Plan pracy magisterskiej
Przemiany fotografii funeralnej od lat 30 do współczesności
Spis treści:
Wstęp
Rozdział I. Zarys historyczny fotografii funeralnej
1.1. Początki fotografii funeralnej
1.2. Fotografia funeralna w XIX wieku
1.3. Fotografia funeralna w XX wieku do lat 30.
Rozdział II. Fotografia funeralna od lat 30 do końca XX wieku
2.1. Zmiany w fotografii funeralnej pod wpływem II Wojny Światowej
2.2. Rozwój i przemiany w fotografii funeralnej w okresie późniejszym
Rozdział III. Fotografia funeralna w XXI wieku
3.1. Wpływ technologii na fotografię funeralną
3.2. Zmiana w percepcji fotografii funeralnej w kulturze
3.3. Analiza współczesnych trendów w fotografii funeralnej
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Fotografia od początku swojego istnienia pozostawała w szczególnym związku z pamięcią, przemijaniem i potrzebą zachowania wizerunku człowieka. Utrwalony obraz pozwalał zatrzymać wygląd osoby, miejsca lub wydarzenia, które wraz z upływem czasu ulegały zmianie albo przestawały istnieć. Właściwość ta sprawiła, że fotografia stosunkowo szybko znalazła zastosowanie również w obszarze związanym ze śmiercią, żałobą i upamiętnianiem zmarłych. Fotografie osób nieżyjących, ceremonii pogrzebowych, miejsc pochówku oraz innych elementów kultury funeralnej stanowią szczególną kategorię przekazów wizualnych, w których dokumentacyjna funkcja obrazu łączy się z jego wymiarem emocjonalnym, symbolicznym i pamięciowym.
Historia fotografii funeralnej sięga początków samego medium. Library of Congress wskazuje, że fotografie post mortem wykonywano jako pamiątki dla osób pozostających w żałobie już od 1839 roku, a więc od momentu publicznego upowszechnienia pierwszych praktycznych technik fotograficznych. Zmarli byli przedstawiani między innymi w pozycji przypominającej sen lub spoczynek, niekiedy również w trumnie. Fotografia umożliwiała stworzenie trwałego wizualnego świadectwa osoby zmarłej, a wraz z rozwojem stosunkowo dostępnych form portretowania pozwalała na zachowanie wizerunku również tym rodzinom, dla których wcześniejsze formy portretu malarskiego pozostawały trudno osiągalne. Metropolitan Museum of Art zwraca uwagę właśnie na pamięciową funkcję wczesnej fotografii post mortem – jako ostatniego wizualnego zapisu zmarłego, przeznaczonego do zachowania jego obrazu przez bliskich.
Fotografia funeralna nie powinna być jednak utożsamiana wyłącznie z dziewiętnastowiecznym portretem pośmiertnym. Jest to pojęcie szersze, obejmujące różne sposoby wizualnego przedstawiania śmierci, żałoby, pogrzebu i pamięci o zmarłym. Mogą należeć do niego zarówno fotografie wykonane bezpośrednio po śmierci, jak i dokumentacja ceremonii pogrzebowych, wizerunki trumny i uczestników pogrzebu, fotografie grobów, cmentarzy, pomników czy miejsc pamięci. W zależności od epoki, środowiska kulturowego oraz intencji twórcy obraz może pełnić funkcję osobistej pamiątki, rodzinnego dokumentu, świadectwa historycznego, elementu rytuału żałobnego, komunikatu społecznego, materiału dokumentacyjnego albo autonomicznego dzieła fotograficznego.
Tak szerokie rozumienie fotografii funeralnej jest szczególnie istotne w przypadku analizowania jej przemian zachodzących od lat trzydziestych XX wieku do współczesności. W tym okresie zmianom ulegały bowiem nie tylko techniki fotograficzne, lecz również sposób funkcjonowania obrazu w społeczeństwie, praktyki związane z przeżywaniem żałoby oraz granice tego, co uznawano za właściwe do fotografowania i publicznego prezentowania. Obraz śmierci, który w jednych okresach mógł stanowić naturalny element rodzinnej pamięci, w innych był odsuwany z prywatnych albumów lub ograniczany do określonych kontekstów dokumentacyjnych. Współcześnie natomiast ponownie pojawia się w nowych przestrzeniach, między innymi za pośrednictwem komunikacji cyfrowej i internetowych praktyk pamięci.
Fotografia funeralna stanowi tym samym interesujący materiał do analizy przemian kulturowego stosunku do śmierci. Zdjęcie jest bowiem nie tylko mechanicznym zapisem rzeczywistości. Jego wykonanie, sposób kadrowania, wybór przedstawianego obiektu, kompozycja, sposób eksponowania ciała lub symboli żałobnych, a następnie miejsce przechowywania i prezentowania obrazu są rezultatem określonych decyzji oraz obowiązujących w danym okresie norm kulturowych. Fotografia może więc informować nie tylko o wyglądzie ceremonii pogrzebowej czy osoby zmarłej, ale również o tym, co społeczeństwo uznawało za godne zachowania, dopuszczalne do pokazania i odpowiednie jako forma pamięci.
W XIX wieku jednym z najważniejszych zastosowań fotografii związanej ze śmiercią był portret post mortem. Zachowane zbiory muzealne i archiwalne pokazują różnorodność takich przedstawień. Mogły prezentować zmarłego samodzielnie, w otoczeniu bliskich, w pozycji spoczynku lub w trumnie. Przykładem jest znajdujący się w zbiorach Metropolitan Museum of Art dagerotyp Louisa Dodero z około 1850 roku, przedstawiający żywego mężczyznę obok osoby zmarłej. Library of Congress posiada natomiast między innymi fotografie post mortem dzieci wykonywane w drugiej połowie XIX wieku, co pokazuje, że praktyka ta stanowiła element ówczesnej kultury pamięci rodzinnej.
Znaczenie takich przedstawień należy rozpatrywać w kontekście społecznej funkcji fotografii. W okresie, w którym rodzina mogła posiadać niewiele zdjęć konkretnej osoby, fotografia wykonana po jej śmierci nabierała szczególnej wartości. Była materialnym przedmiotem umożliwiającym zachowanie wizerunku człowieka i przekazywanie go kolejnym pokoleniom. Nie musi być więc interpretowana wyłącznie przez współczesną kategorię makabryczności lub przekraczania granic prywatności. Jej właściwe zrozumienie wymaga uwzględnienia norm kulturowych epoki, sposobów przeżywania żałoby oraz ówczesnego statusu fotografii jako materialnej pamiątki.
Wraz z rozwojem fotografii zmieniały się jednak zarówno techniczne możliwości wykonywania zdjęć, jak i ich funkcje społeczne. Upowszechnienie aparatów, skrócenie czasu wykonywania zdjęcia, pojawienie się nowych materiałów światłoczułych, a później fotografii małoobrazkowej i coraz łatwiejszych w obsłudze aparatów powodowały, że fotografia stopniowo przestawała być czynnością wymagającą korzystania z profesjonalnego atelier. Mogła w coraz większym stopniu towarzyszyć codzienności oraz wydarzeniom rodzinnym. Zmiana ta dotyczyła również praktyk dokumentowania śmierci i pogrzebu.
Szczególną cezurą przyjętą w niniejszej pracy są lata trzydzieste XX wieku. Ich wybór pozwala uchwycić moment poprzedzający jeden z najbardziej dramatycznych okresów historii XX stulecia, a następnie przeanalizować wpływ II wojny światowej na sposób przedstawiania śmierci. W pierwszych dekadach XX wieku fotografia była już rozwiniętym środkiem dokumentacji prywatnej i publicznej, natomiast wydarzenia wojenne nadały obrazom śmierci zupełnie nową skalę i znaczenie. Fotografia zaczęła funkcjonować nie tylko w obrębie rodzinnego rytuału pamięci, ale także jako dokument wojny, przemocy, masowej śmierci i zbiorowej traumy.
II wojna światowa jest zatem niezwykle istotnym punktem odniesienia dla historii przedstawień funeralnych. Masowy charakter śmierci, ogromna liczba ofiar cywilnych i wojskowych, Zagłada, przesiedlenia oraz zniszczenie dotychczasowych wspólnot zmieniły społeczny kontekst śmierci i pamięci. Fotografia stała się jednym z podstawowych narzędzi dokumentowania tych doświadczeń. Jej funkcja coraz częściej wykraczała poza prywatną pamiątkę rodzinną i obejmowała dokumentację historyczną, świadectwo zbrodni, propagandę, tworzenie pamięci zbiorowej oraz późniejszą działalność komemoratywną.
Wojna wpłynęła również na relację pomiędzy śmiercią prywatną a śmiercią publiczną. Śmierć konkretnego człowieka mogła być jednocześnie częścią doświadczenia rodzinnego i fragmentem wielkiej historii. Wizerunek zmarłego przestawał w takich sytuacjach być wyłącznie prywatną pamiątką, ponieważ mógł uzyskiwać znaczenie dokumentacyjne i symboliczne. Powoduje to, że analiza fotografii funeralnej XX wieku wymaga uwzględnienia relacji pomiędzy jednostkowym doświadczeniem utraty a zbiorową pamięcią o konfliktach, katastrofach i wydarzeniach historycznych.
Po zakończeniu II wojny światowej praktyki fotograficzne nadal ulegały przemianom. Rozwój aparatów przeznaczonych dla użytkowników amatorskich zwiększał dostępność fotografowania i sprawiał, że coraz większa liczba wydarzeń rodzinnych mogła być utrwalana bez udziału zawodowego fotografa. Jednocześnie zmianom podlegała sama kultura śmierci i sposób jej obecności w przestrzeni publicznej. Fotografie związane z pogrzebem, grobem i pamięcią nadal powstawały, ale ich forma oraz sposób wykorzystania mogły znacząco różnić się od dziewiętnastowiecznej fotografii post mortem.
W drugiej połowie XX wieku szczególnego znaczenia nabiera także rozróżnienie pomiędzy fotografią prywatną, dokumentalną, prasową i artystyczną. Obraz śmierci może bowiem funkcjonować w każdym z tych obszarów, lecz jego znaczenie jest w nich odmienne. Zdjęcie wykonane przez członka rodziny podczas pogrzebu pełni inną funkcję niż fotografia prasowa dokumentująca śmierć w wyniku konfliktu, fotograf policyjny tworzący materiał dowodowy czy artysta wykorzystujący motyw śmierci w ramach określonej wypowiedzi twórczej. Już pod koniec XIX i na początku XX wieku fotografia pośmiertna pojawiała się również w kontekście dokumentacji policyjnej; zbiory Metropolitan Museum of Art pokazują przykłady takich fotografii wykonywanych jako część archiwum dotyczącego miejsc zbrodni. Rozwój tej różnorodności zastosowań sprawia, że kategoria fotografii związanej ze śmiercią staje się coraz bardziej złożona.
Przełom XX i XXI wieku przyniósł kolejną fundamentalną zmianę – cyfryzację fotografii. Fotografia cyfrowa zmieniła sposób wykonywania, przechowywania, kopiowania i rozpowszechniania obrazów. Zdjęcie przestało być przede wszystkim pojedynczym fizycznym przedmiotem przechowywanym w albumie. Może funkcjonować jako plik, być kopiowane praktycznie bez ograniczeń, przesyłane pomiędzy użytkownikami i publikowane w przestrzeni internetowej. Przemiana ta ma szczególne znaczenie dla fotografii funeralnej, ponieważ wpływa zarówno na sposoby tworzenia obrazów pamięci, jak i na ich społeczną dostępność.
Współczesna fotografia związana ze śmiercią funkcjonuje w środowisku znacznie odmiennym od dziewiętnastowiecznego rodzinnego albumu. Internet i media społecznościowe stworzyły nowe przestrzenie dla wyrażania żałoby, wspominania zmarłych oraz udostępniania ich fotografii. Badania nad współczesnymi praktykami pamięci wskazują, że cyfrowe zasoby fotograficzne wpływają na sposoby przeżywania żałoby i pamiętania o osobach zmarłych. Fotografia odgrywa także istotną rolę w internetowych miejscach pamięci i na profilach społecznościowych przekształcanych po śmierci użytkownika w przestrzeń wspominania.
Zmienia się tym samym charakter samej pamiątki fotograficznej. W przeszłości fotografia osoby zmarłej mogła pozostawać przez wiele lat w posiadaniu rodziny i być oglądana przez ograniczony krąg osób. W środowisku cyfrowym ten sam obraz może być udostępniany większej społeczności, komentowany, ponownie publikowany i zestawiany z innymi materiałami. Granica między prywatnym a publicznym przeżywaniem żałoby ulega w ten sposób przesunięciu. Internetowe praktyki pamięci pokazują, że media cyfrowe nie tylko przenoszą wcześniejsze rytuały do nowego środowiska, lecz także tworzą nowe formy komunikowania straty i podtrzymywania pamięci.
Jednocześnie współczesne możliwości technologiczne stawiają nowe problemy natury etycznej. Łatwość wykonywania i publikowania fotografii powoduje, że obraz osoby zmarłej może zostać udostępniony bez możliwości kontrolowania dalszego sposobu jego wykorzystania. Powstają pytania dotyczące prywatności, godności zmarłego, praw rodziny, granic dokumentacji oraz społecznej akceptacji określonych przedstawień. W przypadku fotografii funeralnej zagadnienia te nabierają szczególnej wagi, ponieważ dotyczą obrazów związanych z sytuacją śmierci i doświadczeniem osób pozostających w żałobie.
Współczesna fotografia funeralna nie oznacza więc prostego powrotu do dziewiętnastowiecznej fotografii post mortem. Jej formy są znacznie bardziej zróżnicowane. Mogą obejmować tradycyjną dokumentację pogrzebu, zdjęcia miejsc pochówku, portrety wykorzystywane podczas ceremonii, fotografie umieszczane na nagrobkach, cyfrowe galerie pamięci, publikacje w mediach społecznościowych oraz realizacje artystyczne podejmujące problem śmierci i żałoby. Coraz ważniejszy staje się także istniejący już przed śmiercią cyfrowy zasób fotografii człowieka, który po jego odejściu może uzyskać nowe znaczenie i stać się podstawą praktyk upamiętniania. Badania nad cyfrowymi spuściznami fotograficznymi wskazują, że takie zbiory stają się aktywnym elementem procesu pamięci i żałoby.
Analiza przemian fotografii funeralnej musi więc uwzględniać trzy wzajemnie powiązane płaszczyzny. Pierwszą stanowi rozwój technologii fotograficznej, wpływający na możliwość wykonywania i rozpowszechniania obrazów. Drugą są przemiany społecznego i kulturowego stosunku do śmierci, żałoby oraz sposobu upamiętniania zmarłych. Trzecia dotyczy sposobu funkcjonowania samej fotografii – od materialnego obiektu przechowywanego przez rodzinę po obraz cyfrowy krążący pomiędzy różnymi mediami i odbiorcami.
Temat „Przemiany fotografii funeralnej od lat 30. do współczesności” został podjęty ze względu na możliwość ukazania fotografii jako źródła wiedzy o przemianach kulturowych, społecznych i technologicznych. Analiza obrazu funeralnego pozwala bowiem spojrzeć na historię fotografii z perspektywy szczególnego rodzaju reprezentacji – takich, które pozostają bezpośrednio związane z doświadczeniem granicznym, jakim jest śmierć człowieka. Jednocześnie przedstawienia te ujawniają sposób, w jaki kolejne pokolenia próbowały zachować pamięć o zmarłych oraz nadawać wizualną formę żałobie.
Głównym celem niniejszej pracy jest przedstawienie i analiza przemian fotografii funeralnej od lat trzydziestych XX wieku do współczesności, ze szczególnym uwzględnieniem wpływu przemian historycznych, kulturowych i technologicznych na formę, funkcję oraz społeczną percepcję tego rodzaju obrazów. Realizacja tak określonego celu wymaga również przedstawienia wcześniejszego rozwoju fotografii funeralnej, począwszy od jej dziewiętnastowiecznych początków. Pozwala to ustalić punkt odniesienia dla zmian zachodzących w okresie stanowiącym zasadniczy przedmiot pracy.
Do celów szczegółowych należy przedstawienie genezy fotografii funeralnej i jej pierwotnych funkcji, scharakteryzowanie zmian zachodzących w pierwszej połowie XX wieku, określenie wpływu II wojny światowej na sposoby wizualnego przedstawiania śmierci, przeanalizowanie przemian występujących w drugiej połowie XX wieku oraz wskazanie konsekwencji cyfryzacji fotografii dla współczesnych praktyk żałoby i pamięci. Istotnym celem jest również określenie, jak zmieniała się społeczna percepcja fotografowania śmierci oraz granica pomiędzy prywatnym i publicznym charakterem takich przedstawień.
Główny problem badawczy pracy można sformułować w postaci pytania: w jaki sposób przemiany historyczne, kulturowe i technologiczne zachodzące od lat trzydziestych XX wieku wpłynęły na formę, funkcje i społeczną percepcję fotografii funeralnej? Problem ten rozwijają pytania dotyczące funkcji fotografii funeralnej w poszczególnych okresach, znaczenia II wojny światowej dla sposobu dokumentowania śmierci, przyczyn zmian w obecności fotografii funeralnej w kulturze oraz wpływu technologii cyfrowych na współczesne sposoby upamiętniania zmarłych.
Przedmiotem pracy jest fotografia funeralna rozumiana jako zespół praktyk fotograficznych związanych z przedstawianiem zmarłych, ceremonii pogrzebowych, miejsc pochówku oraz wizualnych form pamięci o osobach zmarłych. Takie ujęcie pozwala wyjść poza wąskie rozumienie fotografii funeralnej jako fotografii post mortem i uwzględnić również późniejsze formy dokumentowania śmierci i żałoby. Jednocześnie pozwala zachować rozróżnienie pomiędzy fotografią funeralną a każdym fotograficznym przedstawieniem śmierci, ponieważ podstawowym kryterium pozostaje związek obrazu z praktykami żałoby, pogrzebu, pamięci i upamiętnienia.
Praca ma charakter historyczno-analityczny. Podstawową metodą będzie krytyczna analiza literatury dotyczącej historii fotografii, kultury funeralnej, antropologii śmierci i przemian praktyk pamięci. Zastosowanie znajdzie również metoda historyczna, umożliwiająca przedstawienie fotografii funeralnej w kolejnych okresach jej rozwoju. W przypadku wybranych przykładów fotografii zasadne jest wykorzystanie analizy formalnej i treściowej, obejmującej między innymi kompozycję obrazu, sposób przedstawienia osoby zmarłej, obecność symboli, relację pomiędzy postaciami i przestrzenią oraz funkcję, dla której fotografia została wykonana. Metoda porównawcza pozwoli natomiast wskazać podobieństwa i różnice pomiędzy przedstawieniami należącymi do różnych okresów.
Praca została podzielona na trzy rozdziały. Pierwszy rozdział ma charakter historyczny i stanowi wprowadzenie do zasadniczego okresu objętego tematem pracy. Przedstawione zostaną początki fotografii funeralnej, jej rozwój w XIX wieku oraz przemiany zachodzące do lat trzydziestych XX wieku. Szczególna uwaga zostanie poświęcona fotografii post mortem, jej funkcjom pamięciowym oraz miejscu w kulturze żałoby. Rozdział ten pozwoli określić cechy wcześniejszej tradycji fotograficznej, wobec której następnie analizowane będą przemiany XX i XXI wieku.
Rozdział drugi zostanie poświęcony fotografii funeralnej od lat trzydziestych do końca XX wieku. Szczególnym przedmiotem analizy będzie wpływ II wojny światowej na sposób wizualnego przedstawiania śmierci oraz przechodzenie od przede wszystkim rodzinnego i pamiątkowego charakteru części fotografii ku różnorodnym formom dokumentacji historycznej, społecznej i publicznej. Następnie omówione zostaną przemiany zachodzące w drugiej połowie XX wieku, związane zarówno ze zmianami technologicznymi, jak i społecznym podejściem do śmierci, pogrzebu i pamięci.
Trzeci rozdział dotyczyć będzie fotografii funeralnej w XXI wieku. Analizie poddany zostanie wpływ technologii cyfrowej na wykonywanie, przechowywanie i rozpowszechnianie fotografii związanych ze śmiercią. Omówione zostaną również przemiany w kulturowej percepcji tego rodzaju przedstawień oraz współczesne trendy dotyczące dokumentowania żałoby, upamiętniania osób zmarłych i funkcjonowania fotografii w przestrzeni cyfrowej. Szczególne znaczenie będzie miała relacja pomiędzy prywatnym charakterem doświadczenia śmierci a jego coraz częstszą obecnością w publicznej lub półpublicznej przestrzeni komunikacji internetowej.
Przyjęty układ pracy pozwala przedstawić rozwój fotografii funeralnej w porządku chronologicznym, a jednocześnie zwrócić uwagę na czynniki decydujące o jej przemianach. Punktem wyjścia jest dziewiętnastowieczna fotografia post mortem i związana z nią potrzeba zachowania materialnej pamiątki. Następnie analizowane są zmiany XX wieku, w tym doświadczenie II wojny światowej oraz stopniowe upowszechnianie fotografii. Ostatnim etapem jest epoka cyfrowa, w której zmienia się nie tylko technologia wykonania zdjęcia, lecz również sposób jego funkcjonowania jako nośnika pamięci.
Podjęcie tej problematyki pozwala spojrzeć na fotografię funeralną jako na zjawisko znacznie bardziej złożone niż specyficzny gatunek fotografii dotyczący śmierci. Jest ona świadectwem przemian społecznych, sposobów przeżywania straty, zmieniających się granic prywatności oraz rozwoju kultury wizualnej. To, co i w jaki sposób fotografowano po śmierci człowieka, komu pokazywano powstałe obrazy i gdzie je przechowywano, może wiele powiedzieć o stosunku określonej społeczności do śmierci i pamięci.
Rezultatem pracy powinno być ukazanie fotografii funeralnej jako dynamicznego zjawiska kulturowego, którego znaczenie zmieniało się wraz z rozwojem technologii fotograficznej oraz przemianami społecznymi. Od materialnego obrazu przechowywanego jako szczególnie cenna pamiątka po zmarłym, poprzez dokumentację indywidualnej i zbiorowej śmierci w XX wieku, aż po cyfrowe formy pamięci charakterystyczne dla współczesności fotografia pozostaje jednym z ważnych narzędzi konfrontowania człowieka z doświadczeniem przemijania. Analiza jej przemian pozwala zatem lepiej zrozumieć nie tylko historię fotografii, lecz również zmieniający się sposób, w jaki kultura przedstawia śmierć, przeżywa żałobę i zachowuje pamięć o zmarłych.