Wstęp
Rozdział I. Zarys historii turystyki na świecie i w Polsce
1.1. Pojęcie turystyki
1.2. Czynniki rozwoju turystyki
1.3. Funkcje i dysfunkcje turystyki
1.4. Ruch turystyczny – migracje turystyczne
Rozdział II. Podhale – historyczno-etnograficzna charakterystyka krainy
2.1. Historia Podhala
2.1.1. Regionalizm podhalański
2.1.2. Krainy historyczne
2.2. Położenie geograficzne
2.2.1. Warunki klimatologiczne
2.2.2. Bogactwo roślin i zwierząt
Rozdział III. Ukształtowanie terenu Podhala i jego wpływ na turystykę
3.1. Kultura ludowa Podhalan
3.2. Turystyka na Podhalu
3.3. Sport i rekreacja na Podhalu
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel
Spis rysunków
Aneks
Wstęp
Turystyka należy współcześnie do najważniejszych form aktywności człowieka związanych z wypoczynkiem, poznawaniem nowych miejsc, rekreacją oraz uczestnictwem w życiu społecznym i kulturalnym. Jej rozwój jest ściśle uzależniony od wielu czynników, wśród których szczególne znaczenie mają walory przyrodnicze, ukształtowanie powierzchni, klimat, dostępność komunikacyjna, zagospodarowanie turystyczne oraz dziedzictwo kulturowe określonego regionu. Obszary posiadające zróżnicowany krajobraz, atrakcyjne formy terenu oraz korzystne warunki do uprawiania aktywności sportowej i rekreacyjnej od wielu lat przyciągają licznych turystów. Jednym z takich regionów w Polsce jest Podhale, które dzięki swojemu położeniu, charakterystycznemu krajobrazowi oraz bliskości Tatr stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych obszarów turystycznych kraju.
Podhale jest regionem wyróżniającym się zarówno pod względem przyrodniczym, jak i kulturowym. Jego wyjątkowość wynika między innymi ze specyficznego ukształtowania powierzchni, obecności terenów górskich i podgórskich, rozległych dolin oraz zróżnicowania wysokościowego. Czynniki te wpływają na sposób zagospodarowania przestrzeni, rozwój osadnictwa, możliwości komunikacyjne, a przede wszystkim na rodzaje aktywności turystycznej podejmowanej na tym obszarze. Ukształtowanie terenu Podhala stanowi zatem nie tylko element krajobrazu, lecz również jeden z podstawowych czynników determinujących rozwój ruchu turystycznego.
Znaczenie Podhala dla polskiej turystyki wynika w dużej mierze z różnorodności możliwości spędzania czasu wolnego. Region ten jest atrakcyjny zarówno dla osób zainteresowanych turystyką aktywną, jak i dla turystów poszukujących wypoczynku, kontaktu z przyrodą czy poznawania lokalnej kultury. Warunki terenowe sprzyjają rozwojowi turystyki pieszej, górskiej, rowerowej oraz różnych form rekreacji. W okresie zimowym szczególne znaczenie mają sporty zimowe, przede wszystkim narciarstwo i snowboard, których rozwój jest możliwy dzięki odpowiedniemu ukształtowaniu stoków oraz warunkom klimatycznym. W okresie letnim wzrasta natomiast zainteresowanie szlakami turystycznymi, wycieczkami krajoznawczymi oraz aktywnością na świeżym powietrzu.
Nie można jednak analizować rozwoju turystyki na Podhalu wyłącznie przez pryzmat jego walorów przyrodniczych. Ważną rolę odgrywa również bogate dziedzictwo historyczne i etnograficzne regionu. Kultura podhalańska, obejmująca między innymi tradycyjną architekturę, strój, muzykę, taniec, gwarę, zwyczaje i obrzędy, stanowi istotny element atrakcyjności turystycznej tego obszaru. Regionalizm podhalański sprawił, że Podhale posiada wyrazistą tożsamość kulturową, która jest rozpoznawalna nie tylko w Polsce, ale również poza jej granicami. Dla wielu turystów kontakt z kulturą ludową jest równie istotnym motywem podróży jak możliwość korzystania z walorów krajobrazowych.
Rozwój turystyki na Podhalu pozostaje także w ścisłym związku z warunkami klimatycznymi. Klimat regionu wpływa na długość sezonu turystycznego oraz możliwości wykorzystywania poszczególnych form aktywności. Zimą odpowiednie warunki pogodowe umożliwiają funkcjonowanie ośrodków narciarskich i rozwój sportów zimowych, natomiast latem sprzyjają turystyce pieszej i krajoznawczej. Jednocześnie zmienność pogody charakterystyczna dla terenów górskich może ograniczać możliwości korzystania z niektórych atrakcji oraz wpływać na bezpieczeństwo turystów. Warunki naturalne należy więc rozpatrywać zarówno jako czynnik sprzyjający rozwojowi turystyki, jak i element stwarzający określone ograniczenia.
Istotnym walorem Podhala jest również bogactwo świata roślinnego i zwierzęcego. Różnorodność środowiska naturalnego zwiększa atrakcyjność regionu dla osób zainteresowanych przyrodą i turystyką krajoznawczą. Obcowanie z krajobrazem, obserwacja przyrody oraz możliwość poznawania charakterystycznych dla terenów górskich gatunków stanowią istotną część doświadczenia turystycznego. Jednocześnie intensywny rozwój ruchu turystycznego może prowadzić do nadmiernej presji na środowisko przyrodnicze. Konieczne staje się zatem zachowanie równowagi pomiędzy udostępnianiem walorów regionu odwiedzającym a ich ochroną.
Turystyka może bowiem przynosić zarówno pozytywne, jak i negatywne konsekwencje. Do jej pozytywnych funkcji zaliczyć można między innymi tworzenie miejsc pracy, rozwój przedsiębiorczości, wzrost dochodów ludności, poprawę infrastruktury oraz promocję regionu. Duży ruch turystyczny sprzyja rozwojowi bazy noclegowej, gastronomii, transportu oraz usług związanych ze sportem i rekreacją. Z drugiej strony nadmierna liczba turystów może powodować wzrost natężenia ruchu drogowego, przeciążenie infrastruktury, wzrost cen, przekształcenia krajobrazu oraz degradację środowiska naturalnego. Analiza turystyki na Podhalu wymaga więc uwzględnienia zarówno korzyści wynikających z jej rozwoju, jak i pojawiających się zagrożeń.
Ukształtowanie terenu ma w tym kontekście szczególne znaczenie. Determinuje ono dostępność określonych obszarów, przebieg szlaków turystycznych, rozmieszczenie infrastruktury oraz możliwość tworzenia ośrodków sportowych i rekreacyjnych. Tereny o dużych różnicach wysokości sprzyjają rozwojowi narciarstwa i turystyki górskiej, jednocześnie jednak mogą utrudniać budowę dróg, obiektów noclegowych czy innych elementów infrastruktury. Krajobraz Podhala wpływa więc zarówno na atrakcyjność turystyczną regionu, jak i na sposób jego gospodarczego wykorzystania.
Głównym celem niniejszej pracy jest przedstawienie ukształtowania terenu Podhala oraz określenie jego wpływu na rozwój i charakter turystyki w regionie. Realizacja tego celu wymaga przedstawienia podstawowych zagadnień związanych z turystyką, scharakteryzowania Podhala jako regionu historycznego, etnograficznego i geograficznego oraz wskazania zależności pomiędzy warunkami naturalnymi a rozwojem poszczególnych form aktywności turystycznej i rekreacyjnej.
Przedmiotem pracy jest zatem Podhale rozpatrywane jako region o szczególnych walorach turystycznych, natomiast głównym obszarem analizy pozostaje wpływ jego ukształtowania powierzchni oraz pozostałych uwarunkowań przyrodniczych na rozwój ruchu turystycznego. Uwzględniono także znaczenie historii, kultury ludowej oraz sportu i rekreacji, ponieważ wszystkie te elementy współtworzą współczesny obraz turystyczny regionu.
W pracy zastosowano przede wszystkim metodę analizy literatury przedmiotu dotyczącej turystyki, geografii, historii oraz kultury Podhala. Wykorzystano również metodę opisową, pozwalającą scharakteryzować najważniejsze właściwości regionu i jego środowiska naturalnego, oraz metodę analizy zależności pomiędzy warunkami terenowymi a możliwościami rozwoju różnych form turystyki.
Praca została podzielona na trzy rozdziały. Rozdział pierwszy ma charakter teoretyczny i przedstawia zarys historii turystyki na świecie oraz w Polsce. Wyjaśniono w nim pojęcie turystyki, a także wskazano najważniejsze czynniki decydujące o jej rozwoju. Omówiono podstawowe funkcje turystyki oraz jej możliwe dysfunkcje. Przedstawiono również zagadnienie ruchu turystycznego rozumianego jako szczególna forma migracji ludności związanej między innymi z wypoczynkiem, poznawaniem nowych miejsc i rekreacją.
Rozdział drugi poświęcono historyczno-etnograficznej i geograficznej charakterystyce Podhala. Przedstawiono historię regionu, rozwój regionalizmu podhalańskiego oraz jego miejsce wśród historycznych krain południowej Polski. Scharakteryzowano również położenie geograficzne Podhala, jego warunki klimatyczne oraz bogactwo świata roślinnego i zwierzęcego. Zagadnienia te tworzą podstawę do zrozumienia specyfiki regionu i czynników decydujących o jego atrakcyjności turystycznej.
Rozdział trzeci koncentruje się bezpośrednio na problematyce ukształtowania terenu Podhala i jego wpływie na rozwój turystyki. Przedstawiono w nim również kulturę ludową Podhalan jako ważny element dziedzictwa i atrakcyjności turystycznej regionu. Omówiono charakter ruchu turystycznego na Podhalu oraz najważniejsze formy turystyki występujące na tym obszarze. Szczególną uwagę poświęcono sportowi i rekreacji, których możliwości rozwoju w dużym stopniu wynikają ze specyficznych warunków terenowych i klimatycznych.
Podjęcie tematu ukształtowania terenu Podhala i jego oddziaływania na turystykę jest istotne ze względu na szczególną rolę tego regionu w polskim ruchu turystycznym. Podhale łączy w sobie wyjątkowe walory krajobrazowe, przyrodnicze oraz kulturowe, które od wielu lat przyciągają turystów. Jednocześnie intensyfikacja ruchu turystycznego powoduje konieczność racjonalnego gospodarowania przestrzenią i ochrony środowiska. Analiza związku między warunkami geograficznymi a rozwojem turystyki pozwala lepiej zrozumieć zarówno potencjał Podhala, jak i ograniczenia związane z jego dalszym rozwojem jako jednego z najważniejszych regionów turystycznych Polski.