WSTĘP
ROZDZIAŁ I. ISTOTA I FUNKCJE WYCHOWANIA
1.1. Zakres pojęciowy wychowania
1.2. Kategorie pojęciowe współczesnej teorii wychowania
1.3. Wychowanie wobec współczesnych zagrożeń
1.4. Wychowanie a postawy rodzicielskie
ROZDZIAŁ II. POLITYKA WYCHOWAWCZA KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ
2.1. Dylematy wychowawcze krajów Unii Europejskiej
2.2. Wspomaganie polityki rodzinnej w krajach Unii Europejskiej
2.3. Charakterystyka wybranych modeli wychowawczych
2.3.1. Model skandynawski
2.3.2. Model południowoeuropejski
2.3.3. Model środkowoeuropejski
ROZDZIAŁ III. CHARAKTERYSTYKA STYLÓW WYCHOWANIA NA PRZYKŁADZIE WYBRANYCH KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ
3.1. Polska
3.2. Szwecja
3.3. Wielka Brytania
3.4. Niemcy
ZAKOŃCZENIE
BIBLIOGRAFIA
SPIS TABEL I RYSUNKÓW
Wstęp
Wychowanie jest jednym z podstawowych procesów towarzyszących człowiekowi od pierwszych lat życia i wywierających istotny wpływ na jego późniejsze funkcjonowanie. Obejmuje ono zarówno celowe działania podejmowane przez rodziców, nauczycieli i inne osoby uczestniczące w rozwoju dziecka, jak również różnorodne oddziaływania środowiska społecznego i kulturowego. Dzięki wychowaniu jednostka poznaje obowiązujące normy i wartości, uczy się właściwych sposobów zachowania, zdobywa umiejętności potrzebne do funkcjonowania w społeczeństwie oraz stopniowo rozwija własną autonomię. Proces ten ma więc znaczenie nie tylko z punktu widzenia rozwoju pojedynczego człowieka, lecz także dla trwałości i funkcjonowania całych społeczeństw.
Sposób wychowywania dzieci nie jest jednak jednolity. Zależy od wielu czynników, wśród których można wskazać między innymi system wartości rodziców, ich doświadczenia życiowe, poziom wykształcenia, sytuację ekonomiczną rodziny, strukturę rodziny, tradycję, religię, środowisko społeczne oraz obowiązujące w danym kraju normy kulturowe. Wychowanie pozostaje również pod wpływem przemian społecznych i gospodarczych, które prowadzą do zmiany sposobu postrzegania dziecka, rodzicielstwa, autorytetu osoby dorosłej oraz relacji występujących między poszczególnymi członkami rodziny.
W literaturze pedagogicznej i psychologicznej wyróżnia się różne style oraz postawy wychowawcze. Poszczególne sposoby postępowania rodziców mogą różnić się między innymi stopniem kontroli sprawowanej nad dzieckiem, zakresem pozostawianej mu swobody, sposobem egzekwowania zasad, poziomem okazywanego wsparcia emocjonalnego czy gotowością do uwzględniania opinii dziecka. Niektóre modele podkreślają konieczność posłuszeństwa i podporządkowania się wymaganiom dorosłych, inne większe znaczenie przypisują partnerstwu, negocjowaniu zasad oraz stopniowemu rozwijaniu samodzielności. W praktyce wychowawczej granice między poszczególnymi stylami nie zawsze są jednoznaczne, ponieważ rodzice mogą łączyć elementy różnych sposobów postępowania w zależności od sytuacji, wieku dziecka czy własnych doświadczeń.
Szczególne znaczenie dla kształtowania stylu wychowania posiadają postawy rodzicielskie. Sposób, w jaki rodzice odnoszą się do dziecka, reagują na jego potrzeby, osiągnięcia i niepowodzenia oraz określają granice dopuszczalnego zachowania, może wpływać na rozwój emocjonalny i społeczny młodego człowieka. Relacje rodzinne stanowią bowiem jedno z pierwszych środowisk, w których dziecko poznaje zasady współżycia społecznego, uczy się wyrażania własnych potrzeb, rozwiązywania konfliktów oraz budowania więzi z innymi osobami. Rodzina pozostaje zatem jednym z najważniejszych środowisk wychowawczych, chociaż współcześnie jej oddziaływanie coraz częściej uzupełniane jest przez instytucje edukacyjne, grupy rówieśnicze, media oraz środowisko cyfrowe.
Współczesne wychowanie odbywa się w warunkach dynamicznych przemian społecznych. Rodzice i wychowawcy muszą reagować na zjawiska, które jeszcze kilkadziesiąt lat temu miały znacznie mniejsze znaczenie lub nie występowały w obecnej formie. Rozwój Internetu i mediów społecznościowych, powszechny dostęp dzieci do urządzeń elektronicznych, zmiany w sposobach komunikowania się, rosnąca mobilność społeczeństw oraz przemiany struktury rodzin wpływają na warunki, w jakich przebiega proces wychowania. Szczególnego znaczenia nabierają pytania dotyczące granic samodzielności dziecka, kontroli rodzicielskiej, ochrony przed zagrożeniami cyfrowymi, kształtowania odpowiedzialności oraz budowania prawidłowych relacji społecznych.
Zmienia się także samo rozumienie dzieciństwa. W wielu współczesnych społeczeństwach europejskich coraz większą uwagę zwraca się na podmiotowość dziecka, respektowanie jego praw, potrzeby emocjonalne oraz możliwość wyrażania własnego zdania. Nie oznacza to zaniku roli dorosłych w procesie wychowania, lecz prowadzi do poszukiwania takich form relacji, które łączą zapewnienie dziecku bezpieczeństwa i wyznaczanie granic z rozwijaniem jego samodzielności. Wychowanie staje się przez to procesem wymagającym od rodziców i pedagogów nie tylko konsekwencji, ale również zdolności prowadzenia dialogu i dostosowywania wymagań do możliwości rozwojowych dziecka.
Sposoby wychowania są jednocześnie silnie uwarunkowane kulturowo. Normy uznawane za właściwe w jednym społeczeństwie nie muszą być w takim samym stopniu akceptowane w innym. Różnice mogą dotyczyć między innymi zakresu autonomii dzieci, znaczenia dyscypliny, sposobów komunikacji w rodzinie, wieku uzyskiwania samodzielności czy rozumienia odpowiedzialności rodzicielskiej. Analiza stylów wychowania wymaga zatem uwzględnienia szerszego kontekstu społecznego, ponieważ zachowania rodziców są związane z wartościami, normami i oczekiwaniami występującymi w danej kulturze.
Europa jest pod tym względem szczególnie interesującym obszarem badań i analiz. Państwa europejskie pozostają ze sobą silnie powiązane politycznie, gospodarczo i społecznie, ale jednocześnie zachowują własne tradycje oraz specyficzne rozwiązania dotyczące polityki rodzinnej, edukacji i opieki nad dzieckiem. Różnice historyczne, religijne, ekonomiczne i kulturowe sprawiają, że w poszczególnych częściach Europy można zaobserwować odmienne podejścia do rodziny i wychowania.
Z tego względu uzasadnione jest posługiwanie się szerszymi modelami pozwalającymi uporządkować występujące różnice. W pracy zwrócona zostanie uwaga między innymi na model skandynawski, południowoeuropejski oraz środkowoeuropejski. Podział ten pozwala przedstawić pewne charakterystyczne tendencje odnoszące się do miejsca rodziny w społeczeństwie, udziału państwa w jej wspieraniu, zakresu instytucjonalnej opieki nad dzieckiem oraz wartości przypisywanych autonomii i odpowiedzialności jednostki. Należy przy tym pamiętać, że modele te stanowią pewne uogólnienie, a rzeczywiste sposoby wychowywania dzieci mogą być znacznie bardziej zróżnicowane również w obrębie jednego państwa.
Interesującym przykładem jest model skandynawski, reprezentowany w niniejszej pracy przez Szwecję. Kraje skandynawskie są często analizowane w kontekście rozbudowanych form polityki rodzinnej, uczestnictwa państwa w tworzeniu warunków umożliwiających łączenie obowiązków zawodowych i rodzinnych oraz dużego znaczenia instytucjonalnej opieki i edukacji. Z punktu widzenia problematyki wychowania istotne staje się pytanie o to, w jaki sposób takie uwarunkowania wpływają na relacje rodziców z dziećmi oraz zakres ich autonomii.
Odmienne uwarunkowania można dostrzec w krajach Europy Środkowej, do których zaliczane są między innymi Polska i Niemcy. W tej części Europy istotną rolę odgrywały historycznie więzi rodzinne oraz przemiany społeczne i polityczne zachodzące w drugiej połowie XX wieku. Współczesne rodziny funkcjonują jednocześnie w warunkach szybkich zmian obyczajowych, gospodarczych i kulturowych. Powoduje to współwystępowanie tradycyjnych wzorców wychowawczych z podejściami akcentującymi większą autonomię dziecka, dialog oraz partnerski charakter relacji rodzinnych.
Na sposób wychowania dzieci oddziałuje również prowadzona przez państwo polityka rodzinna. Dostępność opieki instytucjonalnej, urlopów związanych z rodzicielstwem, świadczeń rodzinnych, systemu edukacji i pomocy społecznej może pośrednio wpływać na codzienne funkcjonowanie rodzin. Państwo nie przejmuje zasadniczej odpowiedzialności rodziców za wychowanie dziecka, lecz poprzez przyjmowane rozwiązania może tworzyć bardziej lub mniej korzystne warunki realizowania funkcji opiekuńczych i wychowawczych. Porównywanie stylów wychowania powinno więc uwzględniać również instytucjonalne otoczenie rodziny.
Współczesna polityka wychowawcza i rodzinna staje również przed szeregiem nowych dylematów. Jednym z nich pozostaje poszukiwanie właściwej równowagi pomiędzy ochroną dziecka a rozwijaniem jego samodzielności. Kolejnym jest pogodzenie aktywności zawodowej rodziców z zapewnieniem czasu potrzebnego do budowania trwałych więzi rodzinnych. Ważne stają się również problemy związane z wychowaniem w wielokulturowym środowisku, migracjami, zmianami modeli rodziny oraz rosnącym wpływem nowych technologii na życie dzieci.
Problematyka wychowania posiada więc charakter interdyscyplinarny. Jest przedmiotem zainteresowania pedagogiki, psychologii, socjologii, nauk o rodzinie, a także polityki społecznej. Analiza porównawcza pozwala natomiast dostrzec, że konkretne praktyki wychowawcze nie funkcjonują w oderwaniu od otoczenia. Są one częścią szerszego systemu norm, instytucji i wartości charakterystycznych dla określonego społeczeństwa.
Wybór tematu niniejszej pracy wynika z zainteresowania zróżnicowaniem sposobów wychowania dzieci w państwach europejskich oraz czynnikami warunkującymi występowanie tych różnic. Porównanie kilku krajów może umożliwić lepsze poznanie zależności pomiędzy tradycją, kulturą, polityką rodzinną i społeczną a praktyką wychowawczą. Szczególnie interesujące jest ustalenie, czy pomimo procesów integracyjnych i postępującego upodabniania się stylów życia nadal można wskazać charakterystyczne cechy sposobów wychowania występujących w poszczególnych państwach i regionach Europy.
Głównym celem niniejszej pracy jest przedstawienie i porównanie stylów wychowania występujących w wybranych państwach europejskich oraz określenie społecznych, kulturowych i instytucjonalnych uwarunkowań wpływających na ich kształtowanie. Realizacja tego celu wymaga zarówno przedstawienia teoretycznych podstaw procesu wychowania, jak i charakterystyki polityki rodzinnej oraz wybranych modeli wychowawczych.
Przedmiotem pracy są style wychowania oraz ich uwarunkowania występujące w wybranych krajach europejskich, ze szczególnym uwzględnieniem Polski, Szwecji, Niemiec oraz Wielkiej Brytanii. Analizie poddane zostaną zarówno podobieństwa i różnice występujące pomiędzy poszczególnymi państwami, jak również czynniki społeczne, kulturowe i historyczne, które mogą wpływać na charakter relacji wychowawczych.
Główny problem pracy można sformułować w postaci pytania: jakie podobieństwa i różnice występują pomiędzy stylami wychowania charakterystycznymi dla wybranych państw europejskich oraz jakie czynniki wpływają na ich kształtowanie? W ramach tak określonego problemu istotne będzie również zwrócenie uwagi na znaczenie postaw rodzicielskich, polityki rodzinnej, przemian społecznych i kulturowych oraz współczesnych zagrożeń wpływających na proces wychowania.
W pracy wykorzystana zostanie przede wszystkim metoda analizy literatury przedmiotu oraz metoda porównawcza. Analiza opracowań z zakresu pedagogiki, psychologii, socjologii i polityki społecznej umożliwi przedstawienie podstawowych koncepcji dotyczących wychowania oraz jego uwarunkowań. Metoda porównawcza pozwoli natomiast zestawić rozwiązania i tendencje występujące w poszczególnych krajach oraz wskazać zarówno ich cechy wspólne, jak i charakterystyczne różnice.
Praca została podzielona na trzy rozdziały. Pierwszy rozdział ma charakter teoretyczny i poświęcony jest istocie oraz funkcjom wychowania. Przedstawiony zostanie zakres pojęciowy wychowania oraz podstawowe kategorie współczesnej teorii wychowania. Następnie omówione zostaną wyzwania i zagrożenia, wobec których znajduje się współczesny proces wychowawczy. Ostatnia część rozdziału będzie dotyczyć zależności pomiędzy wychowaniem i postawami rodzicielskimi.
Rozdział drugi poświęcony będzie szerzej rozumianej polityce wychowawczej i rodzinnej państw europejskich. Przedstawione zostaną najważniejsze współczesne dylematy wychowawcze oraz sposoby wspomagania rodzin. Następnie scharakteryzowane zostaną wybrane modele wychowawcze: skandynawski, południowoeuropejski i środkowoeuropejski. Ich przedstawienie stworzy podstawę dla bardziej szczegółowej analizy poszczególnych państw.
W trzecim rozdziale omówione zostaną style wychowania na przykładzie Polski, Szwecji, Wielkiej Brytanii oraz Niemiec. Przedstawienie wybranych krajów pozwoli na zestawienie różnych tradycji oraz uwarunkowań społecznych i kulturowych. Analiza porównawcza umożliwi wskazanie charakterystycznych cech poszczególnych sposobów wychowania, a także ocenę zakresu występujących pomiędzy nimi podobieństw i różnic.
Podjęta problematyka pozwala spojrzeć na wychowanie nie tylko jako na indywidualną relację pomiędzy rodzicem i dzieckiem, ale również jako na proces pozostający pod wpływem całego otoczenia społecznego. Rodzice podejmują swoje decyzje wychowawcze w określonych warunkach kulturowych, ekonomicznych i instytucjonalnych, korzystając z wzorców wyniesionych z własnych rodzin, ale jednocześnie reagując na nowe poglądy dotyczące dzieciństwa i rodzicielstwa. Z tego względu sposoby wychowania mogą zmieniać się zarówno pomiędzy pokoleniami, jak i pomiędzy społeczeństwami.
Porównanie stylów wychowania w wybranych państwach europejskich może zatem przyczynić się do lepszego zrozumienia różnorodności współczesnych modeli rodzicielstwa. Pozwala również dostrzec, że nie istnieje jeden uniwersalny sposób wychowania całkowicie niezależny od warunków społecznych i kulturowych. Analiza doświadczeń różnych państw może stanowić wartościowe źródło wiedzy dla pedagogów, nauczycieli, rodziców oraz innych osób zainteresowanych problematyką wychowania i funkcjonowania współczesnej rodziny.