzieci podczas wykonywania różnych zadań, dostosowywania poziomu trudności oraz modyfikowania sposobów pracy. Gry dydaktyczne mogą jednocześnie dostarczać informacji o trudnościach poszczególnych wychowanków. Jeżeli dziecko ma problemy z zapamiętywaniem zasad, klasyfikowaniem przedmiotów, współpracą czy kontrolowaniem emocji, jego zachowanie podczas zabawy może stanowić cenne źródło informacji dla nauczyciela.
Przedmiotem niniejszej pracy jest wpływ gier i zabaw dydaktycznych na rozwój dzieci w wieku przedszkolnym. Głównym celem jest przedstawienie znaczenia aktywności zabawowej dla wybranych obszarów rozwoju oraz zbadanie, w jaki sposób stosowanie gier i zabaw dydaktycznych może wspierać rozwój dzieci. W części teoretycznej uwaga zostanie skoncentrowana na czynnikach warunkujących rozwój, roli środowiska rodzinnego i przedszkolnego, znaczeniu aktywności oraz podstawowych teoriach zabawy. Część empiryczna zostanie poświęcona analizie wyników badań własnych.
Praca została podzielona na trzy rozdziały. Pierwszy ma charakter teoretyczny i dotyczy czynników warunkujących rozwój dzieci w wieku przedszkolnym. Przedstawiona zostanie ogólna charakterystyka tego okresu życia, ze zwróceniem uwagi na najważniejsze zmiany poznawcze, emocjonalne, społeczne i ruchowe. Następnie omówiony zostanie wpływ środowiska domowego, w tym stylu wychowania, struktury rodziny oraz obecności rodzeństwa.
W dalszej części pierwszego rozdziału przedstawione zostanie znaczenie środowiska pozadomowego. Uwzględnione będą zarówno miejsca spontanicznej aktywności dzieci, takie jak plac zabaw, jak i środowisko przedszkolne. Osobne miejsce zajmie aktywność rozumiana jako podstawa zmian rozwojowych. Omówione zostaną również klasyczne teorie zabawy oraz prawidłowości dotyczące zmian jej form wraz z rozwojem dziecka.
Drugi rozdział będzie miał charakter metodologiczny. Przedstawiony zostanie przedmiot i cel badań własnych, a następnie sformułowane problemy oraz hipotezy badawcze. Omówione będą wykorzystane metody i techniki badawcze, sposób organizacji badań oraz charakterystyka terenu, na którym zostały przeprowadzone. Ostatnia część rozdziału będzie dotyczyła próby badawczej i tych jej cech, które mają znaczenie dla późniejszej interpretacji uzyskanych wyników.
Rozdział trzeci zostanie poświęcony analizie rezultatów badań dotyczących wpływu gier i zabaw dydaktycznych na rozwój dzieci w wieku przedszkolnym. Uzyskane dane zostaną uporządkowane i zinterpretowane w odniesieniu do przyjętych problemów badawczych. Ważnym elementem będzie również odniesienie wyników do postawionych wcześniej hipotez oraz wskazanie, w jakim stopniu znalazły one potwierdzenie w zgromadzonym materiale.
Podjęcie tej problematyki wynika ze znaczenia zabawy w codziennym funkcjonowaniu dziecka oraz z możliwości wykorzystania jej w celowo organizowanym procesie wychowania i edukacji. Gry i zabawy dydaktyczne mogą być wartościowym narzędziem wspierania rozwoju, jeśli są odpowiednio dobrane do wieku, możliwości i potrzeb dziecka. Ich znaczenie nie powinno być ograniczane do przekazywania określonych wiadomości. Mogą one kształtować samodzielność, umiejętność współdziałania, wytrwałość, pamięć, uwagę, mowę i wiele innych kompetencji potrzebnych zarówno w dalszej edukacji, jak i w codziennym życiu.
Badanie wpływu zabawy na rozwój dziecka pozwala również zwrócić uwagę na potrzebę zachowania właściwych proporcji pomiędzy aktywnością spontaniczną i kierowaną przez dorosłych. Nadmierne podporządkowanie każdej zabawy celom dydaktycznym może prowadzić do ograniczenia jej naturalnego charakteru. Zadaniem nauczyciela nie jest więc zastępowanie swobodnej zabawy ciągłym wykonywaniem ćwiczeń edukacyjnych, ale tworzenie warunków, w których oba rodzaje aktywności wzajemnie się uzupełniają.
W wieku przedszkolnym dziecko powinno mieć możliwość działania, odkrywania, popełniania błędów, powtarzania prób i czerpania satysfakcji z osiąganych rezultatów. Gry i zabawy dydaktyczne mogą sprzyjać takim doświadczeniom, ponieważ pozwalają łączyć proces uczenia się z aktywnością odpowiadającą naturalnym potrzebom rozwojowym. Właściwie organizowane stają się nie tylko sposobem atrakcyjnego prowadzenia zajęć, ale także jednym z narzędzi świadomego wspierania wszechstronnego rozwoju dziecka.