Plan pracy magisterskiej:
Wstęp
Rozdział I: Teoretyczne podstawy kary pozbawienia wolności
1.1. Prawne aspekty kary pozbawienia wolności
1.1.1. Przegląd literatury na temat kary pozbawienia wolności
1.2. Resocjalizacja jako główny cel kary pozbawienia wolności
1.2.1. Metody i techniki resocjalizacyjne stosowane w krajach europejskich
Rozdział II: Rola edukacji w resocjalizacji
2.1. Edukacja jako narzędzie resocjalizacji
2.1.1. Badania empiryczne dotyczące efektywności edukacji w procesie resocjalizacji
2.2. Studia na Politechnice Warszawskiej jako element resocjalizacji
Rozdział III: Opinie studentów Politechniki Warszawskiej na temat kary pozbawienia wolności – badanie empiryczne
3.1. Metodologia badania
3.1.1. Wybór metod i technik badawczych
3.1.2. Wybór próby badawczej i proces zbierania danych
3.2. Wyniki badania
3.2.1. Analiza i interpretacja wyników
3.2.2. Wnioski z badania
Rozdział IV: Analiza i wnioski
4.1. Interpretacja wyników badania
4.1.1. Porównanie wyników z literaturą naukową
4.2. Wnioski i rekomendacje na przyszłość
4.2.1. Implikacje dla praktyki resocjalizacyjnej
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Kara pozbawienia wolności należy do najbardziej dolegliwych środków reakcji państwa na przestępstwo. Jej wykonanie wiąże się z czasowym odizolowaniem skazanego od społeczeństwa, ograniczeniem swobody decydowania o własnym życiu oraz podporządkowaniem codziennego funkcjonowania regułom obowiązującym w zakładzie karnym. Jednocześnie kara ta nie powinna być rozpatrywana wyłącznie jako forma odwetu za popełniony czyn. Przypisuje się jej również funkcję ochronną, prewencyjną, wychowawczą i resocjalizacyjną. Współczesna polityka penitencjarna stoi zatem przed trudnym zadaniem pogodzenia społecznego oczekiwania sprawiedliwej odpłaty z potrzebą przygotowania osoby skazanej do zgodnego z prawem funkcjonowania po opuszczeniu zakładu karnego.
Problem ten ma szczególne znaczenie społeczne. Zdecydowana większość osób odbywających terminową karę pozbawienia wolności powraca bowiem do społeczeństwa. Sposób organizacji pobytu skazanego w zakładzie karnym wpływa nie tylko na jego sytuację, lecz także na bezpieczeństwo innych obywateli, funkcjonowanie rodziny skazanego, rynek pracy oraz koszty ponoszone przez instytucje publiczne. Jeżeli okres izolacji ogranicza się do biernego wykonywania kary, bez diagnozy potrzeb i deficytów osoby skazanej, może nie przygotować jej do samodzielnego życia. Jeżeli natomiast zostanie połączony z odpowiednio dobranymi oddziaływaniami edukacyjnymi, zawodowymi, terapeutycznymi i społecznymi, może stworzyć warunki sprzyjające zmianie postaw i ograniczeniu ryzyka powrotu do przestępstwa.
Resocjalizacja może być rozumiana jako celowy i zorganizowany proces oddziaływania na osobę, która naruszyła obowiązujące normy prawne i społeczne. Jego zadaniem jest kształtowanie odpowiedzialności, rozwijanie kompetencji potrzebnych do funkcjonowania w społeczeństwie, eliminowanie zachowań destrukcyjnych oraz wzmacnianie zdolności do podejmowania zgodnych z prawem decyzji. Proces ten nie powinien być utożsamiany z mechanicznym podporządkowaniem skazanego regulaminowi jednostki penitencjarnej. Poprawne zachowanie w warunkach silnej kontroli nie musi bowiem oznaczać trwałej zmiany, która utrzyma się po odzyskaniu wolności. Istotą resocjalizacji jest przygotowanie człowieka do odpowiedzialnego działania również w sytuacji, w której zewnętrzny nadzór zostaje ograniczony.
Z pojęciem resocjalizacji ściśle związana jest readaptacja społeczna. Obejmuje ona ponowne włączanie osoby zwalnianej z zakładu karnego do życia rodzinnego, zawodowego i społecznego. O powodzeniu tego procesu decydują nie tylko efekty pracy prowadzonej podczas odbywania kary, ale również sytuacja skazanego po zwolnieniu. Znaczenie mają między innymi możliwość podjęcia legalnego zatrudnienia, posiadanie miejsca zamieszkania, dostęp do leczenia i pomocy psychologicznej, odbudowa relacji rodzinnych oraz gotowość środowiska lokalnego do zaakceptowania osoby z przeszłością kryminalną. Skuteczność oddziaływań penitencjarnych należy zatem oceniać w szerokiej perspektywie, uwzględniającej zarówno zachowanie skazanego w zakładzie karnym, jak i jego funkcjonowanie po zakończeniu kary.
Realizacja funkcji resocjalizacyjnej kary pozbawienia wolności napotyka liczne ograniczenia. Izolacja penitencjarna może osłabiać więzi rodzinne, utrudniać podtrzymywanie aktywności zawodowej oraz ograniczać samodzielność i odpowiedzialność za codzienne decyzje. Długotrwały pobyt w zakładzie karnym może prowadzić do przystosowania się do nieformalnych zasad środowiska więziennego, określanego jako proces prizonizacji. Dodatkowymi problemami są stygmatyzacja osób karanych, trudności w znalezieniu pracy i mieszkania oraz niechęć części społeczeństwa wobec ponownego przyjęcia byłego skazanego do wspólnoty. Czynniki te mogą osłabiać efekty oddziaływań podejmowanych w czasie odbywania kary.
Z drugiej strony zakład karny może zapewniać warunki do realizacji działań, z których część skazanych wcześniej nie mogła lub nie potrafiła korzystać. Należą do nich diagnoza psychologiczna i pedagogiczna, leczenie uzależnień, uzupełnianie wykształcenia, zdobywanie kwalifikacji zawodowych, wykonywanie pracy, uczestnictwo w programach korekcyjnych, zajęciach kulturalnych i sportowych oraz podtrzymywanie kontaktów z rodziną. Warunkiem efektywności takich działań jest ich indywidualizacja, dostosowanie do sytuacji konkretnej osoby, właściwe przygotowanie personelu oraz zapewnienie ciągłości wsparcia po zakończeniu kary. Nie istnieje bowiem jedna metoda resocjalizacji odpowiednia dla wszystkich skazanych, niezależnie od wieku, rodzaju przestępstwa, wcześniejszych doświadczeń, stanu zdrowia czy sytuacji rodzinnej.
Szczególne miejsce wśród oddziaływań resocjalizacyjnych zajmuje edukacja. Braki w wykształceniu i kwalifikacjach zawodowych mogą ograniczać możliwości podjęcia legalnej pracy, zwiększać zależność od pomocy innych osób oraz utrudniać samodzielne funkcjonowanie po opuszczeniu zakładu karnego. Kształcenie ogólne i zawodowe, kursy kwalifikacyjne oraz rozwijanie podstawowych kompetencji społecznych mogą zwiększać szanse skazanego na rynku pracy. Uczestnictwo w edukacji może również porządkować czas odbywania kary, rozwijać poczucie sprawczości, wzmacniać samoocenę i uczyć systematyczności. Edukacja nie jest jednak rozwiązaniem samowystarczalnym. Jej efekty zależą od motywacji skazanego, jakości kształcenia, możliwości wykorzystania zdobytych kwalifikacji po zwolnieniu oraz dostępu do dalszego wsparcia.
Ocena kary pozbawienia wolności nie jest wyłącznie zagadnieniem prawnym i penitencjarnym. Jest ona także przedmiotem opinii społecznej, która może wpływać na kierunki polityki karnej oraz możliwości readaptacji byłych skazanych. Społeczeństwo może oczekiwać przede wszystkim surowości, izolowania sprawców i zwiększania wymiaru kar albo popierać działania nastawione na edukację, terapię, pracę i przygotowanie skazanych do powrotu na wolność. Postawy te nie zawsze wynikają z wiedzy o funkcjonowaniu zakładów karnych. Mogą być kształtowane przez przekazy medialne, jednostkowe doświadczenia, stereotypy oraz emocje wywoływane przez szczególnie poważne przestępstwa.
Negatywne nastawienie do osób karanych może utrudniać ich ponowną integrację społeczną. Pracodawcy mogą niechętnie zatrudniać osoby opuszczające zakłady karne, a członkowie społeczności lokalnych mogą sprzeciwiać się inicjatywom pomocowym przeznaczonym dla tej grupy. W rezultacie osoba, która formalnie zakończyła odbywanie kary, może nadal doświadczać trwałego wykluczenia. Poznanie społecznych opinii dotyczących pozbawienia wolności i resocjalizacji jest więc istotne, ponieważ pozwala określić poziom wiedzy, skalę występowania postaw punitywnych oraz stopień akceptacji działań przygotowujących skazanych do powrotu do społeczeństwa.
Przedmiotem badań podjętych w niniejszej pracy są opinie studentów Politechniki Warszawskiej na temat kary pozbawienia wolności, jej funkcji oraz możliwości prowadzenia resocjalizacji w warunkach izolacji penitencjarnej. Wybór tej zbiorowości wynika z potrzeby poznania poglądów młodych, kształcących się osób, które w przyszłości będą wykonywać różne role zawodowe i społeczne. Techniczny profil uczelni może przy tym umożliwić zbadanie sposobu postrzegania zagadnień prawnych i społecznych przez osoby niezwiązane bezpośrednio z pedagogiką resocjalizacyjną, kryminologią lub prawem.
Studenci Politechniki Warszawskiej nie są jednak traktowani jako eksperci w dziedzinie penitencjarystyki ani jako reprezentacja całego społeczeństwa. Badanie ich opinii nie pozwala również na bezpośrednie ustalenie rzeczywistej skuteczności programów realizowanych w zakładach karnych. Umożliwia natomiast rozpoznanie wiedzy, przekonań, stereotypów oraz deklarowanych postaw określonej zbiorowości akademickiej. Zakres wnioskowania uzależniony jest od sposobu doboru i liczebności próby. W przypadku zastosowania doboru celowego lub dogodnościowego uzyskanych wyników nie należy automatycznie odnosić do wszystkich studentów Politechniki Warszawskiej, ogółu polskich studentów ani całego społeczeństwa.
Głównym celem pracy jest poznanie i analiza opinii studentów Politechniki Warszawskiej na temat kary pozbawienia wolności oraz jej funkcji resocjalizacyjnej. Do celów szczegółowych należy określenie poziomu wiedzy respondentów o systemie penitencjarnym, ustalenie hierarchii funkcji przypisywanych karze pozbawienia wolności, poznanie oceny wybranych metod oddziaływania na skazanych oraz rozpoznanie gotowości badanych do społecznej akceptacji osób opuszczających zakłady karne. Analizie poddane zostaną również możliwe zależności pomiędzy opiniami respondentów a takimi zmiennymi, jak wiek, płeć, kierunek i rok studiów, deklarowany poziom wiedzy oraz wcześniejszy kontakt z osobą karaną.
Główny problem badawczy można wyrazić w pytaniu: jakie opinie mają studenci Politechniki Warszawskiej na temat kary pozbawienia wolności i możliwości realizowania jej funkcji resocjalizacyjnej? Problemy szczegółowe dotyczą tego, jakie cele badani przypisują wykonywaniu kary, jak oceniają edukację, pracę, terapię i podtrzymywanie więzi rodzinnych, czy popierają indywidualizację postępowania wobec skazanych oraz czy dostrzegają znaczenie pomocy postpenitencjarnej. Ważnym zagadnieniem jest także zależność między przekonaniem o możliwości zmiany człowieka a gotowością do zaakceptowania byłego skazanego jako pracownika, sąsiada lub członka społeczności.
W badaniu przyjęto między innymi przypuszczenie, że poziom wiedzy o resocjalizacji może pozostawać w związku z oceną celowości programów edukacyjnych i terapeutycznych. Założono także, że silniejsze przekonanie o możliwości pozytywnej zmiany osoby skazanej może współwystępować z mniejszym poziomem dystansu społecznego wobec byłych więźniów. Weryfikacji poddane zostanie również przypuszczenie, że opinie respondentów mogą różnić się w zależności od ich cech społeczno-demograficznych, doświadczeń i deklarowanej znajomości problematyki penitencjarnej.
Podstawową metodą badawczą jest sondaż diagnostyczny, a zastosowaną techniką – anonimowa ankieta skierowana do studentów Politechniki Warszawskiej. Kwestionariusz obejmuje pytania dotyczące funkcji kary, oceny metod resocjalizacyjnych, postaw wobec osób karanych oraz wybranych cech respondentów. Udział w badaniu ma charakter dobrowolny, a zgromadzone dane będą analizowane zbiorczo. Wyniki zostaną przedstawione za pomocą zestawień opisowych i porównań między wybranymi grupami. Odpowiedzi na pytania otwarte zostaną uporządkowane według powtarzających się kategorii tematycznych.
Praca składa się z czterech rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawiono prawne i teoretyczne podstawy kary pozbawienia wolności, jej funkcje oraz uwarunkowania prowadzenia oddziaływań resocjalizacyjnych. Rozdział drugi poświęcono znaczeniu edukacji i innych metod przygotowania skazanych do readaptacji społecznej, a także roli społecznych postaw wobec osób karanych. W rozdziale trzecim zaprezentowano założenia metodologiczne badań własnych, charakterystykę badanej zbiorowości oraz wyniki ankiety. Rozdział czwarty zawiera interpretację wyników, ich odniesienie do ustaleń literatury przedmiotu, weryfikację przyjętych hipotez oraz wnioski i rekomendacje. Całość zamyka zakończenie, w którym podsumowano najważniejsze ustalenia, wskazano ograniczenia badania oraz możliwe kierunki dalszych analiz.
Podjęta problematyka znajduje się na styku prawa karnego wykonawczego, pedagogiki resocjalizacyjnej i badań nad opinią społeczną. Jej analiza może przyczynić się do lepszego poznania sposobu, w jaki młodzi dorośli rozumieją cele kary pozbawienia wolności oraz oceniają możliwość powrotu osoby skazanej do społeczeństwa. Wyniki badania mogą być przydatne przede wszystkim przy projektowaniu działań edukacyjnych dotyczących systemu penitencjarnego i przeciwdziałania stygmatyzacji. Nie zastępują jednak badań nad rzeczywistym funkcjonowaniem zakładów karnych, losami osób zwolnionych ani skutecznością konkretnych programów resocjalizacyjnych.