Plan pracy
Wstęp
Rozdział I. Filozoficzne podstawy integralnej filozofii prawa R. Dworkina
1.1. Życie i twórczość Ronalda Dworkina
1.2. Podstawowe założenia filozofii prawa w ujęciu Dworkina
1.3. Krytyka pozytywizmu prawnego przez Dworkina
Rozdział II. Pojęcie prawa w integralnej filozofii prawa
2.1. Prawa jako zintegrowany system moralnych zasad
2.2. Koncepcja „prawa jako integralności”
2.3. Zasady versus reguły: teoria „przypadków trudnych”
Rozdział III. Filozofia sądownictwa w integralnej teorii prawa Dworkina
3.1. Sędzia Hercules jako modelowy sędzia
3.2. Interpretacja prawa w procesie sądowym
3.3. Znaczenie moralności w rozstrzyganiu sporów prawnych
Rozdział IV. Wpływ integralnej filozofii prawa R. Dworkina na współczesną teorię prawa
4.1. Recepcja i krytyka koncepcji Dworkina w naukach prawnych
4.2. Zastosowanie teorii Dworkina w praktyce sądowej
4.3. Aktualność i znaczenie filozofii prawa Dworkina w XXI wieku
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Prawo należy do tych zjawisk społecznych, których istoty nie można wyjaśnić wyłącznie przez odwołanie się do treści obowiązujących przepisów. Jest ono jednocześnie systemem norm ustanowionych lub uznanych przez władzę publiczną, zespołem instytucji odpowiedzialnych za ich stosowanie, praktyką argumentacyjną oraz nośnikiem określonych wartości moralnych i politycznych. Złożoność tego zjawiska powoduje, że jednym z podstawowych problemów filozofii prawa pozostaje pytanie o relację między prawem a moralnością. Dotyczy ono między innymi tego, czy o obowiązywaniu normy prawnej decyduje wyłącznie jej pochodzenie, czy też znaczenie ma również jej moralna treść, a także tego, w jaki sposób sędzia powinien postępować w sytuacji, gdy przepisy nie dostarczają jednoznacznego rozwiązania rozpoznawanej sprawy.
Szczególne miejsce we współczesnej debacie nad naturą prawa zajmuje filozofia Ronalda Dworkina, jednego z najbardziej wpływowych przedstawicieli anglosaskiej jurysprudencji drugiej połowy XX i początku XXI wieku. Jego koncepcja rozwijała się w ramach sporu z pozytywizmem prawnym, zwłaszcza z teorią Herberta L.A. Harta. Dworkin zakwestionował pogląd, zgodnie z którym system prawny można opisać przede wszystkim jako uporządkowany zbiór reguł identyfikowanych na podstawie społecznie rozpoznawalnych kryteriów obowiązywania. Zdaniem Dworkina takie podejście nie wyjaśnia w wystarczającym stopniu sposobu rozstrzygania trudnych spraw sądowych ani znaczenia, jakie w argumentacji prawniczej posiadają zasady odwołujące się do sprawiedliwości, słuszności, równości i ochrony praw jednostki.
Dworkin nie stworzył swojej teorii w jednym dziele ani w ramach jednego etapu działalności naukowej. Jej założenia były stopniowo rozwijane i modyfikowane w takich pracach jak „Taking Rights Seriously”, „A Matter of Principle”, „Law’s Empire”, „Freedom’s Law” oraz „Justice for Hedgehogs”. Wczesna faza jego filozofii koncentrowała się przede wszystkim na krytyce pozytywistycznego modelu reguł, rozróżnieniu reguł i zasad oraz tezie o prawach jednostki. W kolejnych pracach Dworkin rozwinął interpretacyjną koncepcję prawa, której najpełniejszym wyrazem stała się idea prawa jako integralności. Jego późniejsza twórczość zmierzała natomiast do przedstawienia jedności wartości moralnych, politycznych i prawnych. Z tego względu integralnej filozofii prawa Dworkina nie należy sprowadzać do pojedynczej tezy. Stanowi ona rozbudowany projekt obejmujący teorię prawa, filozofię polityczną, teorię interpretacji oraz refleksję nad rolą sądów w demokratycznym państwie.
Punktem wyjścia rozważań Dworkina była krytyka przekonania, że prawo składa się wyłącznie z reguł. Reguły mają określone warunki zastosowania i co do zasady obowiązują w sposób rozstrzygający: jeżeli spełnione zostają przewidziane przez nie przesłanki, należy zastosować wynikającą z nich konsekwencję. Zasady prawne funkcjonują inaczej. Nie wskazują automatycznie jednego rezultatu, lecz przemawiają za określonym sposobem rozstrzygnięcia z różną siłą. Posiadają zatem wymiar doniosłości lub wagi i mogą pozostawać w konflikcie z innymi zasadami. Rozstrzygnięcie takiego konfliktu nie oznacza jednak, że zasada, której nie przyznano pierwszeństwa w konkretnej sprawie, przestaje należeć do systemu prawnego.
Rozróżnienie reguł i zasad ma szczególne znaczenie w odniesieniu do tak zwanych przypadków trudnych. Są to sprawy, w których obowiązujące przepisy nie dostarczają jednoznacznej odpowiedzi, pozostają niejasne albo prowadzą do konfliktu wartości. Pozytywistyczny model prawa bywa interpretowany w taki sposób, że w podobnych sytuacjach sędzia korzysta z dyskrecjonalnej swobody i w pewnym sensie tworzy nową normę. Dworkin sprzeciwiał się tak szerokiemu rozumieniu uznania sędziowskiego. Utrzymywał, że także w sprawach trudnych sędzia jest związany istniejącymi prawami stron oraz zasadami należącymi do praktyki prawnej. Jego zadaniem nie jest swobodne stanowienie prawa z mocą wsteczną, lecz odnalezienie rozstrzygnięcia, które najlepiej odpowiada instytucjonalnej historii systemu prawnego i zarazem przedstawia ją w najkorzystniejszym świetle moralnym.
Z takim stanowiskiem związana jest teza o prawach jednostki, określanych przez Dworkina metaforycznie jako „atuty” przeciwko decyzjom podejmowanym wyłącznie w imię zbiorowej użyteczności. Prawa indywidualne nie mogą być dowolnie poświęcane tylko dlatego, że naruszenie ich przyniosłoby korzyść większości. Koncepcja ta wyraża sprzeciw wobec prostego podporządkowania jednostki rachunkowi społecznych zysków i strat. Jednocześnie nie oznacza ona, że wszystkie prawa mają charakter absolutny. Mogą pozostawać ze sobą w konflikcie, a ich treść wymaga interpretacji w kontekście całego systemu zasad politycznych i moralnych.
Centralnym elementem dojrzałej filozofii Dworkina jest koncepcja „prawa jako integralności”. Integralność stanowi wartość polityczną wymagającą, aby państwo działało wobec obywateli w sposób spójny i oparty na jednolitym zespole zasad. Prawo powinno być odczytywane tak, jak gdyby zostało stworzone przez wspólnotę działającą zgodnie z konsekwentną koncepcją sprawiedliwości, słuszności oraz proceduralnej rzetelności. Nie oznacza to przekonania, że rzeczywiste prawo zostało ustanowione przez jednego racjonalnego prawodawcę. Jest to założenie interpretacyjne, które pozwala traktować praktykę prawną jako całość wymagającą zarówno zgodności z jej historią, jak i moralnego uzasadnienia.
Dworkin określał prawo jako pojęcie interpretacyjne. Ustalenie jego treści nie polega zatem wyłącznie na odtworzeniu intencji historycznego prawodawcy ani na językowym odczytaniu tekstu aktu prawnego. Interpretacja prawnicza powinna spełniać dwa podstawowe kryteria: zgodności z materiałem prawnym oraz moralnego uzasadnienia. Pierwsze wymaga, aby proponowane rozstrzygnięcie pozostawało odpowiednio dopasowane do ustaw, precedensów i dotychczasowej praktyki instytucjonalnej. Drugie nakazuje wybrać spośród możliwych interpretacji tę, która przedstawia praktykę prawną jako najbardziej sprawiedliwą i zgodną z zasadą równego traktowania obywateli.
Sposób dokonywania interpretacji Dworkin wyjaśniał za pomocą metafory powieści łańcuchowej. Każdy kolejny autor otrzymuje rozdziały napisane przez poprzedników i powinien stworzyć dalszą część utworu w taki sposób, aby zachować jego ciągłość, a jednocześnie nadać całemu dziełu możliwie najlepszy sens. Podobnie sędzia nie rozpoczyna interpretacji prawa od początku i nie może dowolnie odrzucić wcześniejszego dorobku prawnego. Pozostaje związany instytucjonalną historią systemu, ale musi również odpowiedzieć na pytanie, jaka interpretacja najlepiej uzasadnia tę historię z punktu widzenia zasad moralnych i politycznych.
Personifikacją tak rozumianej praktyki interpretacyjnej jest sędzia Hercules. Jest to idealna postać dysponująca nadzwyczajną wiedzą, cierpliwością i zdolnością argumentacyjną. Hercules potrafi przeanalizować całokształt obowiązującego prawa, uwzględnić dotychczasowe orzecznictwo, zrekonstruować zasady uzasadniające system oraz wskazać rozstrzygnięcie najlepiej łączące wymóg zgodności i moralnego uzasadnienia. Postaci tej nie należy traktować jako realistycznego opisu pracy sędziów. Pełni ona funkcję modelu normatywnego, wskazującego kierunek, w którym powinno zmierzać odpowiedzialne rozumowanie prawnicze.
Z koncepcją sędziego Herculesa wiąże się kontrowersyjna teza o jednej właściwej odpowiedzi. Dworkin zakładał, że fakt istnienia sporów interpretacyjnych nie musi oznaczać, iż wszystkie konkurencyjne rozwiązania są jednakowo poprawne albo że sędzia posiada nieograniczoną swobodę wyboru. Jedna interpretacja może lepiej niż pozostałe odpowiadać materiałom prawnym i zasadom uzasadniającym praktykę instytucjonalną. Teza ta stała się przedmiotem licznych polemik. Jej krytycy wskazują na pluralizm moralny, nieostrość zasad, różnorodność racjonalnych koncepcji sprawiedliwości oraz ograniczone możliwości poznawcze sędziów. Spór dotyczy również tego, czy przekonanie o istnieniu właściwego rozstrzygnięcia jest możliwe do pogodzenia z rzeczywistą niejednoznacznością języka prawnego.
Filozofia Dworkina ma istotne znaczenie dla rozumienia roli sądów konstytucyjnych i kontroli zgodności prawa z konstytucją. Dworkin bronił moralnego odczytywania konstytucji, zwłaszcza w odniesieniu do takich pojęć jak wolność, równość, godność czy sprawiedliwość. Postanowienia konstytucyjne wyrażające abstrakcyjne wartości nie mogą być stosowane bez dokonywania ocen moralnych. Stanowisko to wywołuje jednak pytania o granice władzy sędziowskiej oraz demokratyczną legitymację sądów. Krytycy obawiają się, że szerokie odwoływanie się do moralności może prowadzić do zastępowania decyzji demokratycznie wybranego ustawodawcy przekonaniami sędziów. Dworkin odpowiadał, że demokracji nie należy utożsamiać wyłącznie z rządami większości. Obejmuje ona także równe traktowanie obywateli oraz skuteczną ochronę ich podstawowych praw.
Przedmiotem niniejszej pracy jest integralna filozofia prawa Ronalda Dworkina, rozumiana jako interpretacyjna teoria łącząca prawo z moralnością polityczną. Głównym celem pracy jest zrekonstruowanie podstawowych założeń tej koncepcji oraz ocena jej znaczenia dla współczesnej teorii i praktyki prawniczej. Cele szczegółowe obejmują przedstawienie krytyki pozytywizmu prawnego, wyjaśnienie różnicy między regułami i zasadami, analizę koncepcji prawa jako integralności, omówienie modelu sędziego Herculesa oraz rozpoznanie najważniejszych zarzutów formułowanych wobec filozofii Dworkina.
Główny problem badawczy można wyrazić w postaci pytania: w jaki sposób koncepcja prawa jako integralności łączy instytucjonalny wymiar prawa z wymaganiami moralności politycznej? Uzupełniają go pytania dotyczące tego, czy teoria Dworkina stanowi przekonującą alternatywę dla pozytywizmu prawnego, jakie granice wyznacza swobodzie interpretacyjnej sędziego oraz czy założenie o jednej właściwej odpowiedzi może zostać utrzymane w warunkach pluralizmu moralnego. Istotne będzie również ustalenie, czy integralność może pełnić funkcję rzeczywistego kryterium rozstrzygania sporów prawnych, czy pozostaje przede wszystkim wymagającym ideałem normatywnym.
W pracy zastosowana zostanie przede wszystkim metoda analizy filozoficznej i pojęciowej. Wykorzystana zostanie również metoda hermeneutyczna, służąca rekonstrukcji znaczenia najważniejszych kategorii występujących w dziełach Dworkina, oraz metoda krytyczna, umożliwiająca ocenę spójności jego argumentacji. Pomocniczo zastosowane zostanie porównanie koncepcji Dworkina z wybranymi założeniami pozytywizmu prawnego. Podstawę źródłową stanowić będą prace Ronalda Dworkina oraz opracowania przedstawiające recepcję i krytykę jego teorii.
Praca składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym przedstawione zostaną filozoficzne podstawy teorii Dworkina, jej rozwój oraz polemika z pozytywizmem prawnym. Rozdział drugi będzie poświęcony pojęciu prawa jako integralności, rozróżnieniu reguł i zasad oraz problematyce przypadków trudnych. W rozdziale trzecim przeanalizowana zostanie filozofia sądownictwa, model sędziego Herculesa i znaczenie argumentacji moralnej w procesie stosowania prawa. Rozdział czwarty obejmie omówienie recepcji teorii Dworkina, najważniejszych zarzutów kierowanych przeciwko niej oraz jej znaczenia dla współczesnej teorii prawa, konstytucjonalizmu i praktyki orzeczniczej. W zakończeniu przedstawione zostaną wnioski wynikające z przeprowadzonych analiz oraz ocena aktualności integralnej filozofii prawa Ronalda Dworkina.