Plan pracy
Wstęp
Rozdział I. Tło historyczne Igrzysk Olimpijskich w Berlinie 1936
1.1. Polityczny kontekst organizacji Igrzysk
1.2. Przygotowania do Igrzysk w Niemczech
1.3. Reakcje międzynarodowe na wybór Berlina jako gospodarza
Rozdział II. Igrzyska Olimpijskie w Berlinie w prasie polskiej
2.1. Polska prasa przed rozpoczęciem Igrzysk
2.2. Relacje prasowe z ceremonii otwarcia
2.3. Przedstawienie wyników sportowych polskich zawodników
2.4. Komentarze na temat politycznych aspektów Igrzysk
Rozdział III. Analiza treści prasowych dotyczących propagandy nazistowskiej
3.1. Wizerunek Niemiec w polskich mediach
3.2. Analiza artykułów dotyczących propagandowego wymiaru Igrzysk
3.3. Polskie reakcje na propagandowe elementy Igrzysk
Rozdział IV. Reperkusje Igrzysk w Berlinie w polskim dyskursie publicznym
4.1. Wpływ relacji z Igrzysk na polską opinię publiczną
4.2. Powojenne oceny Igrzysk w polskiej prasie
4.3. Wnioski z polskiej recepcji Igrzysk Berlińskich
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Sport już w pierwszych dekadach XX wieku przestał być wyłącznie formą indywidualnej aktywności fizycznej i rozrywki. Wraz z rozwojem prasy masowej, radia, filmu i fotografii zaczął odgrywać istotną rolę społeczną, polityczną i kulturową. Sukcesy zawodników interpretowano jako świadectwo kondycji narodu, sprawności organizacyjnej państwa i skuteczności jego systemu wychowania. Międzynarodowe zawody sportowe stawały się przestrzenią symbolicznej rywalizacji, w której reprezentanci występowali nie tylko we własnym imieniu, lecz również jako przedstawiciele określonych społeczeństw i państw.
Szczególne miejsce w tym procesie zajmowały nowożytne igrzyska olimpijskie. W założeniu miały sprzyjać pokojowej rywalizacji, wzajemnemu poznaniu i budowaniu wspólnoty ponad podziałami politycznymi. Od początku pozostawały jednak związane z prestiżem państwowym, interesami gospodarzy i sposobem przedstawiania narodowych reprezentacji. Organizacja igrzysk dawała możliwość zaprezentowania infrastruktury, kultury, porządku publicznego oraz potencjału gospodarczego danego kraju. Z tego względu olimpizm, mimo deklarowanej politycznej neutralności, wielokrotnie stawał się przedmiotem działań propagandowych.
Jednym z najbardziej wyrazistych przykładów politycznego wykorzystania sportu były XI Letnie Igrzyska Olimpijskie, rozegrane w Berlinie w dniach od 1 do 16 sierpnia 1936 roku. Berlin został wybrany na gospodarza igrzysk w 1931 roku, a więc jeszcze w okresie Republiki Weimarskiej i przed przejęciem władzy przez narodowych socjalistów. Decyzja o przyznaniu Niemcom organizacji zawodów miała symbolizować powrót tego państwa do międzynarodowej wspólnoty po doświadczeniach I wojny światowej. Sytuacja polityczna uległa jednak zasadniczej zmianie w styczniu 1933 roku, kiedy urząd kanclerza objął Adolf Hitler.
Początkowo część przedstawicieli władz narodowosocjalistycznych odnosiła się do ruchu olimpijskiego z rezerwą, uznając jego uniwersalistyczne założenia za sprzeczne z ideologią rasową. Szybko dostrzeżono jednak propagandowy potencjał wydarzenia. Igrzyska stwarzały możliwość pokazania zagranicznym gościom obrazu Niemiec jako państwa nowoczesnego, uporządkowanego, pokojowego i zdolnego do organizacji przedsięwzięcia o światowym zasięgu. Rozpoczęto więc rozbudowę obiektów sportowych, przygotowano oprawę ceremonii, wykorzystano nowoczesne środki komunikacji i zadbano o odpowiednią prezentację stolicy.
W okresie poprzedzającym igrzyska w Niemczech obowiązywały już regulacje dyskryminujące ludność żydowską, w tym przyjęte w 1935 roku ustawy norymberskie. Reżim rozwijał aparat represji, ograniczał swobody polityczne oraz podporządkowywał instytucje publiczne ideologii narodowosocjalistycznej. Na czas zawodów częściowo ograniczono jednak widoczność najbardziej jawnych przejawów prześladowań. Usuwano niektóre antysemickie oznaczenia i łagodzono publiczną retorykę, aby nie zniechęcać zagranicznych dziennikarzy, sportowców i turystów. Działania te miały stworzyć wrażenie normalności i osłabić krytyczne reakcje międzynarodowe.
Igrzyska zostały wykorzystane do zaprezentowania masowych widowisk, symboliki państwowej i zdyscyplinowanego społeczeństwa. Szczególne znaczenie miała uroczysta ceremonia otwarcia, obecność Adolfa Hitlera, wykorzystanie flag olimpijskich obok symboli nazistowskich oraz zorganizowanie pierwszej sztafety przenoszącej ogień z Olimpii do miasta gospodarza. Zawody dokumentowano za pomocą fotografii, transmisji radiowych, eksperymentalnych przekazów telewizyjnych oraz filmu. Dzięki temu propaganda nie ograniczała się do osób obecnych na stadionach, lecz mogła docierać do szerokiej publiczności w kraju i za granicą.
Wykorzystanie igrzysk przez III Rzeszę wywołało międzynarodową debatę dotyczącą udziału sportowców w zawodach organizowanych przez dyktaturę. Zwolennicy bojkotu argumentowali, że uczestnictwo może zostać przedstawione jako akceptacja lub legitymizacja reżimu. Przeciwnicy wskazywali natomiast na deklarowaną apolityczność sportu oraz prawo zawodników do udziału w najważniejszym wydarzeniu ich kariery. Dyskusje szczególnie intensywnie toczyły się w Stanach Zjednoczonych, ale pojawiały się również w państwach europejskich. Alternatywą miała być Olimpiada Ludowa w Barcelonie, której przeprowadzenie uniemożliwił wybuch wojny domowej w Hiszpanii.
Polska znajdowała się w szczególnej sytuacji geopolitycznej. Graniczyła zarówno z Niemcami, jak i ze Związkiem Radzieckim, a jej polityka zagraniczna zmierzała do utrzymania możliwie dużej samodzielności pomiędzy dwoma silnymi sąsiadami. W 1934 roku Polska i Niemcy podpisały deklarację o niestosowaniu przemocy, która na pewien czas wpłynęła na oficjalny obraz wzajemnych relacji. Nie usuwała jednak sporów, wzajemnej nieufności ani obaw związanych z rozwojem niemieckiego militaryzmu i rewizjonizmu. Relacjonowanie wydarzeń w Berlinie wymagało więc od polskich dziennikarzy poruszania się pomiędzy fascynacją rozmachem zawodów, zainteresowaniem wynikami sportowymi a świadomością politycznego charakteru państwa gospodarza.
W okresie międzywojennym prasa była jednym z podstawowych źródeł informacji o wydarzeniach krajowych i zagranicznych. Jej znaczenie nie ograniczało się do przekazywania faktów. Dobór tematów, sposób konstruowania nagłówków, język komentarzy, rozmieszczenie tekstów, wykorzystanie fotografii oraz wybór informacji agencyjnych wpływały na interpretowanie wydarzeń przez czytelników. Prasa współtworzyła zatem społeczne znaczenie igrzysk, wskazując, które elementy zasługiwały na uwagę i w jaki sposób należało je rozumieć.
Określenie „prasa polska” nie oznaczało jednak jednolitego środowiska prezentującego wspólne poglądy. Poszczególne tytuły różniły się profilem, orientacją polityczną, grupą odbiorców, częstotliwością ukazywania się i sposobem relacjonowania sportu. Inne zadania realizowała prasa sportowa, skupiona przede wszystkim na wynikach, sylwetkach zawodników i przebiegu rywalizacji, a inne dzienniki polityczno-informacyjne. Odmienne interpretacje mogły pojawiać się w prasie prorządowej, konserwatywnej, socjalistycznej, katolickiej oraz w prasie mniejszości narodowych.
Zróżnicowanie to ma podstawowe znaczenie dla przedstawionego tematu. Nie można z góry zakładać, że wszystkie polskie gazety w jednakowym stopniu rozpoznawały propagandowy wymiar igrzysk albo oceniały go w taki sam sposób. Część redakcji mogła podkreślać sprawność organizacyjną Niemiec i widowiskowość zawodów, inne mogły zwracać uwagę na militaryzację życia publicznego, kult wodza, dyskryminację ludności żydowskiej lub instrumentalne traktowanie sportu. Możliwe było również oddzielanie relacji sportowej od komentarza politycznego albo całkowite pomijanie niewygodnych aspektów wydarzenia.
Przedmiotem analizy powinny być zatem tytuły reprezentujące różne typy prasy. W korpusie badawczym można uwzględnić wysokonakładowe dzienniki informacyjne, prasę sportową, pisma związane z określonymi środowiskami politycznymi oraz prasę żydowską. Pozwala to ustalić, czy profil ideowy redakcji wpływał na sposób przedstawiania III Rzeszy, niemieckiego społeczeństwa, sportowców i propagandowej oprawy zawodów. Dobór tytułów powinien zostać uzasadniony ich dostępnością, zasięgiem, częstotliwością publikacji i reprezentowanym stanowiskiem.
Relacje prasowe z igrzysk obejmowały różne poziomy narracji. Pierwszy stanowiły informacje o przygotowaniach, składzie reprezentacji, przewidywaniach sportowych i organizacji wyjazdu. Drugi obejmował bieżące relacje z ceremonii, konkurencji, wyników i życia zawodników w Berlinie. Trzeci tworzyły komentarze dotyczące politycznej oprawy, zachowania publiczności, obecności władz państwowych i sposobu prezentowania Niemiec. Czwarty poziom pojawiał się po zakończeniu igrzysk i obejmował podsumowania sportowe, oceny organizacji oraz refleksje nad znaczeniem wydarzenia.
Istotne miejsce w polskich relacjach zajmowały występy reprezentacji narodowej. Polska zdobyła w Berlinie sześć medali: trzy srebrne i trzy brązowe. Prasa mogła przedstawiać osiągnięcia zawodników jako źródło dumy narodowej, a niepowodzenia jako przedmiot krytyki systemu szkolenia lub organizacji sportu. Szczególną uwagę przyciągały sukcesy lekkoatletek Stanisławy Walasiewicz, Jadwigi Wajs i Marii Kwaśniewskiej, a także medale jeźdźców, wioślarzy i strzelca Władysława Karasia. Analiza sposobu opisywania zawodników pozwala ustalić, jak prasa konstruowała obraz reprezentacji Polski oraz jakie znaczenie przypisywała płci, dyscyplinie i narodowemu prestiżowi.
W relacjach międzynarodowych ważną postacią był amerykański lekkoatleta Jesse Owens, który zdobył cztery złote medale. Jego zwycięstwa były później często przedstawiane jako symboliczne podważenie nazistowskich teorii rasowych. Analizując prasę z 1936 roku, należy jednak sprawdzić, czy podobna interpretacja pojawiała się już w bieżących relacjach, czy też została rozbudowana w późniejszej pamięci historycznej. Badacz nie powinien automatycznie przypisywać ówczesnym dziennikarzom ocen ukształtowanych po II wojnie światowej i Zagładzie.
Konieczne jest zatem odróżnienie wiedzy dostępnej w 1936 roku od późniejszej wiedzy o zbrodniach nazistowskich, wybuchu wojny i Holokauście. Współczesna ocena igrzysk jako wielkiego przedsięwzięcia propagandowego jest uzasadniona, lecz analiza historycznej prasy powinna zmierzać do odtworzenia sposobu rozumienia wydarzenia przez ówczesnych obserwatorów. Należy badać używany język, dostępne informacje, polityczne uwarunkowania redakcji i kontekst polsko-niemieckich stosunków, unikając anachronicznych sądów.
Osobny problem stanowią powojenne przedstawienia igrzysk. Po 1945 roku wydarzenie zaczęto interpretować z perspektywy doświadczenia wojny, okupacji i ludobójstwa. Zmieniał się również system polityczny Polski, model funkcjonowania mediów oraz oficjalny sposób opisywania przedwojennych Niemiec i sportu. Porównanie relacji z 1936 roku z późniejszymi tekstami może pokazać proces przekształcania bieżącego wydarzenia prasowego w element pamięci historycznej. Wymaga jednak precyzyjnego wskazania, jakie lata, tytuły i okazje rocznicowe zostaną objęte badaniem.
Przedmiotem niniejszej pracy jest obraz XI Letnich Igrzysk Olimpijskich w Berlinie przedstawiany w polskiej prasie. Głównym celem pracy jest ustalenie, w jaki sposób polskie gazety relacjonowały przygotowania, przebieg i rezultaty igrzysk oraz w jakim stopniu dostrzegały ich polityczny i propagandowy wymiar. Celem dodatkowym jest porównanie przekazów publikowanych przez tytuły o różnych profilach oraz określenie relacji pomiędzy narracją sportową a komentarzem politycznym.
Główny problem badawczy został sformułowany w postaci pytania: jaki obraz Igrzysk Olimpijskich w Berlinie oraz państwa niemieckiego tworzyła polska prasa w 1936 roku? Problemy szczegółowe dotyczą sposobu przedstawiania przygotowań do zawodów, ceremonii otwarcia, osiągnięć polskich sportowców, Adolfa Hitlera, niemieckiej publiczności, symboliki nazistowskiej, sporów wokół udziału w igrzyskach oraz relacji pomiędzy ideą olimpijską a praktyką propagandową III Rzeszy.
W pracy można przyjąć hipotezę główną, zgodnie z którą polska prasa przedstawiała igrzyska przede wszystkim jako wydarzenie sportowe, lecz zakres dostrzegania ich propagandowego charakteru zależał od profilu danego tytułu. Hipotezy szczegółowe mogą zakładać, że prasa sportowa koncentrowała się na wynikach i przebiegu rywalizacji, natomiast pisma polityczne i mniejszościowe częściej podejmowały problem ideologicznego wykorzystania zawodów. Można również przypuszczać, że oficjalny ton relacji był modyfikowany przez ówczesny stan stosunków polsko-niemieckich.
W badaniu zostanie zastosowana historyczna analiza prasy, ilościowa i jakościowa analiza zawartości oraz elementy analizy dyskursu. Jednostką analizy może być pojedynczy artykuł, notatka, komentarz, korespondencja, fotografia lub rysunek prasowy. Materiał powinien zostać uporządkowany według daty, tytułu prasowego, gatunku, autora, tematyki i sposobu wartościowania wydarzeń. Kategorie analityczne mogą obejmować sport, organizację, propagandę, politykę, stosunki polsko-niemieckie, antysemityzm, militaryzm, wizerunek zawodników oraz ocenę państwa gospodarza.
Podstawowy zakres chronologiczny badań powinien objąć okres przygotowań, trwania igrzysk i ich bezpośrednich podsumowań. Wskazane jest przeanalizowanie publikacji ukazujących się od początku 1936 roku do kilku tygodni po zakończeniu zawodów. Jeżeli w pracy pozostanie część dotycząca powojennych ocen, należy utworzyć drugi, wyraźnie oddzielony korpus źródłowy. Pozwoli to uniknąć mieszania bieżącej recepcji z późniejszą pamięcią o wydarzeniu.
Praca składa się z czterech rozdziałów. Pierwszy przedstawia polityczne i historyczne tło igrzysk, przygotowania prowadzone przez III Rzeszę oraz międzynarodowe dyskusje dotyczące uczestnictwa. Rozdział drugi poświęcono sposobowi relacjonowania przygotowań, ceremonii i wyników reprezentacji Polski. W rozdziale trzecim przeanalizowano obraz Niemiec oraz obecność w polskiej prasie treści odnoszących się do propagandy nazistowskiej. Rozdział czwarty dotyczy wpływu relacji na polski dyskurs publiczny oraz późniejszych ocen igrzysk. W zakończeniu przedstawiono wyniki analizy i zweryfikowano przyjęte hipotezy.