Wstęp
Rozdział I. Definicja i historia tatuażu
1.1. Definicja tatuażu
1.2. Historia tatuażu
1.3. Znaczenie i symbolika tatuażu
Rozdział II. Zmiana percepcji tatuażu w XXI wieku
2.1. Tatuaż jako forma ekspresji artystycznej
2.2. Tatuaż w kulturze popularnej
2.3. Tatuaż jako forma kreacji tożsamości
Rozdział III. Społeczne i kulturowe konsekwencje tatuażu
3.1. Tatuaż i stereotypy społeczne
3.2. Tatuaż jako forma dystynkcji społecznej
3.3. Wpływ tatuażu na relacje interpersonalne
Rozdział IV. Badanie percepcji tatuażu w społeczeństwie XXI wieku
4.1. Metodologia badań
4.2. Prezentacja wyników
4.3. Analiza i interpretacja wyników
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Tatuaż należy do najstarszych form trwałego zdobienia ludzkiego ciała. W różnych epokach i kulturach pełnił odmienne funkcje, od rytualnych i religijnych, przez społeczne i identyfikacyjne, aż po dekoracyjne. Niekiedy stanowił znak przynależności do określonej grupy, pozycję jednostki w społeczności lub informację o jej doświadczeniach życiowych. W innych przypadkach był narzędziem piętnowania, stygmatyzacji albo karania. Współcześnie tatuaż coraz częściej funkcjonuje przede wszystkim jako świadomy wybór człowieka dotyczący jego własnego wyglądu. Może być traktowany jako ozdoba, pamiątka, symbol osobistych przekonań, forma ekspresji artystycznej lub sposób komunikowania własnej tożsamości.
Zmiany zachodzące w sposobie postrzegania tatuażu są szczególnie widoczne w XXI wieku. Jeszcze stosunkowo niedawno w wielu środowiskach tatuaż jednoznacznie kojarzono z określonymi grupami społecznymi, między innymi marynarzami, więźniami, przedstawicielami subkultur czy osobami pozostającymi poza głównym nurtem społeczeństwa. Widoczny tatuaż mógł prowadzić do negatywnej oceny jego właściciela oraz przypisywania mu cech, które nie wynikały z jego rzeczywistego zachowania czy charakteru. Współcześnie takie stereotypy nie zniknęły całkowicie, jednak znacznie osłabły, a tatuowanie ciała stało się zjawiskiem obecnym w bardzo różnych grupach społecznych.
Tatuaże posiadają obecnie osoby wykonujące rozmaite zawody, reprezentujące różne środowiska, poziomy wykształcenia i style życia. Można spotkać je zarówno u artystów i sportowców, jak i u pracowników przedsiębiorstw, przedstawicieli wolnych zawodów czy osób zatrudnionych w instytucjach publicznych. Sama obecność tatuażu coraz rzadziej wystarcza więc do przypisania jego właściciela do określonej subkultury lub grupy społecznej. Zjawisko to wskazuje na daleko idącą zmianę kulturową, w ramach której tatuowanie przeszło z obszaru praktyk niszowych do kultury głównego nurtu.
Jednym z czynników sprzyjających tej zmianie jest rozwój kultury popularnej. Tatuaże są powszechnie widoczne u muzyków, aktorów, sportowców, modeli, celebrytów i twórców internetowych. Wizerunki osób posiadających tatuaże pojawiają się w filmach, serialach, teledyskach, reklamach oraz mediach społecznościowych. W rezultacie odbiorcy coraz częściej spotykają się z tatuażem jako normalnym elementem wyglądu człowieka, a nie jako znakiem świadczącym o przynależności do środowiska uznawanego za marginalne. Regularna obecność tatuażu w przestrzeni medialnej może prowadzić do jego stopniowej normalizacji i zmniejszania społecznego dystansu wobec osób tatuowanych.
Dużą rolę odgrywają także media społecznościowe. Platformy internetowe umożliwiły artystom zajmującym się tatuażem prezentowanie własnych prac szerokiej publiczności. Tatuażysta może obecnie budować swoją rozpoznawalność bez pośrednictwa tradycyjnych mediów, pokazując proces tworzenia, prezentując wykonane realizacje i kontaktując się bezpośrednio z potencjalnymi klientami. Dzięki temu tatuaż coraz wyraźniej funkcjonuje również jako dziedzina twórczości artystycznej. Poszczególni tatuatorzy rozwijają charakterystyczny styl, a osoby planujące wykonanie tatuażu wybierają artystę nie tylko ze względu na jego umiejętności techniczne, ale także ze względu na odpowiadającą im estetykę.
Współczesny tatuaż może więc być rozpatrywany jako specyficzne dzieło sztuki, którego podstawowym nośnikiem staje się ludzkie ciało. W przeciwieństwie do obrazu, grafiki czy rzeźby jest on trwale związany z osobą, dla której został wykonany. Z jednej strony ogranicza to możliwość jego późniejszej zmiany, z drugiej natomiast nadaje mu szczególnie osobisty charakter. Człowiek nosi wykonany wzór wraz z własnym ciałem, a tatuaż uczestniczy w tworzeniu jego wyglądu i sposobu, w jaki jest postrzegany przez otoczenie.
Znaczenie współczesnego tatuażu nie musi jednak wynikać wyłącznie z jego walorów estetycznych. Dla wielu osób stanowi on zapis ważnych doświadczeń życiowych. Może upamiętniać bliską osobę, ważne wydarzenie, miejsce, osiągnięcie lub moment przełomowy. Tatuaż może przedstawiać symbol związany z zainteresowaniami, wartościami, przekonaniami czy określonym sposobem rozumienia świata. W takim przypadku jego znaczenie jest czytelne przede wszystkim dla właściciela, a osoby z zewnątrz mogą postrzegać go jedynie jako element dekoracyjny.
Inne tatuaże wykonywane są bez potrzeby przypisywania im szczególnej symboliki. Osoba może zdecydować się na konkretny wzór wyłącznie dlatego, że odpowiada jej pod względem estetycznym. Taka decyzja również posiada znaczenie w kontekście współczesnej kultury ciała. Pokazuje bowiem wzrost znaczenia indywidualnego prawa do kształtowania własnego wyglądu. Ciało staje się przestrzenią, nad którą jednostka może sprawować kontrolę i którą może modyfikować zgodnie z własnymi preferencjami.
Z tego względu tatuaż jest ściśle związany z problematyką tożsamości. Wygląd odgrywa ważną rolę w sposobie prezentowania siebie innym ludziom. Strój, fryzura, biżuteria czy sposób pielęgnowania ciała mogą przekazywać informacje dotyczące gustu, stylu życia, przynależności grupowej lub indywidualnych preferencji. Tatuaż wpisuje się w ten sam mechanizm, jednak posiada znacznie bardziej trwały charakter. Decyzja o jego wykonaniu może być więc elementem tworzenia określonego wizerunku siebie i podkreślania własnej odrębności.
Paradoksalnie masowa popularność tatuażu może jednak osłabiać jego funkcję jako symbolu indywidualności. Jeżeli coraz więcej osób decyduje się na tatuowanie, sam fakt posiadania tatuażu przestaje być czymś wyjątkowym. Indywidualizacja przenosi się wówczas na wybór konkretnego wzoru, jego stylu, wielkości, umiejscowienia czy autora. Osoba może próbować odróżnić się nie poprzez samo posiadanie tatuażu, lecz poprzez jego oryginalność i sposób wpisania go we własny wizerunek.
Tatuaż może pełnić również funkcję społeczną. W niektórych środowiskach określone wzory nadal wskazują na przynależność do konkretnej grupy, wspólnoty czy subkultury. W innych sytuacjach sam fakt zainteresowania tatuowaniem może ułatwiać nawiązywanie kontaktów z osobami podzielającymi podobne zainteresowania. Wokół tatuażu rozwinęła się rozbudowana kultura obejmująca konwenty, konkursy, magazyny, strony internetowe, media społecznościowe oraz społeczności skupione wokół konkretnych artystów i stylów.
Jednocześnie społeczna akceptacja tatuażu nie jest jednakowa we wszystkich środowiskach. Widoczność tatuażu nadal może wpływać na ocenę człowieka, szczególnie w sytuacjach formalnych. W niektórych miejscach pracy pracownicy mogą być zobowiązani do zakrywania tatuaży, zwłaszcza jeśli znajdują się one na dłoniach, szyi czy twarzy. Znaczenie może mieć rodzaj wykonywanego zawodu, kontakt z klientem oraz kultura organizacyjna konkretnej instytucji. W części środowisk tatuaż jest neutralnym elementem wyglądu, podczas gdy w innych nadal może być oceniany jako niewłaściwy lub nieprofesjonalny.
Oceny te pokazują, że zmiana społecznego wizerunku tatuażu jest procesem niejednoznacznym. Z jednej strony nastąpiła wyraźna liberalizacja podejścia do modyfikowania ciała, z drugiej natomiast przetrwały niektóre stereotypy związane z osobami tatuowanymi. Ich siła może zależeć między innymi od wieku osób dokonujących oceny, środowiska społecznego, miejsca zamieszkania, wykształcenia czy charakteru danego tatuażu. Inaczej może być odbierany niewielki, dyskretny wzór, a inaczej rozległe tatuaże pokrywające większość ciała.
Szczególne znaczenie posiada umiejscowienie tatuażu. Wzór znajdujący się w miejscu możliwym do łatwego zakrycia pozostaje w większym stopniu pod kontrolą właściciela, który może decydować, w jakich sytuacjach będzie widoczny. Tatuaże na twarzy, dłoniach czy szyi niemal zawsze są częścią publicznego wizerunku człowieka. Mogą przez to wywoływać silniejsze reakcje społeczne i mieć większy wpływ na pierwsze wrażenie. Pokazuje to, że ocena tatuażu nie zależy wyłącznie od faktu jego posiadania, ale również od jego rozmiaru, treści oraz miejsca na ciele.
Stereotypy dotyczące osób tatuowanych mogą obejmować zarówno cechy negatywne, jak i pozytywne. Tatuaż bywa nadal kojarzony z buntowniczością, impulsywnością czy brakiem podporządkowania normom. Z drugiej strony osoba posiadająca tatuaże może być oceniana jako niezależna, kreatywna, otwarta na nowe doświadczenia lub świadoma własnej tożsamości. Nie są to oczywiście cechy wynikające bezpośrednio z posiadania tatuażu. Ich przypisywanie pokazuje jednak, że wygląd ciała może być wykorzystywany do tworzenia szybkich ocen społecznych.
Tatuaż może mieć także znaczenie dla relacji interpersonalnych. Osoby wchodzące w kontakt z człowiekiem posiadającym widoczne tatuaże mogą formułować na jego temat określone wrażenie jeszcze przed rozpoczęciem rozmowy. W przypadku jednych osób tatuaż może zwiększać zainteresowanie, w przypadku innych natomiast wywoływać dystans. Szczególnie interesujące jest to, czy różnice te zależą od wieku, doświadczenia i częstotliwości kontaktów z osobami tatuowanymi.
Wizerunek tatuażu należy rozpatrywać również w kontekście przemian dotyczących cielesności. W XXI wieku ciało coraz częściej staje się przedmiotem świadomego kształtowania. Ćwiczenia fizyczne, zabiegi kosmetyczne, operacje estetyczne, piercing i tatuaże stanowią różne sposoby modyfikowania wyglądu. Jednostka może traktować ciało jako projekt, który podlega zmianom wraz z jej życiem, doświadczeniami i wyobrażeniem o sobie. Tatuaż wyróżnia się jednak trwałością, przez co decyzja o jego wykonaniu posiada inny charakter niż wybór ubioru czy fryzury.
Trwałość tatuażu może jednocześnie prowadzić do problemów. Znaczenie wybranego wzoru może zmieniać się wraz z upływem czasu, podobnie jak poglądy, relacje i zainteresowania człowieka. Tatuaż wykonany w młodości może po wielu latach nie odpowiadać aktualnej tożsamości właściciela. Rozwój technologii usuwania tatuaży częściowo zmniejszył nieodwracalność decyzji, jednak proces ten nadal wiąże się z określonymi kosztami, czasem i ograniczeniami. Z tego względu tatuaż pozostaje formą modyfikacji ciała wymagającą bardziej trwałej decyzji niż większość elementów wizerunku.
Współczesna popularność tatuowania doprowadziła także do profesjonalizacji branży. Studia tatuażu coraz częściej funkcjonują jako profesjonalne miejsca usługowe i artystyczne, a tatuatorzy budują własne marki oraz specjalizują się w konkretnych stylach. Klient może wybierać spośród bardzo różnych estetyk, od realizmu, przez tradycyjne wzornictwo, po minimalizm, abstrakcję czy skomplikowane kompozycje autorskie. Wysoki poziom części wykonywanych prac dodatkowo wzmacnia postrzeganie tatuażu jako sztuki, a nie jedynie prostego znaku nanoszonego na skórę.
Komercjalizacja tatuażu prowadzi jednak do kolejnego interesującego zjawiska. To, co wcześniej mogło być symbolem buntu wobec kultury dominującej, samo stało się elementem rynku. Tatuaże są wykorzystywane w reklamie, modzie i kampaniach wizerunkowych. Wizerunek osoby silnie tatuowanej może służyć budowaniu skojarzeń z niezależnością, oryginalnością czy nowoczesnością. W ten sposób dawny znak kontrkultury zostaje wykorzystany przez kulturę masową i mechanizmy marketingowe.
Warto również zauważyć, że znaczenie tatuażu jest silnie zależne od kontekstu kulturowego. Ten sam wzór może mieć odmienne znaczenie w różnych społeczeństwach lub środowiskach. Niektóre symbole posiadają długą historię religijną, narodową czy subkulturową, której właściciel tatuażu może nawet nie być świadomy. Globalizacja kultury i swobodny dostęp do wzorów za pośrednictwem Internetu prowadzą do przenoszenia motywów pomiędzy kulturami. Zjawisko to może być postrzegane jako wymiana kulturowa, ale może również prowadzić do dyskusji dotyczących wykorzystywania symboli należących do tradycji innych społeczności.
Przedmiotem niniejszej pracy jest wizerunek tatuażu w społeczeństwie XXI wieku oraz przemiany zachodzące w sposobie jego społecznego i kulturowego postrzegania. Głównym celem pracy jest określenie, jak zmieniła się percepcja tatuażu we współczesnym społeczeństwie oraz jakie znaczenie ma on obecnie jako forma ekspresji, element tożsamości i czynnik wpływający na ocenę jednostki przez otoczenie. Szczególna uwaga zostanie poświęcona relacji pomiędzy rosnącą popularnością tatuowania a utrzymującymi się stereotypami dotyczącymi osób posiadających tatuaże.
Do celów szczegółowych pracy należy przedstawienie historii tatuowania oraz zmian znaczeń przypisywanych tatuażom, scharakteryzowanie tatuażu jako współczesnej formy ekspresji artystycznej i indywidualnej, a także określenie jego miejsca w kulturze popularnej. Istotnym zadaniem będzie również analiza społecznych stereotypów dotyczących osób tatuowanych, znaczenia tatuażu dla kreowania tożsamości oraz jego możliwego wpływu na relacje interpersonalne. Część empiryczna pozwoli natomiast ustalić, w jaki sposób tatuaż jest postrzegany przez osoby uczestniczące w badaniu.
Praca składa się z czterech rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawiono definicję oraz historię tatuażu. Omówiono najważniejsze sposoby wykorzystywania trwałego znakowania ciała w różnych kulturach i okresach historycznych, a także zmiany funkcji pełnionych przez tatuaże. Szczególną uwagę zwrócono na znaczenie i symbolikę wzorów oraz na zależność pomiędzy tatuażem a przynależnością społeczną i kulturową.
Rozdział drugi poświęcono zmianie percepcji tatuażu w XXI wieku. Przedstawiono go jako formę ekspresji artystycznej oraz element współczesnej kultury popularnej. Omówiono także znaczenie tatuowania dla kreowania własnej tożsamości i wizerunku. Szczególne miejsce zajmuje analiza wpływu mediów, kultury celebryckiej i Internetu na normalizację tatuażu i zwiększenie jego obecności w przestrzeni publicznej.
W rozdziale trzecim analizie poddane zostaną społeczne i kulturowe konsekwencje posiadania tatuażu. Omówione będą stereotypy dotyczące osób tatuowanych, mechanizmy społecznego oceniania oraz znaczenie tatuażu jako sposobu zaznaczania odrębności lub przynależności. Poruszone zostanie również zagadnienie wpływu tatuażu na kontakty interpersonalne oraz sposób postrzegania osoby w życiu prywatnym i zawodowym.
Rozdział czwarty ma charakter empiryczny. Przedstawiono w nim metodologię badań własnych, ich cel, problemy badawcze oraz zastosowane metody i techniki. Następnie zaprezentowane zostaną wyniki dotyczące społecznej percepcji tatuażu, opinii na temat osób tatuowanych oraz występowania określonych stereotypów. Analiza i interpretacja uzyskanych danych pozwolą ocenić, w jakim stopniu tatuaż został społecznie zaakceptowany, a w jakich obszarach nadal wywołuje dystans lub negatywne oceny.
Tatuaż w XXI wieku znajduje się w interesującym momencie swojej kulturowej historii. Z jednej strony stał się powszechnym elementem wyglądu i został w dużej mierze włączony do kultury głównego nurtu. Z drugiej strony nadal może pełnić funkcję wyróżniającą i wywoływać odmienne reakcje w zależności od formy, rozmiaru, treści czy miejsca wykonania. Jego współczesny wizerunek łączy więc elementy sztuki, mody, tożsamości, indywidualizmu i społecznej oceny. Analiza tego zjawiska pozwala lepiej zrozumieć nie tylko samą popularność tatuowania, lecz również szersze przemiany dotyczące stosunku współczesnego społeczeństwa do ciała, indywidualności i prawa jednostki do kształtowania własnego wizerunku.