Plan pracy
Wstęp
Rozdział I. Filozoficzne podstawy myśli Immanuela Kanta
1.1. Życie i twórczość Immanuela Kanta
1.2. Główne założenia filozofii transcendentalnej
1.3. Filozofia moralna Kanta jako podstawa jego poglądów na temat pokoju
Rozdział II. Projekt wiecznego pokoju w filozofii Kanta
2.1. „Do wiecznego pokoju” – geneza i struktura traktatu
2.2. Kantowskie zasady polityki międzynarodowej
2.3. Rola prawa międzynarodowego w utrzymaniu pokoju
Rozdział III. Wieczny pokój jako idea moralna i polityczna
3.1. Zasada powszechnego pokoju i jej moralne fundamenty
3.2. Republikanizm jako najlepszy ustrój dla pokoju
3.3. Krytyka wojny i jej moralnych uzasadnień
Rozdział IV. Wpływ Kantowskiej idei wiecznego pokoju na współczesne myślenie o stosunkach międzynarodowych
4.1. Recepcja Kantowskiej idei w filozofii politycznej i prawnej
4.2. Kantowska idea wiecznego pokoju w kontekście Organizacji Narodów Zjednoczonych
4.3. Aktualność idei wiecznego pokoju w XXI wieku
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Problematyka pokoju należy do najważniejszych i najbardziej trwałych zagadnień filozofii politycznej, filozofii prawa oraz teorii stosunków międzynarodowych. Pytanie o możliwość wyeliminowania wojny towarzyszy refleksji nad państwem niemal od początku rozwoju europejskiej myśli politycznej. Wojna przez wieki była traktowana jako dopuszczalne narzędzie prowadzenia polityki, rozstrzygania sporów, zdobywania terytoriów oraz realizacji interesów władców. Podejmowane próby ograniczenia przemocy międzynarodowej miały zazwyczaj charakter czasowy i opierały się na układach, równowadze sił albo przewadze określonego mocarstwa. Nie prowadziły zatem do stworzenia trwałego porządku, w którym wojna zostałaby zastąpiona przez prawo.
Szczególne miejsce w historii refleksji nad pokojem zajmuje koncepcja Immanuela Kanta. Filozof ten, będący jednym z najwybitniejszych przedstawicieli europejskiego oświecenia, stworzył system obejmujący teorię poznania, etykę, filozofię prawa, filozofię polityczną, estetykę i filozofię dziejów. Jego rozważania dotyczące pokoju nie stanowią odrębnego projektu pozostającego bez związku z pozostałymi częściami jego filozofii. Wynikają z przyjętego przez niego rozumienia rozumu praktycznego, wolności, autonomii, obowiązku moralnego, prawa oraz godności osoby.
Najpełniejszy wykład koncepcji wiecznego pokoju Kant przedstawił w opublikowanym w 1795 roku traktacie „Do wiecznego pokoju. Projekt filozoficzny”. Bezpośrednim tłem jego powstania były konflikty towarzyszące rewolucji francuskiej oraz zawarty w tym samym roku pokój w Bazylei. Kant wykorzystał formę przypominającą umowę pokojową, dzieląc swoje rozważania na artykuły preliminarne, artykuły definitywne, dodatki i aneksy. Zabieg ten nadawał tekstowi charakter projektu normatywnego, a zarazem pozwalał filozofowi krytycznie odnieść się do praktyki zawierania traktatów, które jedynie czasowo przerywały działania wojenne.
Kantowskiego wiecznego pokoju nie należy rozumieć wyłącznie jako braku aktualnie prowadzonych działań zbrojnych. Zawieszenie broni lub traktat podpisany przez państwa przygotowujące się do kolejnego konfliktu nie tworzą jeszcze rzeczywistego pokoju. Pokój musi zostać ustanowiony przez porządek prawny, ponieważ stan naturalny pomiędzy państwami jest dla Kanta stanem trwałego zagrożenia, nawet jeśli w danym momencie nie toczy się wojna. Brak wspólnej władzy i skutecznych norm powoduje, że każde państwo może kierować się własnym interesem i użyć siły, gdy uzna to za korzystne.
Projekt Kanta zmierza do zastąpienia takiego stanu relacjami opartymi na publicznym prawie. Pokój nie jest zatem spontanicznym rezultatem dobrych intencji władców ani chwilowej równowagi sił. Musi być efektem świadomego tworzenia instytucji oraz przyjęcia zasad, które ograniczają swobodę prowadzenia wojny. W tym znaczeniu Kant łączy realizm dotyczący konfliktowej natury stosunków między państwami z normatywnym przekonaniem, że rozum nakazuje dążyć do prawnego przezwyciężenia tego stanu.
Traktat rozpoczyna się od sześciu artykułów preliminarnych, które określają warunki stopniowego usuwania przyczyn konfliktów. Kant sprzeciwia się zawieraniu traktatów pokojowych zawierających ukryte podstawy przyszłej wojny, przejmowaniu państw w drodze dziedziczenia, zamiany, kupna lub darowizny, utrzymywaniu stałych armii, zaciąganiu długów publicznych na potrzeby konfliktów zewnętrznych, ingerowaniu przemocą w ustrój innych państw oraz stosowaniu takich metod walki, które uniemożliwiałyby odbudowę przyszłego zaufania. Postulaty te nie ustanawiają jeszcze wiecznego pokoju, ale mają ograniczyć praktyki podtrzymujące rywalizację i umożliwiające wybuch kolejnych wojen.
Najważniejszą część projektu tworzą trzy artykuły definitywne. Pierwszy z nich stanowi, że ustrój obywatelski każdego państwa powinien być republikański. Republikanizm w rozumieniu Kanta nie jest prostym odpowiednikiem współczesnej demokracji. Opiera się na wolności członków społeczeństwa, podporządkowaniu wszystkich wspólnemu prawu, równości obywateli oraz rozdzieleniu władzy ustawodawczej od wykonawczej. Istotne znaczenie ma także reprezentacyjny sposób sprawowania władzy.
Kant sądził, że państwo republikańskie jest bardziej skłonne do zachowania pokoju, ponieważ decyzja o rozpoczęciu wojny wymaga zgody obywateli, którzy ponoszą jej rzeczywiste koszty. To oni muszą walczyć, finansować działania zbrojne, znosić zniszczenia i odbudowywać kraj. Władca nieponoszący osobistych konsekwencji może natomiast łatwiej potraktować wojnę jako rodzaj politycznej gry. Republikanizm nie gwarantuje automatycznie pokoju, ale tworzy warunki ograniczające arbitralność decyzji wojennych.
Drugi artykuł definitywny dotyczy prawa narodów, które powinno opierać się na federalizmie wolnych państw. Kant odrzuca zarówno pozostawienie państw w stanie nieograniczonej rywalizacji, jak i utworzenie uniwersalnego państwa światowego. Światowa monarchia mogłaby przekształcić się w despotyzm, prowadzący do utraty wolności i zniszczenia politycznej różnorodności. Rozwiązaniem ma być federacja pokojowa, czyli dobrowolny związek państw zobowiązujących się do rozstrzygania sporów bez użycia siły.
Kantowski związek pokojowy nie jest zwykłym traktatem kończącym jedną wojnę. Jego celem ma być zakończenie wszystkich wojen i stworzenie trwałych podstaw współistnienia państw. Jednocześnie federacja nie oznacza pełnego podporządkowania państw wspólnej władzy na wzór ustroju krajowego. Powstaje tu napięcie pomiędzy potrzebą skuteczności prawa międzynarodowego a zachowaniem niezależności jego uczestników. Problem ten pozostaje istotny również we współczesnych debatach dotyczących organizacji międzynarodowych.
Trzeci artykuł definitywny dotyczy prawa kosmopolitycznego, które ma ograniczać się do warunków powszechnej gościnności. Nie oznacza ono bezwarunkowego prawa każdego człowieka do osiedlenia się w dowolnym państwie. Chodzi przede wszystkim o prawo przybysza do tego, aby nie został potraktowany wrogo wyłącznie z powodu pojawienia się na cudzym terytorium, o ile sam zachowuje się pokojowo. Podstawą tej zasady jest przekonanie, że ludzie wspólnie zamieszkują ograniczoną powierzchnię Ziemi i nie mogą oddalać się od siebie w nieskończoność.
Prawo kosmopolityczne rozszerza Kantowski projekt poza relacje między państwami. Jego podmiotem staje się także jednostka występująca jako członek ogólnoludzkiej wspólnoty. Kant krytycznie odnosił się do europejskiego kolonializmu, przemocy i wykorzystywania innych narodów pod pozorem nawiązywania stosunków handlowych. Handel i kontakty międzynarodowe mogą zbliżać ludzi, lecz tylko wtedy, gdy nie opierają się na podboju, przymusie i podporządkowaniu.
Filozoficzne podstawy projektu wiecznego pokoju znajdują się w Kantowskiej etyce. Człowiek jako istota rozumna jest zdolny do autonomicznego podporządkowania się prawu moralnemu. Nie powinien traktować innych osób wyłącznie jako środków służących osiąganiu własnych celów, lecz zawsze również jako cele same w sobie. Zasada ta ma znaczenie nie tylko w relacjach między jednostkami. Polityka, która poświęca życie i wolność ludzi dla ambicji władców, pozostaje sprzeczna z wymogami moralności.
Kant nie utożsamia jednak moralności z prawem. Prawo reguluje przede wszystkim zewnętrzne działania osób i państw oraz może być związane z możliwością zastosowania przymusu. Moralność dotyczy natomiast także motywów działania. Pokojowy porządek prawny nie musi zakładać, że wszyscy uczestnicy staną się moralnie doskonali. Powinien być skonstruowany tak, aby nawet podmioty kierujące się własnym interesem zostały skłonione do respektowania wspólnych zasad. Instytucje prawne mają umożliwić współistnienie wolności wielu osób bez wymagania od nich moralnej świętości.
Istotną częścią Kantowskiej refleksji jest relacja pomiędzy moralnością a polityką. Kant odróżnia polityka moralnego, który poszukuje sposobów realizowania zasad prawa w rzeczywistych warunkach, od moralisty politycznego, który podporządkowuje zasady moralne doraźnym interesom władzy. Polityka nie może być całkowicie oderwana od doświadczenia, lecz nie powinna także usprawiedliwiać naruszeń prawa wyłącznie koniecznością osiągnięcia określonego celu.
Znaczenie ma w tym kontekście zasada jawności. Kant wskazuje, że niesprawiedliwy charakter działania politycznego może ujawniać się w tym, iż jego powodzenie zależy od zachowania przyjętej maksymy w tajemnicy. Jeżeli publiczne ogłoszenie określonej zasady uniemożliwiłoby jej realizację, może to świadczyć o jej sprzeczności z prawami innych osób. Jawność staje się zatem kryterium umożliwiającym ocenę sprawiedliwości działań politycznych.
Projekt wiecznego pokoju jest związany również z Kantowską filozofią dziejów. Filozof dostrzegał możliwość stopniowego rozwoju instytucji prawnych pod wpływem konfliktów, współzależności gospodarczej i rosnących kosztów wojny. Nie oznacza to, że historia automatycznie prowadzi do pokoju. Natura może stwarzać warunki sprzyjające prawnemu uporządkowaniu relacji, jednak urzeczywistnienie pokoju pozostaje obowiązkiem rozumnych podmiotów. Nie można zatem biernie oczekiwać, że rozwój cywilizacji sam wyeliminuje przemoc.
Wieczny pokój można interpretować zarówno jako ideał regulatywny, jak i jako projekt instytucjonalny. Jako ideał regulatywny wyznacza kierunek działania, nawet jeśli jego pełne urzeczywistnienie pozostaje odległe. Jako projekt polityczno-prawny wskazuje natomiast konkretne warunki przybliżające państwa do pokoju: republikański ustrój, federację wolnych państw i prawo kosmopolityczne. Kant nie przedstawia szczegółowej konstytucji przyszłej organizacji międzynarodowej, ale formułuje normy umożliwiające ocenę istniejących instytucji.
Wpływ Kantowskiej koncepcji można dostrzec w późniejszych projektach organizacji międzynarodowych, zbiorowego bezpieczeństwa i pokojowego rozstrzygania sporów. Jego myśl bywa przywoływana w kontekście Ligi Narodów, Organizacji Narodów Zjednoczonych, międzynarodowej ochrony praw człowieka oraz integracji europejskiej. Nie oznacza to jednak, że współczesne instytucje stanowią bezpośrednią realizację projektu Kanta. Organizacja Narodów Zjednoczonych obejmuje państwa o różnych ustrojach, dysponuje mechanizmami niewystępującymi w Kantowskiej federacji, a jej skuteczność ograniczają interesy mocarstw i konstrukcja Rady Bezpieczeństwa.
Aktualność idei wiecznego pokoju wynika przede wszystkim z nierozwiązanego napięcia pomiędzy suwerennością państw a potrzebą obowiązywania skutecznego prawa międzynarodowego. Konflikty zbrojne, terroryzm, rywalizacja mocarstw, broń masowego rażenia, kryzysy migracyjne, zmiany klimatyczne i zagrożenia cybernetyczne pokazują, że bezpieczeństwo nie może być zapewnione wyłącznie przez działania pojedynczych państw. Jednocześnie organizacje międzynarodowe nie zawsze dysponują możliwościami skutecznego egzekwowania swoich rozstrzygnięć.
Kantowska koncepcja podlega również krytyce. Wątpliwości dotyczą między innymi przekonania o szczególnej pokojowości republik, nieprecyzyjnej konstrukcji federacji oraz ograniczonego zakresu prawa kosmopolitycznego. Współczesne konflikty pokazują, że państwa posiadające instytucje przedstawicielskie również prowadzą wojny. Można ponadto zapytać, czy dobrowolna federacja, pozbawiona nadrzędnej władzy, byłaby zdolna powstrzymać państwo naruszające prawo. Krytyczna analiza tych problemów nie odbiera projektowi Kanta znaczenia, ale pozwala dokładniej ocenić jego możliwości i ograniczenia.
Przedmiotem niniejszej pracy jest idea wiecznego pokoju w filozofii Immanuela Kanta, rozpatrywana w wymiarze moralnym, politycznym i prawnym. Głównym celem pracy jest przedstawienie filozoficznych podstaw tej koncepcji, rekonstrukcja zawartego w traktacie projektu oraz ocena jego wpływu na późniejsze myślenie o stosunkach międzynarodowych. Celem dodatkowym jest określenie, w jakim zakresie Kantowskie postulaty zachowują aktualność wobec współczesnych problemów bezpieczeństwa.
Główny problem badawczy można sformułować w postaci pytania: czy Kantowska idea wiecznego pokoju jest przede wszystkim moralnym ideałem regulatywnym, czy również możliwym do zastosowania projektem organizacji stosunków międzynarodowych? Problemy szczegółowe dotyczą związku filozofii moralnej Kanta z jego myślą polityczną, znaczenia ustroju republikańskiego, charakteru federacji wolnych państw, zakresu prawa kosmopolitycznego oraz możliwości odnoszenia tych konstrukcji do współczesnych organizacji międzynarodowych.
W pracy przyjęto założenie, że Kantowski projekt tworzy spójną całość, w której etyka wyznacza podstawowe normy, prawo nadaje im zewnętrzną formę, a instytucje polityczne mają umożliwić ich stopniową realizację. Przyjęto również, że wieczny pokój nie oznacza utopijnego przekonania o możliwości natychmiastowego usunięcia wszystkich konfliktów, lecz długotrwały proces zastępowania stosowania siły przez publiczne stosunki prawne.
W celu realizacji założeń zastosowano metodę analizy filozoficznej, historycznofilozoficznej i porównawczej. Podstawę stanowi analiza traktatu „Do wiecznego pokoju”, uzupełniona odwołaniami do innych dzieł Kanta z zakresu etyki, filozofii prawa i filozofii dziejów. Metoda porównawcza zostanie wykorzystana przy omawianiu recepcji projektu oraz jego relacji ze współczesnymi koncepcjami prawa i organizacji międzynarodowych.
Praca składa się z czterech rozdziałów. Pierwszy przedstawia życie i twórczość Kanta, podstawowe założenia filozofii transcendentalnej oraz fundamenty jego filozofii moralnej. Rozdział drugi zawiera rekonstrukcję traktatu „Do wiecznego pokoju”, jego struktury i najważniejszych zasad. W rozdziale trzecim przeanalizowano wieczny pokój jako ideę moralną, prawną i polityczną, ze szczególnym uwzględnieniem republikanizmu i krytyki wojny. Rozdział czwarty poświęcono recepcji myśli Kanta, jej związkom ze współczesnymi organizacjami międzynarodowymi oraz aktualności projektu w XXI wieku.