PLAN PRACY LICENCJACKIEJ
Wstęp
Rozdział I. Pojęcie małego i średniego przedsiębiorcy
1.1. Definicja małego i średniego przedsiębiorcy
1.2. Sektor MSP w Polsce
1.3. Bariery rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce
Rozdział II. Polityka fiskalna
2.1. Definicja obciążenia fiskalnego
2.2. Podatki pośrednie, czyli obciążenia fiskalne dóbr i usług
2.3. Podatki bezpośrednie, czyli obciążenia fiskalne nakładane bezpośrednio na podatnika
Rozdział III. Obciążenia fiskalne małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce
3.1. Podatek od towarów i usług (VAT) i jego wpływ na działalność MŚP
3.2. Podatek dochodowy od osób fizycznych w działalności gospodarczej
3.2.1. Opodatkowanie według skali podatkowej
3.2.2. Podatek liniowy
3.2.3. Ryczałt od przychodów ewidencjonowanych
3.3. Podatek dochodowy od osób prawnych w sektorze MŚP
3.4. Składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne przedsiębiorców
3.5. Pozostałe obciążenia publicznoprawne małych i średnich przedsiębiorstw
3.6. Wpływ obciążeń fiskalnych na płynność, inwestycje i rozwój MŚP
3.7. Obciążenia fiskalne sektora MŚP w Polsce na tle wybranych państw Unii Europejskiej
Zakończenie
Bibliografia
Spis rysunków i tabel
Wstęp
Małe i średnie przedsiębiorstwa odgrywają istotną rolę w funkcjonowaniu gospodarki. Tworzą miejsca pracy, uczestniczą w wytwarzaniu dóbr i świadczeniu usług, współpracują z większymi przedsiębiorstwami oraz wpływają na rozwój lokalnych i regionalnych rynków. Ich znaczenie wynika również z dużej liczby podmiotów należących do tej grupy oraz z różnorodności prowadzonej działalności. Sektor małych i średnich przedsiębiorstw obejmuje zarówno niewielkie firmy rodzinne, jak i bardziej rozwinięte podmioty zatrudniające kilkudziesięciu lub kilkuset pracowników.
Funkcjonowanie przedsiębiorstwa jest związane z ponoszeniem różnego rodzaju obciążeń publicznoprawnych. Podatki, składki i inne obowiązkowe świadczenia wpływają na sytuację finansową firmy, poziom kosztów prowadzonej działalności oraz możliwość przeznaczania środków na inwestycje i rozwój. Znaczenie tych obciążeń jest szczególnie widoczne w przypadku mniejszych przedsiębiorstw, które dysponują zazwyczaj mniejszymi zasobami kapitałowymi i są bardziej wrażliwe na zmiany kosztów prowadzenia działalności.
Pojęcie obciążenia fiskalnego można rozumieć jako ciężar wynikający z obowiązku przekazywania części środków finansowych przedsiębiorstwa na rzecz państwa lub innych podmiotów sektora finansów publicznych. Najważniejszą grupę stanowią podatki, ale rzeczywisty zakres obciążeń związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa jest szerszy. Obejmuje również składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne oraz inne świadczenia wynikające z obowiązujących przepisów.
Podatki pełnią przede wszystkim funkcję fiskalną, ponieważ dostarczają państwu środków niezbędnych do finansowania zadań publicznych. Za ich pomocą finansowane są między innymi administracja, bezpieczeństwo, edukacja, ochrona zdrowia, infrastruktura oraz system zabezpieczenia społecznego. Jednocześnie sposób konstruowania podatków wpływa na sytuację ekonomiczną przedsiębiorstw i może oddziaływać na decyzje dotyczące inwestycji, zatrudnienia, cen oraz wyboru formy prowadzenia działalności.
Polityka fiskalna nie jest więc obojętna z punktu widzenia przedsiębiorcy. Wysokość obciążeń może wpływać na rentowność działalności oraz ilość środków pozostających w przedsiębiorstwie. Znaczenie mają jednak nie tylko stawki podatkowe. Ważne są również zasady ustalania podstawy opodatkowania, możliwość uwzględniania kosztów, terminy rozliczeń, zakres ulg i zwolnień oraz obowiązki ewidencyjne i sprawozdawcze.
Dla małych i średnich przedsiębiorstw szczególne znaczenie ma stopień skomplikowania systemu fiskalnego. Duże przedsiębiorstwa mogą posiadać rozbudowane działy księgowe, podatkowe i prawne, natomiast mniejsze podmioty często korzystają z usług zewnętrznych biur rachunkowych albo samodzielnie realizują część obowiązków. Koszt zapewnienia zgodności z przepisami może więc stanowić istotny element rzeczywistego ciężaru fiskalnego.
Definicja małego i średniego przedsiębiorcy ma znaczenie zarówno ekonomiczne, jak i prawne. Przedsiębiorcy są klasyfikowani przy wykorzystaniu kryteriów dotyczących między innymi liczby zatrudnionych osób oraz wielkości osiąganych obrotów lub wartości aktywów. Pozwala to odróżnić podmioty charakteryzujące się różną skalą działalności oraz stosować wobec nich określone instrumenty prawne i gospodarcze.
W ramach sektora MŚP wyróżnia się również mikroprzedsiębiorstwa. Jest to szczególnie liczna grupa podmiotów, często oparta na pracy samego przedsiębiorcy i niewielkiej liczby zatrudnionych osób. Sytuacja ekonomiczna takiej firmy jest zazwyczaj odmienna od sytuacji przedsiębiorstwa zatrudniającego kilkadziesiąt albo ponad sto osób. Z tego względu nawet w ramach sektora małych i średnich przedsiębiorstw obciążenia fiskalne mogą być odczuwane w różnym stopniu.
Status MŚP nie przesądza także o formie prawnej prowadzenia działalności. Małym przedsiębiorcą może być osoba fizyczna prowadząca indywidualną działalność, ale również spółka osobowa albo kapitałowa. Powoduje to, że obciążenia podatkowe poszczególnych przedsiębiorstw mogą opierać się na różnych konstrukcjach prawnych.
Osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą mogą podlegać podatkowi dochodowemu od osób fizycznych. W zależności od spełnienia warunków i dokonanego wyboru działalność może być rozliczana według różnych zasad. Znaczenie ma przede wszystkim opodatkowanie dochodu według skali podatkowej, podatek liniowy oraz ryczałt od przychodów ewidencjonowanych.
Każda z tych form posiada odmienną konstrukcję. W przypadku skali podatkowej i podatku liniowego podstawowe znaczenie ma dochód, a więc relacja między osiągniętymi przychodami a kosztami ich uzyskania. Ryczałt opiera się natomiast na przychodzie, co powoduje, że rzeczywiście ponoszone koszty działalności nie pomniejszają podstawy opodatkowania na takich zasadach jak przy podatku dochodowym.
Wybór formy opodatkowania może więc istotnie wpływać na wysokość obciążenia przedsiębiorcy. Rozwiązanie korzystne dla działalności o niewielkim udziale kosztów może okazać się niekorzystne dla firmy wymagającej dużych nakładów na materiały, towary, transport, wynagrodzenia czy wyposażenie.
Spółki posiadające osobowość prawną oraz określone inne podmioty podlegają natomiast opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób prawnych. Konstrukcja tego podatku różni się od opodatkowania dochodów osoby fizycznej. Forma organizacyjno-prawna przedsiębiorstwa staje się więc jednym z czynników wpływających na sposób ponoszenia obciążeń fiskalnych.
Analizując podatki dochodowe, trzeba również zwrócić uwagę na sposób finansowania przedsiębiorstwa. Podatek wpływa na część wyniku, która może pozostać w firmie i być przeznaczona na inwestycje. Zmiany obciążeń mogą więc oddziaływać na zdolność przedsiębiorstw do samofinansowania rozwoju.
Znaczenie obciążeń fiskalnych nie sprowadza się jednak do podatku dochodowego. Ważną rolę odgrywają podatki pośrednie, a przede wszystkim podatek od towarów i usług. VAT jest związany z obrotem gospodarczym i występuje na kolejnych etapach dostawy towarów oraz świadczenia usług.
Formalnie ciężar ekonomiczny VAT jest co do zasady przenoszony na końcowego konsumenta, ale przedsiębiorstwo uczestniczy w całym mechanizmie jego naliczania, poboru i rozliczenia. Dla przedsiębiorcy oznacza to konieczność prowadzenia odpowiedniej ewidencji, wystawiania dokumentów oraz terminowego rozliczania podatku.
VAT może oddziaływać również na płynność finansową przedsiębiorstwa. Moment powstania obowiązku podatkowego nie zawsze pokrywa się z momentem uzyskania rzeczywistej zapłaty od kontrahenta. Jeżeli przedsiębiorstwo musi odprowadzić podatek, zanim otrzyma należność, może to czasowo zwiększyć zapotrzebowanie na kapitał obrotowy.
Problem ten ma szczególne znaczenie dla małych przedsiębiorstw, które często posiadają ograniczone rezerwy finansowe. Opóźnienia w płatnościach ze strony kontrahentów mogą powodować trudności nawet w sytuacji, gdy firma wykazuje sprzedaż i osiąga dochód w ujęciu księgowym.
Z drugiej strony konstrukcja VAT umożliwia podatnikowi odliczanie podatku naliczonego przy zakupach związanych z działalnością opodatkowaną. Dzięki temu podatek nie powinien stanowić ostatecznego obciążenia przedsiębiorstwa funkcjonującego jako ogniwo pośrednie w obrocie. W praktyce sposób rozliczeń i różnica pomiędzy podatkiem należnym a naliczonym mogą jednak wpływać na przepływy pieniężne firmy.
Dla najmniejszych przedsiębiorców znaczenie mają także zwolnienia z VAT. Pozwalają ograniczyć część obowiązków związanych z rozliczaniem podatku, ale nie zawsze są ekonomicznie korzystne. Firma korzystająca ze zwolnienia nie rozlicza VAT należnego na takich zasadach jak czynny podatnik, ale zasadniczo nie posiada również pełnego prawa do odliczania VAT zawartego w zakupach.
Ocena korzyści ze zwolnienia zależy więc od modelu działalności. Przedsiębiorca świadczący usługi głównie dla konsumentów może znajdować się w innej sytuacji niż firma współpracująca przede wszystkim z podatnikami VAT, dla których możliwość odliczenia podatku ma znaczenie ekonomiczne.
Podatek od towarów i usług jest przykładem podatku pośredniego, którego ekonomiczne skutki nie zawsze można oceniać wyłącznie na podstawie nominalnej stawki. Istotne są również mechanizm odliczeń, struktura sprzedaży i zakupów oraz wpływ rozliczeń na płynność przedsiębiorstwa.
Podobne znaczenie, choć dotyczące określonych kategorii działalności i towarów, mogą posiadać inne podatki pośrednie. Ich wpływ zależy jednak od branży, dlatego nie wszystkie MŚP są nimi obciążone w jednakowym stopniu.
Podatki bezpośrednie są natomiast związane bezpośrednio z sytuacją majątkową albo dochodową podatnika. W działalności przedsiębiorstw podstawowe znaczenie mają podatki od osiąganych dochodów. Ich rzeczywisty ciężar zależy od formy prawnej, rodzaju prowadzonej działalności oraz wybranego sposobu rozliczania.
Rozróżnienie podatków pośrednich i bezpośrednich jest istotne także z punktu widzenia sposobu przenoszenia ciężaru podatkowego. W podatkach bezpośrednich podatnik jest co do zasady podmiotem, którego dochód lub majątek podlega opodatkowaniu. Przy podatkach pośrednich przedsiębiorca może natomiast przenosić ciężar podatku w cenie oferowanego dobra lub usługi.
W praktyce możliwości przerzucenia ciężaru podatkowego zależą jednak od sytuacji rynkowej. Przedsiębiorstwo działające na bardzo konkurencyjnym rynku może mieć ograniczoną możliwość podwyższenia ceny bez utraty części klientów. Wówczas wzrost obciążeń może przynajmniej częściowo zmniejszać marżę przedsiębiorcy.
Obciążenia fiskalne mogą więc wpływać na politykę cenową. Przedsiębiorca musi uwzględniać je przy kalkulacji ceny produktu lub usługi, razem z kosztami materiałów, wynagrodzeń, transportu, energii i finansowania.
Wysokość podatków może również oddziaływać na decyzje inwestycyjne. Inwestycja wymaga zaangażowania kapitału, a jej opłacalność zależy od przewidywanych przyszłych przepływów pieniężnych. Im większa część wypracowanych środków jest przeznaczana na obciążenia publicznoprawne, tym mniejsze mogą być możliwości finansowania rozwoju wyłącznie ze środków własnych.
Jednocześnie system fiskalny może zawierać rozwiązania służące wspieraniu określonych inwestycji lub rodzajów aktywności. Ulgi podatkowe mogą zmieniać ekonomiczny rachunek przedsięwzięcia i zachęcać przedsiębiorców do ponoszenia wydatków w określonych obszarach.
Z punktu widzenia MŚP istotne znaczenie posiada stabilność przepisów. Przedsiębiorstwa planują swoją działalność na przyszłość, dlatego częste zmiany zasad rozliczeń mogą utrudniać przygotowywanie budżetów i ocenę rentowności inwestycji.
Niepewność podatkowa może również powodować dodatkowe koszty. Firma musi dostosowywać systemy księgowe, procedury, umowy i sposób dokumentowania transakcji. Konieczne może być również korzystanie z dodatkowego doradztwa podatkowego.
Ciężar fiskalny powinien być zatem oceniany nie tylko przez pryzmat kwot faktycznie wpłacanych do budżetu. Istnieją również koszty administracyjne związane z prawidłowym obliczeniem, zadeklarowaniem i rozliczeniem należności.
Dla niewielkich przedsiębiorstw koszty te mogą być proporcjonalnie bardziej odczuwalne niż dla dużych podmiotów. Przy podobnym rodzaju obowiązku duża firma może rozłożyć koszt obsługi na większą skalę działalności, podczas gdy w mikroprzedsiębiorstwie może on stanowić bardziej znaczącą część kosztów ogólnych.
W analizie obciążeń przedsiębiorców należy również uwzględnić składki na ubezpieczenia społeczne. Dla osoby prowadzącej indywidualną działalność gospodarczą stanowią one regularne obciążenie niezależne od klasycznych podatków dochodowych czy VAT.
Składki posiadają inny charakter prawny niż podatki, ponieważ są związane z systemem ubezpieczenia społecznego. Z ekonomicznego punktu widzenia przedsiębiorca musi je jednak finansować z tych samych zasobów pieniężnych, z których pokrywa pozostałe zobowiązania publicznoprawne.
Podobne znaczenie ma składka na ubezpieczenie zdrowotne. Jej wysokość i sposób ustalania mogą być powiązane z formą opodatkowania działalności. Powoduje to, że porównanie dwóch sposobów rozliczania działalności wyłącznie według wysokości podatku dochodowego może prowadzić do niepełnego obrazu rzeczywistego obciążenia.
Z punktu widzenia przedsiębiorcy ważna jest więc łączna wysokość obowiązkowych świadczeń publicznoprawnych. Dopiero zestawienie podatku dochodowego, składek oraz innych obciążeń pozwala lepiej ocenić skalę środków, które nie pozostają do swobodnej dyspozycji firmy.
Nie wszystkie obciążenia mają jednak jednakowe znaczenie dla każdego przedsiębiorstwa. Przedsiębiorstwo zatrudniające pracowników ponosi inne obowiązki niż osoba prowadząca działalność samodzielnie. Firma posiadająca nieruchomości może być obciążona podatkami lokalnymi, podczas gdy przedsiębiorca korzystający wyłącznie z wynajmowanego lokalu znajduje się w innej sytuacji.
Także charakter działalności wpływa na strukturę obciążeń. Przedsiębiorstwo handlowe, usługowe i produkcyjne może wykazywać bardzo różne relacje przychodów do kosztów oraz posiadać inną strukturę majątku. Powoduje to, że taka sama forma opodatkowania nie musi wywoływać identycznych skutków ekonomicznych.
Sektor małych i średnich przedsiębiorstw nie jest więc jednolity. Posługiwanie się pojęciem „obciążenia fiskalne MŚP” wymaga uwzględnienia wewnętrznego zróżnicowania tej grupy.
Jednym z podstawowych problemów sektora MŚP jest dostęp do kapitału. Małe przedsiębiorstwa mogą mieć trudniejszy dostęp do finansowania zewnętrznego niż duże podmioty posiadające długą historię działalności i znaczny majątek. Wysokie obciążenia bieżące mogą dodatkowo ograniczać możliwość akumulowania kapitału własnego.
Istotna jest również płynność finansowa. Nawet przedsiębiorstwo wykazujące rentowność może znaleźć się w trudnej sytuacji, jeżeli zbyt duża część jego należności nie jest regulowana w terminie. Obowiązki podatkowe i składkowe mają natomiast własne terminy płatności, niezależne od sytuacji z kontrahentami.
W tym sensie obciążenia fiskalne mogą oddziaływać na przedsiębiorstwo inaczej niż zwykłe koszty operacyjne. Ich niezapłacenie może prowadzić do powstania zaległości publicznoprawnych i dalszych konsekwencji przewidzianych w przepisach.
System podatkowy powinien zatem łączyć potrzebę zapewnienia dochodów publicznych z uwzględnieniem zdolności przedsiębiorstw do prowadzenia i rozwijania działalności. Nadmierny ciężar może ograniczać aktywność gospodarczą, podczas gdy zbyt niski poziom dochodów publicznych utrudnia państwu finansowanie zadań, z których korzystają również przedsiębiorcy.
Firmy korzystają bowiem z infrastruktury, systemu prawnego, edukacji, bezpieczeństwa publicznego oraz innych usług finansowanych ze środków publicznych. Opodatkowanie jest więc elementem szerszej relacji pomiędzy przedsiębiorstwem a państwem.
Problem polega na znalezieniu takiego poziomu i struktury obciążeń, które zapewniają finansowanie zadań publicznych bez tworzenia nadmiernych barier dla przedsiębiorczości. Z tego względu polityka fiskalna pozostaje jednym z ważnych elementów polityki gospodarczej.
Szczególnie interesujące jest porównanie sytuacji polskich MŚP z przedsiębiorstwami działającymi w innych państwach Unii Europejskiej. Integracja europejska tworzy wspólny rynek, na którym przedsiębiorstwa z różnych krajów mogą ze sobą konkurować. Jednocześnie znaczna część systemów podatków bezpośrednich pozostaje w kompetencji poszczególnych państw.
Powoduje to występowanie różnic w wysokości i strukturze obciążeń. Poszczególne państwa mogą stosować odmienne stawki podatków dochodowych, ulgi, progi, sposoby rozliczania składek oraz preferencje dla małych firm.
Nieco odmienna sytuacja występuje w przypadku VAT, ponieważ jego konstrukcja jest w znacznym zakresie harmonizowana na poziomie Unii Europejskiej. Nie oznacza to jednak całkowitej identyczności systemów. Państwa zachowują pewien zakres swobody dotyczący między innymi stosowanych stawek i rozwiązań szczególnych.
Porównywanie obciążeń fiskalnych w Unii Europejskiej wymaga zatem ostrożności. Sama wysokość nominalnej stawki podatku nie pozwala stwierdzić, w którym państwie warunki są bardziej korzystne. Znaczenie posiadają zasady ustalania podstawy opodatkowania, dostępność ulg, składki społeczne i koszty administracyjne.
Ocena powinna także uwzględniać zakres usług publicznych finansowanych z podatków. Wyższe obciążenie może występować w państwie, które jednocześnie zapewnia przedsiębiorcom i pracownikom większy zakres określonych świadczeń. Proste porównanie procentowych stawek może więc prowadzić do błędnych wniosków.
Dla polskich przedsiębiorstw członkostwo w Unii Europejskiej oznacza jednocześnie dostęp do rynku wewnętrznego, możliwość swobodniejszej wymiany handlowej oraz korzystania z określonych programów wsparcia. Obciążenia fiskalne są więc tylko jednym z elementów warunków prowadzenia działalności.
Przedmiotem niniejszej pracy są obciążenia fiskalne ponoszone przez małe i średnie przedsiębiorstwa prowadzące działalność w Polsce. Analizie poddano podstawowe podatki wpływające na działalność przedsiębiorstw oraz ekonomiczne konsekwencje obowiązkowych świadczeń publicznoprawnych.
Celem pracy jest przedstawienie najważniejszych obciążeń fiskalnych dotyczących małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce oraz analiza ich wpływu na funkcjonowanie i rozwój sektora MŚP. Szczególne znaczenie ma rozróżnienie podatków pośrednich i bezpośrednich oraz wskazanie sposobu, w jaki poszczególne rodzaje obciążeń oddziałują na sytuację przedsiębiorstwa.
W pracy podjęto problem dotyczący tego, w jaki sposób obciążenia fiskalne wpływają na warunki prowadzenia działalności przez małe i średnie przedsiębiorstwa w Polsce. Zagadnienie to obejmuje zarówno bezpośredni ciężar finansowy podatków, jak i ich wpływ na płynność finansową, koszty, inwestycje oraz możliwości dalszego rozwoju.
Pierwszy rozdział poświęcono sektorowi małych i średnich przedsiębiorstw. Przedstawiono kryteria pozwalające określić status małego i średniego przedsiębiorcy, znaczenie sektora MŚP dla polskiej gospodarki oraz najważniejsze bariery jego rozwoju. Zagadnienia te tworzą podstawę do dalszej analizy obciążeń publicznoprawnych.
W drugim rozdziale omówiono podstawowe zagadnienia dotyczące polityki fiskalnej i obciążeń fiskalnych. Przedstawiono pojęcie obciążenia fiskalnego oraz podział podatków na pośrednie i bezpośrednie. Szczególną uwagę zwrócono na różnice w sposobie, w jaki oba rodzaje podatków oddziałują na przedsiębiorstwo i jego otoczenie.
Trzeci rozdział dotyczy bezpośrednio obciążeń ponoszonych przez małe i średnie przedsiębiorstwa w Polsce. Omówiono znaczenie podatku od towarów i usług oraz podatków dochodowych. Przedstawiono również wybrane zagadnienia dotyczące obciążeń przedsiębiorstw w państwach Unii Europejskiej, co pozwala umieścić sytuację polskiego sektora MŚP w szerszym kontekście.
Obciążenia fiskalne są jednym z wielu czynników wpływających na działalność małych i średnich przedsiębiorstw, jednak ze względu na ich bezpośredni związek z przepływami finansowymi mają szczególne znaczenie. Ich ocena wymaga uwzględnienia nie tylko nominalnych stawek podatków, lecz także konstrukcji poszczególnych danin, sposobu rozliczeń, kosztów administracyjnych oraz specyfiki konkretnego przedsiębiorstwa. Dopiero takie ujęcie pozwala właściwie przedstawić znaczenie systemu fiskalnego dla funkcjonowania sektora MŚP.