Plan pracy
Wstęp
Rozdział I. Tło historyczne konfliktu izraelsko-palestyńskiego
1.1. Geneza i początki konfliktu (1917-1947)
1.2. Utworzenie Państwa Izrael i pierwsze wojny (1948-1967)
1.3. Wzrost napięć i wojny arabsko-izraelskie (1967-1987)
Rozdział II. Kluczowe wydarzenia i procesy pokojowe
2.1. Intifady i zmiany w dynamice konfliktu (1987-2000)
2.2. Procesy pokojowe: Oslo, Camp David i inne inicjatywy (1993-2000)
2.3. Drugie Intifada i polityka Izraela (2000-2005)
Rozdział III. Współczesne aspekty konfliktu i jego międzynarodowe implikacje
3.1. Konflikt w XXI wieku: Gaza, konflikt o osiedla i polityka bezpieczeństwa (2005-2012)
3.2. Rola międzynarodowych organizacji i państw w konflikcie
3.3. Wpływ konfliktu na politykę wewnętrzną i społeczeństwo obu stron
Rozdział IV. Analiza i przyszłość konfliktu
4.1. Przyczyny utrzymywania się konfliktu
4.2. Propozycje rozwiązań i możliwe scenariusze na przyszłość
4.3. Wnioski i rekomendacje dla polityki międzynarodowej
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Konflikt izraelsko-palestyński należy do najbardziej złożonych, długotrwałych i trudnych do rozwiązania konfliktów politycznych współczesnego świata. Jego znaczenie wykracza daleko poza obszar bezpośredniego sporu pomiędzy Izraelczykami i Palestyńczykami. Od dziesięcioleci wpływa on na sytuację polityczną całego Bliskiego Wschodu, stosunki pomiędzy państwami arabskimi a Izraelem, politykę największych mocarstw oraz działalność organizacji międzynarodowych. Jest jednocześnie źródłem poważnych problemów humanitarnych, społecznych i gospodarczych, a także przedmiotem sporów dotyczących granic, bezpieczeństwa, uchodźców, statusu Jerozolimy, osadnictwa oraz możliwości utworzenia i funkcjonowania niepodległego państwa palestyńskiego.
Analiza konfliktu izraelsko-palestyńskiego wymaga uwzględnienia jego historycznych źródeł, które sięgają okresu znacznie wcześniejszego niż powstanie Państwa Izrael w 1948 roku. Szczególne znaczenie miały procesy polityczne i społeczne zachodzące na przełomie XIX i XX wieku, kiedy rozwijał się zarówno żydowski ruch syjonistyczny, jak i nowoczesne formy arabskiej oraz palestyńskiej świadomości narodowej. Syjonizm zakładał stworzenie warunków umożliwiających Żydom budowę własnej siedziby narodowej, a Palestyna, ze względu na swoje historyczne i religijne znaczenie, zajmowała w tych dążeniach szczególne miejsce.
Ważnym momentem było zakończenie I wojny światowej i rozpad Imperium Osmańskiego. Palestyna znalazła się następnie pod administracją brytyjską. Już w 1917 roku ogłoszona została deklaracja Balfoura, w której rząd brytyjski wyraził poparcie dla utworzenia w Palestynie „narodowego domu dla narodu żydowskiego”, przy jednoczesnym zastrzeżeniu ochrony praw istniejących społeczności nieżydowskich. Dokument ten stał się jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla późniejszych wydarzeń, a jego odmienne interpretacje pogłębiały sprzeczność oczekiwań obu społeczności.
W okresie międzywojennym zwiększała się żydowska imigracja do Palestyny. Proces ten był związany zarówno z rozwojem syjonizmu, jak i nasileniem antysemityzmu w Europie. Narastająca liczba ludności żydowskiej oraz rozwój jej instytucji politycznych i gospodarczych prowadziły jednocześnie do wzrostu napięć z arabskimi mieszkańcami Palestyny. Palestyńscy Arabowie obawiali się utraty politycznej kontroli nad terytorium, które uważali za swoją ojczyznę, oraz sprzeciwiali się planom utworzenia państwa żydowskiego.
Sytuacja uległa dalszemu zaostrzeniu w związku z wydarzeniami II wojny światowej i zagładą europejskich Żydów. Holokaust w sposób zasadniczy wpłynął na międzynarodową debatę dotyczącą przyszłości żydowskiej społeczności i zwiększył poparcie dla idei utworzenia państwa żydowskiego. Jednocześnie miejscowa ludność arabska podkreślała swoje prawa polityczne oraz sprzeciwiała się ponoszeniu konsekwencji wydarzeń, za które nie była odpowiedzialna.
Po zakończeniu II wojny światowej Wielka Brytania nie była w stanie znaleźć rozwiązania narastającego konfliktu i przekazała problem Palestyny Organizacji Narodów Zjednoczonych. W listopadzie 1947 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło rezolucję nr 181, zawierającą plan podziału Palestyny na państwo żydowskie i arabskie oraz przewidującą szczególny międzynarodowy status Jerozolimy. Plan został zaakceptowany przez kierownictwo żydowskie, natomiast odrzucony przez stronę arabską, która uważała go za niesprawiedliwy podział terytorium.
14 maja 1948 roku ogłoszono powstanie Państwa Izrael. Wydarzenie to stanowi jeden z najważniejszych punktów zwrotnych w historii Bliskiego Wschodu. Dla Izraelczyków oznaczało realizację wieloletnich dążeń do stworzenia własnego państwa i zapewnienia narodowi żydowskiemu politycznej suwerenności. Z perspektywy palestyńskiej wydarzenia lat 1947–1949 wiążą się natomiast z doświadczeniem masowych ucieczek i wysiedleń ludności arabskiej, określanych w palestyńskiej pamięci historycznej mianem Nakby, czyli katastrofy.
Bezpośrednio po ogłoszeniu niepodległości Izraela doszło do wojny z udziałem państw arabskich. Konflikt zakończył się utrzymaniem niepodległości Izraela i ukształtowaniem nowego układu terytorialnego. Nie powstało natomiast przewidziane w planie ONZ niezależne państwo arabskie w Palestynie. Zachodni Brzeg Jordanu znalazł się pod kontrolą Jordanii, natomiast Strefa Gazy pozostawała pod administracją Egiptu.
Jednym z najpoważniejszych problemów będących konsekwencją wojny stała się kwestia uchodźców palestyńskich. Setki tysięcy Palestyńczyków opuściły swoje miejsca zamieszkania lub zostały z nich wysiedlone. Wielu znalazło schronienie w państwach sąsiednich, na Zachodnim Brzegu Jordanu oraz w Strefie Gazy. Problem ich statusu, możliwości powrotu oraz ewentualnych rekompensat stał się jednym z najbardziej trwałych i kontrowersyjnych zagadnień konfliktu.
Dla Izraela pierwsze dziesięciolecia istnienia państwa były natomiast okresem budowy instytucji, przyjmowania licznych imigrantów i funkcjonowania w warunkach stałego zagrożenia konfliktem zbrojnym z częścią państw arabskich. Wzajemna nieufność oraz brak uznania Izraela przez wiele państw regionu powodowały, że konflikt izraelsko-palestyński pozostawał częścią szerszej konfrontacji arabsko-izraelskiej.
Kolejnym punktem zwrotnym była wojna sześciodniowa w czerwcu 1967 roku. Izrael przejął w jej wyniku kontrolę między innymi nad Zachodnim Brzegiem Jordanu, Wschodnią Jerozolimą i Strefą Gazy, a także nad innymi terytoriami zdobytymi od sąsiednich państw arabskich. Wydarzenia te zasadniczo zmieniły charakter konfliktu izraelsko-palestyńskiego. Od tego czasu jednym z jego najważniejszych elementów stała się kwestia izraelskiej kontroli nad terytoriami zamieszkanymi w znacznej części przez ludność palestyńską.
Po 1967 roku coraz większego znaczenia nabierało również izraelskie osadnictwo na terytoriach okupowanych. Powstawanie nowych osiedli żydowskich stało się przedmiotem konfliktu politycznego oraz sporów prawnych. Strona palestyńska postrzegała rozwój osadnictwa jako działanie utrudniające możliwość utworzenia w przyszłości spójnego terytorialnie państwa palestyńskiego. Izrael wskazywał natomiast między innymi na kwestie bezpieczeństwa, związki historyczne i religijne z częścią tych obszarów oraz różne interpretacje ich statusu.
W kolejnych latach konflikt był kształtowany zarówno przez wojny pomiędzy Izraelem i państwami arabskimi, jak i wzrost znaczenia palestyńskich organizacji politycznych. Szczególną rolę zaczęła odgrywać Organizacja Wyzwolenia Palestyny, która z czasem uzyskała pozycję głównego reprezentanta palestyńskich aspiracji narodowych. Konflikt coraz wyraźniej przestawał być postrzegany wyłącznie jako konfrontacja Izraela z sąsiednimi państwami arabskimi, a coraz bardziej jako spór izraelsko-palestyński.
Ważnym przełomem była pierwsza intifada, która rozpoczęła się w 1987 roku. Palestyńskie powstanie miało charakter masowego protestu przeciwko izraelskiej kontroli nad terytoriami palestyńskimi. Obejmowało demonstracje, strajki, akcje obywatelskiego nieposłuszeństwa, ale również akty przemocy. Reakcje izraelskich sił bezpieczeństwa oraz rozwijająca się konfrontacja przyciągnęły znaczną uwagę społeczności międzynarodowej.
Pierwsza intifada przyczyniła się do zmiany sposobu postrzegania konfliktu. Coraz większe znaczenie w międzynarodowej debacie zyskiwała kwestia praw politycznych Palestyńczyków i możliwości utworzenia ich własnego państwa. Jednocześnie obie strony stopniowo zaczęły dostrzegać ograniczenia wynikające z kontynuowania konfliktu bez perspektywy politycznego rozwiązania.
Rezultatem przemian końca lat osiemdziesiątych i początku lat dziewięćdziesiątych było rozpoczęcie procesu pokojowego. Szczególne znaczenie miały porozumienia zawarte w Oslo w 1993 roku. Izrael i Organizacja Wyzwolenia Palestyny dokonały wzajemnego uznania, a porozumienia stworzyły podstawy do powołania Autonomii Palestyńskiej oraz stopniowego przekazywania jej części kompetencji na określonych obszarach Zachodniego Brzegu i Strefy Gazy.
Proces z Oslo wzbudził duże nadzieje na osiągnięcie trwałego pokoju. Zakładano, że stopniowa budowa wzajemnego zaufania umożliwi późniejsze rozwiązanie najbardziej spornych problemów. Do kwestii pozostawionych do dalszych negocjacji należały między innymi status Jerozolimy, granice przyszłego państwa palestyńskiego, osiedla izraelskie, bezpieczeństwo oraz problem uchodźców.
Właśnie odłożenie najtrudniejszych zagadnień na później stało się jednak jednym z problemów procesu pokojowego. Zarówno w społeczeństwie izraelskim, jak i palestyńskim funkcjonowały środowiska sprzeciwiające się kompromisowi. Akty przemocy, działalność organizacji ekstremistycznych, zamachy terrorystyczne oraz kontynuacja budowy osiedli prowadziły do wzrostu wzajemnej nieufności.
Szczególnie dramatycznym wydarzeniem było zabójstwo izraelskiego premiera Icchaka Rabina w 1995 roku przez izraelskiego ekstremistę sprzeciwiającego się procesowi pokojowemu. Śmierć jednego z głównych architektów porozumień z Oslo stała się symbolem głębokich podziałów występujących również wewnątrz izraelskiego społeczeństwa.
Kolejne próby negocjacyjne, w tym rozmowy w Camp David w 2000 roku, nie doprowadziły do zawarcia ostatecznego porozumienia. Stronom nie udało się osiągnąć kompromisu w najbardziej spornych sprawach. Narastające rozczarowanie procesem pokojowym, utrzymujące się problemy terytorialne, kwestie bezpieczeństwa oraz brak wzajemnego zaufania stworzyły warunki do ponownej eskalacji.
W 2000 roku rozpoczęła się druga intifada, określana również jako intifada Al-Aksa. W porównaniu z pierwszym powstaniem charakteryzowała się ona znacznie większym poziomem przemocy. Dochodziło do zamachów samobójczych i innych ataków wymierzonych w izraelską ludność cywilną, a Izrael odpowiadał rozbudowanymi operacjami wojskowymi i działaniami bezpieczeństwa.
Wydarzenia drugiej intifady głęboko zmieniły społeczne postrzeganie procesu pokojowego po obu stronach. W Izraelu wzrosło przekonanie, że ustępstwa terytorialne nie muszą prowadzić do poprawy bezpieczeństwa. Wśród Palestyńczyków natomiast nasilało się poczucie frustracji związanej z brakiem własnego państwa, izraelską obecnością wojskową, ograniczeniami przemieszczania się i rozwojem osadnictwa.
Jednym z najbardziej widocznych elementów izraelskiej polityki bezpieczeństwa stała się budowa bariery oddzielającej część Zachodniego Brzegu od Izraela. Strona izraelska przedstawiała ją jako środek służący ograniczeniu liczby ataków terrorystycznych. Palestyńczycy wskazywali natomiast na jej przebieg, ingerencję w ich codzienne życie oraz odcinanie części społeczności od ziemi, miejsc pracy i usług.
W 2005 roku Izrael jednostronnie wycofał osadników i stałą obecność wojskową z wnętrza Strefy Gazy. Decyzja ta nie zakończyła jednak sporu dotyczącego statusu tego terytorium ani konfliktu izraelsko-palestyńskiego. W kolejnych latach sytuacja uległa dalszemu skomplikowaniu w związku ze wzrostem politycznego znaczenia Hamasu oraz pogłębiającym się podziałem pomiędzy głównymi palestyńskimi ugrupowaniami.
W wyborach palestyńskich w 2006 roku Hamas odniósł znaczący sukces, a w 2007 roku przejął faktyczną kontrolę nad Strefą Gazy po konflikcie z Fatahem. W rezultacie powstał polityczny podział terytoriów palestyńskich: Strefa Gazy znalazła się pod kontrolą Hamasu, natomiast Autonomia Palestyńska kierowana przez Fatah utrzymywała administrację na części Zachodniego Brzegu.
Podział ten stał się kolejną przeszkodą dla procesu pokojowego. Izrael oraz część społeczności międzynarodowej traktowały Hamas jako organizację terrorystyczną, natomiast brak jednolitego palestyńskiego ośrodka politycznego utrudniał prowadzenie negocjacji dotyczących przyszłego państwa. Jednocześnie wprowadzane wobec Strefy Gazy ograniczenia oraz kolejne starcia zbrojne pogarszały sytuację jej ludności.
W latach 2008–2009 doszło do poważnej eskalacji militarnej w Strefie Gazy. Kolejne konfrontacje związane z ostrzałem rakietowym Izraela oraz izraelskimi operacjami wojskowymi powodowały zarówno ofiary wśród ludności cywilnej, jak i pogłębianie problemów humanitarnych. Podobna eskalacja nastąpiła również w 2012 roku.
Równocześnie utrzymywał się konflikt dotyczący osiedli izraelskich na Zachodnim Brzegu oraz statusu Jerozolimy. Obie strony przypisywały temu miastu szczególne znaczenie historyczne, religijne i polityczne. Izrael uznawał Jerozolimę za swoją stolicę, natomiast Palestyńczycy dążyli do tego, aby Wschodnia Jerozolima stała się stolicą przyszłego państwa palestyńskiego. Brak kompromisu w tej sprawie pozostawał jednym z podstawowych problemów negocjacyjnych.
Istotną rolę w całym konflikcie odgrywała społeczność międzynarodowa. Organizacja Narodów Zjednoczonych wielokrotnie przyjmowała rezolucje dotyczące sytuacji na Bliskim Wschodzie, uchodźców, terytoriów okupowanych i procesu pokojowego. Stany Zjednoczone pozostawały najważniejszym zewnętrznym partnerem Izraela, a jednocześnie wielokrotnie podejmowały próby mediacji pomiędzy stronami.
Znaczącą rolę odgrywały również Unia Europejska, Rosja oraz inne państwa i organizacje. W 2002 roku powołany został tzw. Kwartet Bliskowschodni, w skład którego weszły Stany Zjednoczone, Unia Europejska, ONZ i Rosja. Jednym z rezultatów jego działalności była przedstawiona w 2003 roku „Mapa drogowa dla pokoju”, zakładająca etapowe działania mające prowadzić do rozwiązania opartego na istnieniu dwóch państw.
Pomimo kolejnych inicjatyw zasadnicze problemy konfliktu pozostały nierozwiązane. Dotyczyły one przede wszystkim granic, statusu Jerozolimy, przyszłości izraelskich osiedli, bezpieczeństwa Izraela, problemu uchodźców palestyńskich oraz rzeczywistego zakresu suwerenności przyszłego państwa palestyńskiego. Każde z tych zagadnień wiązało się zarówno z interesami politycznymi, jak i głęboko zakorzenionymi doświadczeniami historycznymi obu społeczności.
Konflikt wywierał również istotny wpływ na życie wewnętrzne obu stron. W Izraelu zagrożenie bezpieczeństwa oraz problem terytoriów okupowanych należały do najważniejszych tematów debaty politycznej. Partie i ugrupowania różniły się w ocenie możliwości kompromisu, przyszłości osiedli oraz sposobu prowadzenia polityki wobec Palestyńczyków.
Po stronie palestyńskiej konflikt wpływał natomiast na rozwój instytucji politycznych, gospodarkę oraz strukturę społeczną. Długotrwały brak własnego państwa, ograniczenia mobilności, problemy gospodarcze i doświadczenie przemocy kształtowały postawy kolejnych pokoleń. Jednocześnie rywalizacja Fatahu i Hamasu prowadziła do poważnego osłabienia politycznej jedności Palestyńczyków.
Rok 2012 stanowi interesującą cezurę dla analizy konfliktu. W listopadzie tego roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyznało Palestynie status nieczłonkowskiego państwa-obserwatora. Nie doprowadziło to do rozwiązania konfliktu, miało jednak znaczenie polityczne i symboliczne dla palestyńskich dążeń do międzynarodowego uznania państwowości.
Analiza konfliktu izraelsko-palestyńskiego w latach 1948–2012 pokazuje, że jego trwałość nie jest wynikiem jednej przyczyny. Konflikt łączy kwestie terytorialne, narodowe, historyczne, religijne i bezpieczeństwa. Obie społeczności posiadają również własne doświadczenia zbiorowej traumy, które wpływają na sposób interpretowania działań drugiej strony. Dla społeczeństwa izraelskiego ogromne znaczenie posiadają doświadczenia antysemityzmu, Holokaustu, wojen i terroryzmu. Dla Palestyńczyków podstawowymi punktami odniesienia pozostają Nakba, problem uchodźców, utrata ziemi, okupacja oraz brak niezależnego państwa.
Trwałość konfliktu jest również związana z asymetrią sił pomiędzy stronami. Izrael posiada funkcjonujące instytucje państwowe, rozwiniętą gospodarkę oraz znaczący potencjał militarny, podczas gdy Palestyńczycy w analizowanym okresie nie dysponowali w pełni suwerennym państwem, a ich instytucje były dodatkowo osłabiane przez wewnętrzny podział polityczny. Ta nierównowaga wpływa zarówno na przebieg konfliktu, jak i na charakter negocjacji.
Jednocześnie historia podejmowanych negocjacji pokazuje, że strony były zdolne do zawierania ograniczonych porozumień oraz wzajemnego uznawania części swoich interesów. Proces z Oslo pozostaje tego najważniejszym przykładem. Jego późniejsze niepowodzenie pokazuje jednak, że trwałe rozwiązanie konfliktu wymaga nie tylko porozumienia liderów politycznych, ale również rozwiązania zasadniczych sporów i budowania społecznej akceptacji dla kompromisu.
Celem niniejszej pracy jest przedstawienie i analiza konfliktu izraelsko-palestyńskiego w latach 1948–2012, ze szczególnym uwzględnieniem jego historycznych uwarunkowań, najważniejszych etapów konfrontacji, podejmowanych procesów pokojowych oraz politycznych, społecznych i międzynarodowych konsekwencji sporu. W pracy podjęto również próbę wskazania najważniejszych przyczyn trwałości konfliktu oraz oceny możliwości jego pokojowego rozwiązania w świetle doświadczeń analizowanego okresu.
Praca składa się z czterech rozdziałów. Pierwszy rozdział poświęcono historycznemu tłu konfliktu izraelsko-palestyńskiego. Przedstawiono jego genezę w latach 1917–1947, ze szczególnym uwzględnieniem brytyjskiego mandatu, rozwoju ruchu syjonistycznego, przemian społecznych oraz narastających napięć pomiędzy ludnością żydowską i arabską. Następnie omówiono powstanie Państwa Izrael, pierwszą wojnę arabsko-izraelską oraz konsekwencje wydarzeń 1948 roku dla obu społeczności. Ostatnia część rozdziału obejmuje okres do pierwszej intifady, ze szczególnym uwzględnieniem wojny sześciodniowej i zmiany charakteru konfliktu po 1967 roku.
Drugi rozdział dotyczy najważniejszych wydarzeń oraz procesów pokojowych przypadających na okres od pierwszej intifady do połowy pierwszej dekady XXI wieku. Przedstawiono pierwszą intifadę oraz jej znaczenie dla rozwoju palestyńskiego ruchu narodowego. Następnie omówiono proces pokojowy z Oslo, rozmowy w Camp David i inne inicjatywy zmierzające do zawarcia trwałego porozumienia. Osobną część poświęcono drugiej intifadzie, wzrostowi przemocy oraz zmianom w izraelskiej polityce bezpieczeństwa.
Trzeci rozdział koncentruje się na konfliktach i problemach występujących w latach 2005–2012. Przedstawiono sytuację w Strefie Gazy, polityczne konsekwencje wzrostu znaczenia Hamasu, konflikt dotyczący izraelskich osiedli oraz zagadnienia bezpieczeństwa. Omówiono także rolę państw oraz organizacji międzynarodowych w podejmowaniu prób rozwiązania sporu. Ostatnia część rozdziału została poświęcona wpływowi wieloletniego konfliktu na politykę wewnętrzną oraz społeczeństwa izraelskie i palestyńskie.
Czwarty rozdział ma charakter analityczny. Podjęto w nim próbę przedstawienia najważniejszych przyczyn utrzymywania się konfliktu pomimo licznych inicjatyw dyplomatycznych. Omówiono najważniejsze propozycje rozwiązania sporu oraz możliwe scenariusze przyszłego ułożenia relacji izraelsko-palestyńskich. Przedstawiono również wnioski odnoszące się do roli społeczności międzynarodowej i możliwości wspierania procesu pokojowego.
Konflikt izraelsko-palestyński w latach 1948–2012 przeszedł wiele zasadniczych przemian: od wojny towarzyszącej powstaniu Izraela, przez konflikty arabsko-izraelskie, okupację terytoriów zdobytych w 1967 roku, rozwój palestyńskiego ruchu narodowego i intifady, aż po próby budowania systemu opartego na współistnieniu dwóch państw. Żadna z tych faz nie doprowadziła jednak do ostatecznego rozwiązania podstawowych sporów.
Zrozumienie trwałości konfliktu wymaga zatem uwzględnienia zarówno uzasadnionych potrzeb bezpieczeństwa ludności izraelskiej, jak i prawa Palestyńczyków do samostanowienia i własnej państwowości. Próby rozwiązania problemu, które pomijają doświadczenia, obawy i podstawowe interesy jednej ze stron, mają niewielkie szanse na stworzenie trwałego pokoju. Z tego względu analiza wydarzeń z lat 1948–2012 pozwala nie tylko uporządkować historię jednego z najważniejszych konfliktów współczesności, ale również lepiej zrozumieć przyczyny, dla których kolejne inicjatywy pokojowe nie doprowadziły w analizowanym okresie do jego ostatecznego zakończenia.