Wstęp
ROZDZIAŁ I. KAPITAŁ LUDZKI JAKO CZYNNIK ROZWOJU SPOŁECZNO-GOSPODARCZEGO
1.1. Pojęcie i istota kapitału ludzkiego
1.2. Istota i znaczenie pracy ludzkiej
1.3. Zarządzanie zasobami ludzkimi a rozwój kapitału ludzkiego
1.4. Rola kapitału ludzkiego w kreowaniu wartości przedsiębiorstwa
1.5. Kapitał ludzki jako element gospodarki opartej na wiedzy
1.6. Inwestycje w edukację, kwalifikacje i kompetencje jako formy rozwoju kapitału ludzkiego
ROZDZIAŁ II. FUNDUSZE UNII EUROPEJSKIEJ WSPIERAJĄCE ROZWÓJ KAPITAŁU LUDZKIEGO W POLSCE
2.1. Polityka spójności Unii Europejskiej i jej znaczenie dla rozwoju społecznego
2.2. System Funduszy Europejskich w Polsce w perspektywie 2021-2027
2.3. Europejski Fundusz Społeczny Plus jako podstawowy instrument inwestowania w kapitał ludzki
2.4. Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027
2.5. Wsparcie rozwoju kapitału ludzkiego w programach regionalnych 2021-2027
2.6. Pozostałe instrumenty europejskie wspierające rozwój kapitału ludzkiego w Polsce
ROZDZIAŁ III. PROGRAM FUNDUSZE EUROPEJSKIE DLA ROZWOJU SPOŁECZNEGO 2021-2027 JAKO INSTRUMENT ROZWOJU KAPITAŁU LUDZKIEGO
3.1. Geneza i ogólna charakterystyka programu FERS
3.2. Cele i założenia programu
3.3. Priorytety i obszary wsparcia w ramach FERS
3.4. Beneficjenci i grupy docelowe programu
3.5. Finansowanie i struktura budżetu FERS
3.6. Wsparcie rynku pracy i rozwoju kompetencji
3.7. Wsparcie edukacji, uczenia się przez całe życie i włączenia społecznego
ROZDZIAŁ IV. OCENA WYKORZYSTANIA ŚRODKÓW EUROPEJSKICH NA ROZWÓJ KAPITAŁU LUDZKIEGO W POLSCE W LATACH 2021-2025
4.1. Metodyka i kryteria oceny wykorzystania środków europejskich
4.2. Postęp finansowy i rzeczowy realizacji programu FERS
4.3. Wykorzystanie środków EFS+ w programach regionalnych
4.4. Wsparcie zatrudnienia i aktywizacji zawodowej ze środków europejskich
4.5. Wsparcie edukacji, kwalifikacji i rozwoju kompetencji
4.6. Wpływ funduszy europejskich na rozwój kapitału ludzkiego w Polsce
4.7. Bariery i problemy związane z wykorzystaniem środków europejskich
4.8. Ocena skuteczności wykorzystania środków oraz wnioski
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel
Spis rysunków
Wstęp
Kapitał ludzki należy do podstawowych czynników determinujących możliwości rozwoju współczesnych gospodarek. Wiedza, kwalifikacje, umiejętności, doświadczenie zawodowe, kompetencje społeczne, zdolność do uczenia się oraz umiejętność dostosowywania się do zmian wpływają zarówno na sytuację jednostki na rynku pracy, jak i na efektywność przedsiębiorstw oraz konkurencyjność całej gospodarki. W warunkach intensywnych przemian technologicznych i organizacyjnych znaczenie zasobów niematerialnych systematycznie wzrasta, a inwestowanie w człowieka staje się jednym z ważnych warunków trwałego rozwoju społeczno-gospodarczego.
Współczesny rynek pracy charakteryzuje się znaczną dynamiką zmian. Rozwój nowych technologii, cyfryzacja procesów gospodarczych, automatyzacja, przekształcenia struktury zatrudnienia oraz zmieniające się wymagania pracodawców powodują konieczność ciągłego aktualizowania wiedzy i kwalifikacji. Wykształcenie zdobyte w początkowym okresie życia zawodowego nie zawsze jest wystarczające do wykonywania pracy przez cały okres aktywności zawodowej. Szczególnego znaczenia nabiera zatem koncepcja uczenia się przez całe życie oraz tworzenie możliwości podnoszenia kwalifikacji, przekwalifikowania i rozwijania nowych kompetencji.
Kapitał ludzki posiada znaczenie nie tylko dla pojedynczego pracownika. Jest również ważnym zasobem przedsiębiorstwa. Wiedza i doświadczenie zatrudnionych osób mogą wpływać na jakość produktów i usług, wydajność pracy, zdolność do tworzenia innowacji oraz możliwość reagowania na zmiany w otoczeniu. Właściwe zarządzanie zasobami ludzkimi nie powinno więc ograniczać się do administrowania zatrudnieniem, lecz powinno obejmować także rozwój pracowników, tworzenie możliwości podnoszenia ich kompetencji i wykorzystywania posiadanej wiedzy.
Znaczenie kapitału ludzkiego można rozpatrywać również w skali całej gospodarki. Wysoki poziom wykształcenia, odpowiednie kwalifikacje zawodowe oraz aktywność ekonomiczna ludności mogą zwiększać możliwości rozwoju przedsiębiorstw, przyciągać inwestycje i sprzyjać powstawaniu innowacyjnych sektorów gospodarki. Z kolei niedostosowanie kompetencji pracowników do zapotrzebowania rynku, niski poziom aktywności zawodowej czy ograniczony dostęp do edukacji mogą stanowić bariery rozwojowe. W konsekwencji polityka dotycząca zasobów ludzkich staje się jednym z istotnych elementów polityki gospodarczej, zatrudnienia, edukacyjnej i społecznej.
Rozwój kapitału ludzkiego wymaga nakładów finansowych. Inwestycje w edukację, szkolenia zawodowe, rozwój kompetencji, aktywizację osób pozostających bez zatrudnienia czy tworzenie warunków sprzyjających godzeniu życia zawodowego i rodzinnego mogą przynosić efekty w długim okresie. Nie wszystkie osoby i podmioty posiadają jednak wystarczające środki, aby samodzielnie finansować takie działania. Z tego względu istotną rolę odgrywa wsparcie publiczne, w tym środki pochodzące z funduszy Unii Europejskiej.
Dostęp Polski do Funduszy Europejskich stworzył możliwość finansowania szerokiego zakresu działań dotyczących rozwoju społecznego oraz rynku pracy. W kolejnych perspektywach finansowych zmianom ulegały programy, zasady finansowania i priorytety, jednak inwestowanie w wiedzę, kompetencje, zatrudnienie i włączenie społeczne pozostawało ważnym elementem polityki spójności. W obecnej perspektywie 2021–2027 najważniejszym instrumentem Unii Europejskiej przeznaczonym na inwestowanie w ludzi jest Europejski Fundusz Społeczny Plus. Jego działania koncentrują się między innymi na zatrudnieniu, edukacji i umiejętnościach oraz włączeniu społecznym.
Europejski Fundusz Społeczny Plus stanowi rozwinięcie wieloletnich doświadczeń Unii Europejskiej w finansowaniu działań społecznych. Jego znaczenie wykracza poza bezpośrednie wspieranie osób poszukujących zatrudnienia. Instrument ten ma umożliwiać państwom członkowskim inwestowanie w kompetencje pracowników, poprawę jakości edukacji, rozwój usług społecznych, przeciwdziałanie wykluczeniu oraz zwiększanie zdolności społeczeństw do reagowania na transformację cyfrową i gospodarczą. Dzięki temu inwestycje finansowane ze środków europejskich mogą oddziaływać zarówno na indywidualną sytuację uczestników projektów, jak i na długookresowy potencjał rozwojowy gospodarki.
Skala dostępnego wsparcia powoduje, że problem jego właściwego wykorzystania posiada szczególne znaczenie. Na okres 2021–2027 dla Polski przewidziano około 12,9 mld euro środków EFS+, które mają wspierać między innymi rozwój umiejętności, zatrudnienie i usługi społeczne. Oznacza to możliwość realizowania na dużą skalę przedsięwzięć wpływających bezpośrednio lub pośrednio na poziom kapitału ludzkiego. Jednocześnie wielkość dostępnych funduszy rodzi konieczność systematycznej oceny tego, czy są one wykorzystywane w sposób pozwalający osiągać zakładane cele.
W Polsce jednym z podstawowych krajowych instrumentów wdrażających wsparcie rozwoju społecznego w perspektywie finansowej 2021–2027 jest program Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego, określany skrótem FERS. Program dysponuje budżetem wynoszącym około 20,9 mld zł, czyli około 4,9 mld euro, i stanowi jeden z głównych mechanizmów finansowania działań dotyczących rozwoju społecznego na poziomie krajowym.
Program FERS wpisuje się w szerszą politykę inwestowania w kapitał ludzki. Podejmowane w jego ramach działania dotyczą różnych etapów życia i aktywności zawodowej człowieka. Znaczenie mają przedsięwzięcia dotyczące rynku pracy, edukacji, rozwoju kompetencji, dostępności usług oraz integracji społecznej. Program nie powinien być więc postrzegany jedynie jako instrument przekazywania środków finansowych beneficjentom. Jego znaczenie należy rozpatrywać poprzez rezultaty, jakie finansowane przedsięwzięcia mogą wywoływać w sytuacji osób, instytucji i całego rynku pracy.
Jednocześnie wsparcie z Europejskiego Funduszu Społecznego Plus nie jest w Polsce realizowane wyłącznie za pośrednictwem jednego programu krajowego. Środki EFS+ są wykorzystywane również w programach regionalnych na lata 2021–2027. Pozwala to uwzględniać zróżnicowane potrzeby poszczególnych województw, ich strukturę gospodarczą, sytuację demograficzną i problemy występujące na regionalnych rynkach pracy. System wsparcia kapitału ludzkiego ma zatem charakter wielopoziomowy i obejmuje zarówno działania prowadzone w skali całego kraju, jak i przedsięwzięcia dostosowane do specyfiki regionów.
Takie rozwiązanie posiada szczególne znaczenie z punktu widzenia zróżnicowania przestrzennego Polski. Poszczególne regiony charakteryzują się odmiennym poziomem rozwoju gospodarczego, strukturą zatrudnienia, dostępnością usług edukacyjnych oraz skalą problemów społecznych. Instrumenty regionalne pozwalają więc koncentrować pomoc na obszarach i grupach wymagających określonego rodzaju interwencji. Jednocześnie programy krajowe umożliwiają realizowanie przedsięwzięć o znaczeniu systemowym, których efekty powinny obejmować cały kraj.
Ocena wykorzystania środków europejskich na rozwój kapitału ludzkiego nie może ograniczać się jedynie do określenia wysokości dostępnego lub wydatkowanego finansowania. Wielkość absorpcji środków jest istotnym miernikiem postępu wdrażania programów, lecz sama nie daje odpowiedzi na pytanie o ich skuteczność. Możliwe jest bowiem wydatkowanie znacznej części przyznanych funduszy bez osiągnięcia proporcjonalnych efektów społecznych i gospodarczych. Dlatego ocena powinna uwzględniać zarówno wymiar finansowy, jak i rzeczowy realizowanych interwencji.
Ważne jest między innymi ustalenie liczby realizowanych projektów, grup obejmowanych wsparciem, charakteru prowadzonych działań oraz stopnia osiągania zaplanowanych wskaźników. W przypadku funduszy ukierunkowanych na kapitał ludzki szczególnego znaczenia nabierają rezultaty dotyczące zdobywania kwalifikacji i kompetencji, aktywizacji zawodowej, poprawy sytuacji uczestników na rynku pracy, zwiększenia dostępu do edukacji oraz ograniczania barier utrudniających aktywne uczestnictwo w życiu gospodarczym i społecznym. System monitorowania programów perspektywy 2021–2027 przewiduje gromadzenie danych dotyczących uczestników projektów EFS+ i efektów rzeczowych realizowanego wsparcia.
Ocena rezultatów inwestowania w kapitał ludzki jest jednak bardziej złożona niż w przypadku części inwestycji infrastrukturalnych. Wybudowanie obiektu czy zakup urządzenia daje efekt, który można bezpośrednio zidentyfikować. W przypadku szkolenia, doradztwa, edukacji lub aktywizacji zawodowej najważniejsze rezultaty mogą ujawniać się dopiero po pewnym czasie. Zdobycie nowych kwalifikacji nie gwarantuje automatycznie znalezienia zatrudnienia, a uczestnictwo w projekcie edukacyjnym nie zawsze prowadzi bezpośrednio do wzrostu produktywności. Na osiągane rezultaty wpływają również sytuacja gospodarcza, zapotrzebowanie pracodawców, indywidualne cechy uczestników oraz wiele innych czynników.
Z tego względu efektywność wykorzystania Funduszy Europejskich powinna być oceniana przy wykorzystaniu możliwie szerokiego zestawu informacji. Oprócz danych o kontraktacji i wydatkowaniu środków istotne są wskaźniki rzeczowe, charakterystyka uczestników, osiągane rezultaty oraz informacje dotyczące trwałości efektów. Pozwala to odejść od rozumienia skuteczności wyłącznie jako zdolności do wykorzystania przydzielonej alokacji i skoncentrować się na rzeczywistym oddziaływaniu funduszy.
Szczególnie ważnym obszarem inwestowania w kapitał ludzki pozostaje rynek pracy. Wsparcie może służyć zarówno osobom bezrobotnym i biernym zawodowo, jak również pracownikom wymagającym podniesienia kwalifikacji. Zmieniające się wymagania rynku powodują, że coraz większego znaczenia nabierają działania pozwalające reagować na niedopasowanie kompetencji do potrzeb pracodawców. Finansowanie szkoleń, doradztwa, możliwości przekwalifikowania oraz innych form rozwoju zawodowego może zwiększać zdolność pracowników do adaptacji.
Istotną częścią rozwoju kapitału ludzkiego jest także edukacja. Jakość kształcenia wpływa na przyszłe możliwości zawodowe jednostki oraz na jakość zasobów pracy dostępnych dla gospodarki. Inwestycje w system edukacyjny, kompetencje nauczycieli, nowoczesne metody kształcenia oraz rozwój umiejętności potrzebnych na rynku pracy mogą przynosić efekty znacznie wykraczające poza okres realizacji pojedynczego projektu. W perspektywie długookresowej mogą zwiększać zdolność gospodarki do tworzenia i wykorzystywania wiedzy.
Z rozwojem kapitału ludzkiego ściśle związana jest również problematyka włączenia społecznego. Osoby znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej, osoby z niepełnosprawnościami, osoby długotrwale pozostające poza zatrudnieniem czy grupy mające ograniczony dostęp do usług mogą napotykać bariery uniemożliwiające pełne wykorzystanie posiadanego potencjału. Działania finansowane z EFS+ obejmują również obszary związane z włączeniem społecznym, co wskazuje, że rozwój kapitału ludzkiego jest traktowany szerzej niż tylko jako zwiększanie kwalifikacji zawodowych.
Ważnym wyzwaniem jest także dostosowanie kompetencji społeczeństwa do transformacji cyfrowej i technologicznej. Rozwój nowych technologii wpływa na charakter pracy w wielu sektorach, zwiększając popyt na nowe umiejętności i jednocześnie ograniczając znaczenie części kwalifikacji tradycyjnych. W takich warunkach polityka rozwoju kapitału ludzkiego powinna wspierać zdolność pracowników do uczenia się i dostosowywania do zmian. EFS+ ma między innymi wspierać rozwój wykwalifikowanej i odpornej siły roboczej przygotowanej do przemian cyfrowych i ekologicznych.
Analizowanie wykorzystania środków europejskich jest istotne również z punktu widzenia racjonalności gospodarowania środkami publicznymi. Fundusze Unii Europejskiej są zasobem ograniczonym, dlatego powinny być kierowane tam, gdzie mogą przynieść możliwie wysoką wartość dodaną. Prawidłowe określenie potrzeb, dobór instrumentów wsparcia oraz sprawne wdrażanie projektów wpływają na stopień osiągania celów. Znaczenie ma także ograniczanie problemów administracyjnych, zapewnienie dostępu do środków odpowiednim grupom beneficjentów oraz skuteczne monitorowanie realizowanych przedsięwzięć.
Ocena powinna również uwzględniać bariery i problemy występujące przy wdrażaniu funduszy. Samo istnienie programu nie oznacza bowiem, że wszystkie dostępne środki zostaną wykorzystane w sposób optymalny. Trudności mogą dotyczyć przygotowania projektów, procedur, dostępności finansowania dla określonych grup, osiągania zakładanych wskaźników oraz dostosowania działań do szybko zmieniającej się sytuacji społeczno-gospodarczej. Rozpoznanie takich ograniczeń posiada istotne znaczenie dla formułowania oceny całego mechanizmu wsparcia.
Głównym celem niniejszej pracy jest ocena wykorzystania środków europejskich przeznaczonych na rozwój kapitału ludzkiego w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem Europejskiego Funduszu Społecznego Plus, programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021–2027 oraz wsparcia realizowanego w ramach programów regionalnych. Analiza koncentrować się będzie na okresie 2021–2025, co pozwoli przedstawić dotychczasowy postęp realizacji obecnej perspektywy finansowej na podstawie zamkniętych okresów rocznych.
Realizacji celu głównego służą cele szczegółowe obejmujące przedstawienie istoty kapitału ludzkiego i jego znaczenia dla przedsiębiorstw oraz gospodarki, scharakteryzowanie europejskich instrumentów finansujących jego rozwój, omówienie konstrukcji i kierunków interwencji programu FERS oraz analizę postępu finansowego i rzeczowego wykorzystania dostępnych środków. Istotnym elementem będzie także identyfikacja barier występujących przy realizacji wsparcia oraz próba oceny jego znaczenia dla zatrudnienia, edukacji i rozwoju kompetencji.
Główny problem badawczy pracy można sformułować w postaci pytania: w jakim stopniu środki europejskie dostępne Polsce w perspektywie finansowej 2021–2027 są skutecznie wykorzystywane do wspierania rozwoju kapitału ludzkiego? Problem ten rozwijają pytania dotyczące struktury i przeznaczenia wsparcia, stopnia wykorzystania środków, rezultatów realizowanych działań oraz najważniejszych problemów mogących ograniczać efektywność interwencji.
Przyjęto założenie, że środki Europejskiego Funduszu Społecznego Plus stanowią istotny instrument wspierający rozwój kapitału ludzkiego w Polsce, jednak właściwa ocena ich wykorzystania wymaga uwzględnienia nie tylko poziomu absorpcji finansowej, lecz również osiąganych rezultatów rzeczowych i społecznych. Wysoki poziom wydatkowania środków nie powinien być automatycznie utożsamiany z wysoką skutecznością programu, jeżeli nie towarzyszą mu efekty odpowiadające zakładanym celom.
Praca ma charakter teoretyczno-analityczny. W części teoretycznej wykorzystana zostanie analiza literatury z zakresu kapitału ludzkiego, zarządzania zasobami ludzkimi, zarządzania wiedzą oraz polityki społeczno-gospodarczej Unii Europejskiej. W części dotyczącej systemu finansowania wykorzystane zostaną również dokumenty programowe i materiały instytucji odpowiedzialnych za wdrażanie Funduszy Europejskich. Część analityczna będzie opierać się na dostępnych danych dotyczących postępu finansowego i rzeczowego realizacji programów w latach 2021–2025. Oficjalne systemy monitorowania perspektywy 2021–2027 umożliwiają analizowanie zarówno danych finansowych, jak i informacji o efektach rzeczowych projektów współfinansowanych z EFS+.
W pracy wykorzystane zostaną metoda analizy literatury i dokumentów, metoda opisowa, analiza danych statystycznych oraz analiza porównawcza i wskaźnikowa w zakresie, w jakim pozwala na to dostępny materiał. Zestawienie wartości finansowych z rezultatami rzeczowymi ma umożliwić sformułowanie bardziej kompleksowej oceny wykorzystania środków europejskich niż analiza oparta wyłącznie na wielkości poniesionych wydatków.
Praca została podzielona na cztery rozdziały. Pierwszy rozdział poświęcony zostanie kapitałowi ludzkiemu jako czynnikowi rozwoju społeczno-gospodarczego. Przedstawione zostaną pojęcie i istota kapitału ludzkiego, znaczenie pracy ludzkiej oraz związek pomiędzy zarządzaniem zasobami ludzkimi a rozwojem kompetencji pracowników. Omówiona zostanie również rola kapitału ludzkiego w kreowaniu wartości przedsiębiorstwa oraz jego znaczenie dla funkcjonowania gospodarki opartej na wiedzy. Rozdział zakończy charakterystyka inwestycji w edukację, kwalifikacje i kompetencje jako podstawowych sposobów zwiększania wartości kapitału ludzkiego.
Drugi rozdział dotyczyć będzie Funduszy Unii Europejskiej wspierających rozwój kapitału ludzkiego w Polsce. Przedstawiona zostanie polityka spójności i jej znaczenie dla rozwoju społecznego, a następnie system Funduszy Europejskich funkcjonujący w perspektywie 2021–2027. Szczególna uwaga zostanie poświęcona Europejskiemu Funduszowi Społecznemu Plus jako głównemu unijnemu instrumentowi inwestowania w ludzi. Omówione zostaną również program FERS, wsparcie realizowane w ramach programów regionalnych oraz pozostałe instrumenty europejskie mogące wpływać na rozwój kapitału ludzkiego.
Rozdział trzeci zostanie poświęcony programowi Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021–2027 jako jednemu z głównych krajowych instrumentów inwestowania w kapitał ludzki. Przedstawione zostaną jego geneza, założenia i cele, a następnie priorytety oraz obszary wsparcia. Omówieni zostaną beneficjenci i grupy docelowe, struktura finansowania oraz działania odnoszące się do rynku pracy, kompetencji, edukacji, uczenia się przez całe życie i włączenia społecznego. Budżet FERS wynosi około 20,9 mld zł, czyli około 4,9 mld euro, co wskazuje na znaczącą rolę programu w finansowaniu rozwoju społecznego w obecnej perspektywie.
Rozdział czwarty będzie miał charakter analityczny i zostanie poświęcony ocenie wykorzystania środków europejskich na rozwój kapitału ludzkiego w Polsce w latach 2021–2025. W pierwszej kolejności przedstawiona zostanie metodyka oraz kryteria oceny. Następnie przeanalizowany zostanie postęp finansowy i rzeczowy programu FERS oraz wykorzystanie EFS+ w programach regionalnych. Szczególna uwaga zostanie zwrócona na efekty dotyczące zatrudnienia i aktywizacji zawodowej, edukacji, zdobywania kwalifikacji oraz rozwoju kompetencji. Analizie poddane zostaną także bariery występujące podczas wdrażania środków i ich możliwy wpływ na skuteczność realizowanych interwencji.
Tak skonstruowana praca umożliwi przejście od teoretycznego wyjaśnienia znaczenia kapitału ludzkiego poprzez charakterystykę aktualnego systemu Funduszy Europejskich do szczegółowej oceny sposobu wykorzystania dostępnych środków. Pozwoli to uniknąć ograniczenia opracowania do opisu programów i skoncentrować się na zasadniczym problemie wynikającym z tytułu pracy, czyli na ocenie stopnia, w jakim finansowanie europejskie służy rzeczywistemu rozwojowi kapitału ludzkiego.
Podjęcie tej problematyki jest uzasadnione znaczeniem kapitału ludzkiego dla długookresowego rozwoju Polski oraz skalą środków dostępnych w ramach obecnej polityki spójności. Fundusze Europejskie dają możliwość finansowania przedsięwzięć, których efekty mogą wpływać na sytuację pracowników, osób poszukujących zatrudnienia, uczniów, studentów, przedsiębiorstw i instytucji publicznych. Jednocześnie skuteczność tych działań zależy od prawidłowego rozpoznania potrzeb, właściwego ukierunkowania pomocy oraz osiągania rezultatów wykraczających poza samo wykorzystanie przyznanych funduszy.
Rezultatem pracy powinno być sformułowanie oceny sposobu wykorzystania środków europejskich na rozwój kapitału ludzkiego w Polsce w pierwszej części perspektywy finansowej 2021–2027. Zestawienie danych finansowych, rezultatów rzeczowych oraz informacji dotyczących poszczególnych obszarów wsparcia pozwoli wskazać zarówno osiągnięcia, jak i występujące ograniczenia. Umożliwi to również określenie, w jakim stopniu dotychczasowa realizacja programów tworzy podstawy do osiągnięcia celów przewidzianych dla całej perspektywy oraz jakie elementy powinny być szczególnie uwzględniane przy dalszym wdrażaniu środków przeznaczonych na rozwój kapitału ludzkiego w Polsce.