Wstęp
Rozdział I. Pojemność informacyjna sprawozdawczości finansowej
1.1. Obowiązki sprawozdawcze oraz elementy sprawozdania finansowego
1.2. Bilans – zawartość informacyjna, zasady wyceny
1.2.1. Charakterystyka poszczególnych grup aktywów i pasywów bilansu
1.2.2. Zasady wyceny aktywów i pasywów oraz elementów wyniku finansowego
1.3.Wprowadzenie do sprawozdawczości finansowej oraz dodatkowe informacje i objaśnienia
1.3.1.Zawartość informacyjna wprowadzenia do sprawozdawczości finansowej
1.3.2. Wartość poznawcza dodatkowych informacji i objaśnień
1.4. Pojemność informacyjna zestawienia zmian w kapitale (funduszu) własnym
Rozdział II. Analiza finansowa przedsiębiorstwa z wykorzystaniem metod analizy dla potrzeby oceny ryzyka kredytowego
2.1. Identyfikacja sytuacji finansowej przedsiębiorstwa w oparciu o wyniki analizy bilansu i rachunku zysków i strat
2.2. Ocena zdolności płatniczej przedsiębiorstwa przy wykorzystaniu informacji zawartych w rachunku przepływów pieniężnych
2.3. Podsumowanie oceny zdolności kredytowej przedsiębiorstwa, ze wskazaniem obszarów ryzyka kredytowego
2.4. Elementy bankowej analizy finansowej z punktu widzenia prognozowanej zdolności kredytowej klienta
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel i rysunków
Wstęp
Podejmowanie decyzji kredytowych przez bank wymaga zgromadzenia i oceny informacji pozwalających określić, czy przedsiębiorstwo ubiegające się o finansowanie będzie zdolne do terminowego regulowania zobowiązań wynikających z umowy kredytowej. Z punktu widzenia instytucji finansowej samo zainteresowanie klienta określoną kwotą kredytu nie jest wystarczającą podstawą do jego udzielenia. Konieczne jest rozpoznanie sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstwa, ocena jego majątku, źródeł finansowania, zdolności do generowania wyniku finansowego oraz przepływów pieniężnych. Szczególnego znaczenia nabiera zatem analiza kondycji finansowej kredytobiorcy, ponieważ stanowi ona jeden z podstawowych elementów procesu oceny ryzyka kredytowego oraz wpływa na ostateczną decyzję dotyczącą zawarcia umowy kredytowej.
Kredyt bankowy jest jednym z najważniejszych zewnętrznych źródeł finansowania działalności przedsiębiorstw. Może być wykorzystywany zarówno do pokrywania bieżącego zapotrzebowania na środki pieniężne, jak i do realizacji inwestycji, modernizacji majątku, zwiększania skali działalności czy finansowania nowych przedsięwzięć. Dostęp do kapitału obcego pozwala przedsiębiorstwu realizować cele, których wykonanie wyłącznie przy wykorzystaniu własnych zasobów byłoby niemożliwe albo wymagałoby znacznie dłuższego czasu. Jednocześnie wykorzystanie kredytu powoduje powstanie zobowiązania, którego spłata wraz z należnymi kosztami musi zostać uwzględniona w przyszłych przepływach finansowych przedsiębiorstwa.
Z perspektywy banku udzielenie kredytu oznacza zaangażowanie środków obciążone ryzykiem braku ich pełnego lub terminowego zwrotu. Dlatego przed zawarciem umowy kredytowej konieczne jest przeprowadzenie oceny wiarygodności klienta oraz jego zdolności do obsługi planowanego zadłużenia. Analiza taka nie powinna ograniczać się do jednego wskaźnika czy jednego elementu sprawozdania finansowego. Kondycja przedsiębiorstwa jest bowiem rezultatem wielu wzajemnie powiązanych zjawisk, które znajdują odzwierciedlenie w strukturze majątku, poziomie zadłużenia, rentowności, płynności, przepływach pieniężnych oraz sposobie finansowania działalności.
Podstawowym źródłem informacji wykorzystywanym do oceny sytuacji przedsiębiorstwa pozostaje sprawozdawczość finansowa. Jej znaczenie wynika z możliwości syntetycznego przedstawienia skutków zdarzeń gospodarczych zachodzących w jednostce w określonym okresie. Sprawozdanie finansowe dostarcza informacji nie tylko właścicielom i kierownictwu, ale również wierzycielom, bankom, inwestorom, kontrahentom oraz innym podmiotom zainteresowanym kondycją jednostki. Dla banku jest ono szczególnie istotne, ponieważ pozwala ocenić zarówno aktualną sytuację finansową klienta, jak i określić, czy dotychczasowy sposób prowadzenia działalności stwarza podstawy do pozytywnej prognozy na przyszłość.
Pojemność informacyjna sprawozdawczości finansowej nie wynika z pojedynczego dokumentu, lecz z wzajemnego uzupełniania się poszczególnych jego elementów. Bilans dostarcza informacji dotyczących struktury aktywów i pasywów, rachunek zysków i strat pozwala ocenić zdolność przedsiębiorstwa do generowania przychodów i wyniku finansowego, natomiast rachunek przepływów pieniężnych ukazuje rzeczywiste kierunki przepływu środków pieniężnych. Zestawienie zmian w kapitale własnym umożliwia prześledzenie zmian zachodzących w źródłach finansowania własnego, natomiast informacje dodatkowe i objaśnienia pozwalają właściwie interpretować wartości liczbowe przedstawione w głównych częściach sprawozdania.
Szczególne znaczenie posiada bilans, ponieważ przedstawia stan majątku przedsiębiorstwa i źródeł jego finansowania na określony moment. Po stronie aktywów wykazywane są składniki majątkowe pozostające w dyspozycji jednostki, natomiast pasywa informują o sposobach ich sfinansowania. Analiza relacji pomiędzy tymi grupami pozwala określić, czy przedsiębiorstwo posiada odpowiednio ukształtowaną strukturę majątku, w jakim stopniu korzysta z finansowania własnego, a w jakim z kapitałów obcych oraz czy skala zobowiązań nie stwarza nadmiernego zagrożenia dla stabilności finansowej.
Znaczenie bilansu dla oceny ryzyka kredytowego wynika również z możliwości analizy jakości poszczególnych składników aktywów. Wartość majątku nie zawsze jest bowiem równoznaczna z jego zdolnością do generowania środków pieniężnych lub możliwością wykorzystania jako zabezpieczenia kredytu. Inne znaczenie ma dla banku gotówka pozostająca w dyspozycji przedsiębiorstwa, inne należności od odbiorców, jeszcze inne zapasy czy rzeczowe aktywa trwałe. Prawidłowa ocena wymaga więc nie tylko odczytania wartości księgowych, lecz także rozpoznania charakteru poszczególnych składników oraz sposobu ich wyceny.
Zasady wyceny aktywów i pasywów wpływają bezpośrednio na obraz sytuacji majątkowej przedsiębiorstwa. Wartości prezentowane w bilansie są wynikiem stosowania określonych metod rachunkowych, dlatego analiza finansowa powinna uwzględniać sposób ich ustalenia. Dotyczy to między innymi amortyzacji środków trwałych, wyceny zapasów, należności, rezerw oraz zobowiązań. W praktyce bankowej istotne jest więc rozpoznanie, czy wartości wykazywane w sprawozdaniu wiernie odzwierciedlają sytuację ekonomiczną jednostki i czy nie występują czynniki, które mogłyby prowadzić do jej nadmiernie korzystnego lub niekorzystnego przedstawienia.
Równie ważnym źródłem danych pozostaje rachunek zysków i strat. Pozwala on określić, czy przedsiębiorstwo osiąga wynik pozwalający na finansowanie dalszej działalności oraz obsługę zobowiązań. Bank może analizować poziom przychodów, koszty ich uzyskania, wynik operacyjny oraz wynik netto, a także dynamikę tych kategorii w kolejnych okresach. Sama dodatnia wartość wyniku finansowego nie musi jednak przesądzać o dobrej sytuacji kredytobiorcy. Znaczenie posiada również trwałość osiąganych wyników, ich źródła oraz zdolność przedsiębiorstwa do utrzymania odpowiedniej rentowności w przyszłości.
Nie mniej istotny jest rachunek przepływów pieniężnych. Przedsiębiorstwo może wykazywać zysk, a jednocześnie doświadczać trudności w regulowaniu bieżących zobowiązań, jeżeli środki pieniężne są zamrożone w należnościach, zapasach lub innych składnikach majątku. Z punktu widzenia banku szczególnie ważna jest więc zdolność kredytobiorcy do generowania realnych nadwyżek pieniężnych. To właśnie przepływy pieniężne, a nie wynik księgowy jako taki, służą w praktyce do regulowania rat kapitałowych, odsetek oraz innych zobowiązań wynikających z umowy kredytowej.
Ocena zdolności płatniczej przedsiębiorstwa wymaga zatem zestawienia danych pochodzących z kilku części sprawozdania finansowego. Analiza samej płynności bilansowej nie zawsze daje pełny obraz sytuacji. Istotne jest również określenie, z jakich źródeł powstają przepływy pieniężne, czy podstawowa działalność przedsiębiorstwa generuje środki, czy też jednostka utrzymuje płynność dzięki wzrostowi zadłużenia albo sprzedaży majątku. Trwała zdolność do obsługi kredytu powinna wynikać przede wszystkim z działalności operacyjnej oraz zdolności przedsiębiorstwa do generowania dodatnich przepływów w przyszłości.
Cennym uzupełnieniem danych liczbowych są dodatkowe informacje i objaśnienia do sprawozdania finansowego. Pozwalają one lepiej zrozumieć znaczenie poszczególnych pozycji oraz wskazują okoliczności, których nie można w pełni odczytać z samego bilansu czy rachunku wyników. Mogą obejmować między innymi informacje o stosowanych zasadach rachunkowości, strukturze określonych pozycji, zobowiązaniach warunkowych, zmianach wartości majątku czy istotnych zdarzeniach dotyczących działalności jednostki. Dla analityka kredytowego informacje te mogą mieć istotne znaczenie przy identyfikowaniu ryzyk niewidocznych na pierwszy rzut oka w podstawowych zestawieniach liczbowych.
Podobną funkcję pełni zestawienie zmian w kapitale własnym. Informuje ono o zmianach zachodzących w strukturze finansowania własnego przedsiębiorstwa i pozwala ocenić, czy jednostka wzmacnia swoją bazę kapitałową, czy też następuje jej stopniowe osłabienie. Dla banku poziom kapitału własnego ma znaczenie z punktu widzenia bezpieczeństwa finansowego klienta. Im większy udział środków własnych w finansowaniu działalności, tym większa z reguły zdolność przedsiębiorstwa do absorbowania strat oraz mniejsze ryzyko wynikające z nadmiernego zadłużenia.
Ocena kondycji przedsiębiorstwa wymaga wykorzystania metod analizy finansowej. Analiza pionowa i pozioma sprawozdania pozwala określić strukturę podstawowych kategorii oraz kierunki ich zmian w czasie. Szczególne znaczenie posiada analiza wskaźnikowa, umożliwiająca ocenę płynności, rentowności, zadłużenia, sprawności działania oraz innych obszarów istotnych dla kondycji jednostki. Poszczególne wskaźniki powinny być jednak analizowane łącznie, ponieważ poprawa jednego obszaru może występować równocześnie z pogorszeniem innego.
W analizie kredytowej szczególne znaczenie posiada zdolność do obsługi istniejących i przyszłych zobowiązań. Wysoki poziom zadłużenia może ograniczać możliwość zaciągnięcia kolejnego kredytu, nawet jeżeli przedsiębiorstwo osiąga dodatni wynik finansowy. Z kolei niewielkie zadłużenie nie musi automatycznie oznaczać wysokiej zdolności kredytowej, jeżeli przedsiębiorstwo charakteryzuje się niską rentownością lub niestabilnymi przepływami pieniężnymi. Bank powinien zatem identyfikować zarówno mocne strony sytuacji finansowej klienta, jak i obszary mogące generować ryzyko.
Ocena ryzyka kredytowego ma charakter nie tylko retrospektywny, lecz również prognostyczny. Dane historyczne pokazują, jak przedsiębiorstwo funkcjonowało w przeszłości, ale decyzja kredytowa dotyczy zobowiązań, które będą regulowane w przyszłości. Z tego względu istotnym elementem bankowej analizy finansowej jest prognozowanie przyszłej zdolności kredytowej klienta. Bank może analizować planowane przychody i koszty, przewidywane przepływy pieniężne, przyszłe inwestycje, sytuację rynkową oraz możliwości spłaty zadłużenia w okresie kredytowania.
Prognozy finansowe powinny być oceniane pod kątem ich realności i spójności z dotychczasowymi wynikami przedsiębiorstwa. Nadmiernie optymistyczne założenia dotyczące wzrostu sprzedaży czy ograniczenia kosztów mogą prowadzić do błędnej oceny zdolności kredytowej. Z tego względu bank może analizować różne scenariusze rozwoju sytuacji, uwzględniając możliwość pogorszenia koniunktury, wzrostu kosztów, spadku przychodów lub innych niekorzystnych zmian. Takie podejście pozwala określić, czy przedsiębiorstwo posiada wystarczający margines bezpieczeństwa do obsługi kredytu również w mniej korzystnych warunkach.
Kondycja finansowa klienta może wpływać nie tylko na samą decyzję o udzieleniu kredytu, lecz również na szczegółowe warunki umowy. Bank może różnicować wysokość dostępnego finansowania, okres kredytowania, oprocentowanie, wymagany poziom zabezpieczeń oraz zakres dodatkowych obowiązków kredytobiorcy. Przedsiębiorstwo znajdujące się w stabilnej sytuacji finansowej, posiadające odpowiednie przepływy pieniężne i niski poziom ryzyka, może uzyskać korzystniejsze warunki niż podmiot charakteryzujący się wysokim zadłużeniem, niestabilnością wyników czy niską płynnością. Analiza finansowa staje się więc podstawą nie tylko decyzji typu „udzielić lub odmówić”, lecz także sposobu ukształtowania relacji kredytowej.
Z punktu widzenia przedsiębiorstwa znajomość kryteriów stosowanych w analizie bankowej ma znaczenie praktyczne. Pozwala lepiej przygotować się do procesu ubiegania się o kredyt, właściwie przedstawiać sytuację ekonomiczną oraz wcześniej identyfikować obszary mogące budzić zastrzeżenia instytucji finansowej. Dobra kondycja finansowa zwiększa możliwości pozyskania kapitału obcego, a tym samym może wspierać rozwój przedsiębiorstwa. Pogorszenie płynności, nadmierne zadłużenie czy niestabilne wyniki mogą natomiast ograniczać dostęp do finansowania i zwiększać jego koszt.
Tematyka oceny kondycji finansowej przedsiębiorstwa i jej wpływu na zawarcie umowy kredytowej łączy więc dwa istotne obszary: sprawozdawczość i analizę finansową oraz zarządzanie ryzykiem kredytowym. Z jednej strony konieczne jest prawidłowe odczytanie informacji prezentowanych przez przedsiębiorstwo, z drugiej zaś przekształcenie tych danych w ocenę ryzyka, która może zostać wykorzystana przy podejmowaniu decyzji kredytowej. Znaczenie problemu wynika z faktu, że błędna ocena sytuacji klienta może prowadzić do powstania strat po stronie banku, natomiast nadmiernie restrykcyjne podejście może ograniczać dostęp przedsiębiorstw do środków niezbędnych do rozwoju.
Przedmiotem niniejszej pracy jest ocena kondycji finansowej przedsiębiorstwa z punktu widzenia możliwości zawarcia umowy kredytowej. Analizie poddano zarówno pojemność informacyjną sprawozdawczości finansowej, jak i metody wykorzystywane do oceny sytuacji finansowej i płatniczej przedsiębiorstwa. Szczególną uwagę zwrócono na znaczenie danych zawartych w bilansie, rachunku zysków i strat, rachunku przepływów pieniężnych, dodatkowych informacjach i objaśnieniach oraz zestawieniu zmian w kapitale własnym.
Głównym celem pracy jest przedstawienie sposobu oceny kondycji finansowej przedsiębiorstwa oraz określenie jej znaczenia w procesie podejmowania decyzji o zawarciu umowy kredytowej. Celowi głównemu podporządkowano cele szczegółowe, obejmujące charakterystykę obowiązków sprawozdawczych przedsiębiorstwa, przedstawienie zawartości informacyjnej poszczególnych elementów sprawozdania finansowego, omówienie zasad wyceny aktywów i pasywów oraz wskazanie metod wykorzystywanych w analizie sytuacji finansowej. Istotnym celem jest również przedstawienie sposobu oceny zdolności płatniczej przedsiębiorstwa na podstawie przepływów pieniężnych oraz identyfikacja obszarów ryzyka, które mogą wpływać na decyzję banku.
W opracowaniu wykorzystano przede wszystkim metodę analizy i krytyki literatury z zakresu rachunkowości, sprawozdawczości finansowej, analizy finansowej oraz bankowości. Zastosowano także metodę opisową i porównawczą, pozwalającą uporządkować podstawowe kategorie wykorzystywane przy ocenie kondycji przedsiębiorstwa. Szczególne miejsce zajmuje analiza zależności pomiędzy informacjami wynikającymi ze sprawozdania finansowego a oceną zdolności kredytowej i poziomu ryzyka kredytowego.
Pierwszy rozdział pracy koncentruje się na pojemności informacyjnej sprawozdawczości finansowej. Przedstawiono w nim podstawowe obowiązki sprawozdawcze oraz elementy tworzące sprawozdanie finansowe przedsiębiorstwa. Następnie szczegółowo scharakteryzowano bilans, jego zawartość informacyjną oraz zasady wyceny poszczególnych kategorii aktywów i pasywów. Omówiono również znaczenie wprowadzenia do sprawozdania finansowego, dodatkowych informacji i objaśnień oraz zestawienia zmian w kapitale własnym. Takie ujęcie pozwala wskazać, jakie informacje mogą zostać wykorzystane przez bank przy analizie sytuacji klienta.
Drugi rozdział poświęcono analizie finansowej przedsiębiorstwa prowadzonej z punktu widzenia oceny ryzyka kredytowego. Na podstawie danych bilansowych i wynikowych przedstawiono sposób identyfikowania sytuacji finansowej przedsiębiorstwa. Osobno omówiono ocenę zdolności płatniczej przy wykorzystaniu informacji zawartych w rachunku przepływów pieniężnych. Następnie wskazano sposób podsumowania zdolności kredytowej oraz identyfikacji najważniejszych obszarów ryzyka. Ostatnia część rozdziału dotyczy bankowej analizy finansowej ukierunkowanej na prognozowaną zdolność kredytową klienta.
Końcowa część opracowania służy zestawieniu wniosków wynikających z przeprowadzonych rozważań oraz wskazaniu najważniejszych zależności pomiędzy kondycją finansową przedsiębiorstwa a możliwością pozyskania kredytu bankowego. Bibliografia oraz spis tabel i rysunków uzupełniają część zasadniczą pracy. Przyjęty sposób prezentacji zagadnienia pozwala spojrzeć na sprawozdawczość finansową nie tylko jako na formalny obowiązek przedsiębiorstwa, ale przede wszystkim jako na źródło informacji wykorzystywanych do oceny bezpieczeństwa finansowania. W rezultacie możliwe staje się wykazanie, że rzetelna analiza kondycji finansowej stanowi jeden z podstawowych etapów poprzedzających zawarcie umowy kredytowej i wpływa zarówno na samą dostępność finansowania, jak i na jego warunki.