Plan pracy magisterskiej
Wstęp
ROZDZIAŁ I. FINANSE – ASPEKT OGÓLNY
1.1. Podstawowe definicje finansów
1.2. Istota i funkcje finansów
1.3. Podział finansów
1.4. Zarządzanie finansami
ROZDZIAŁ II. ORGANIZACJA ZAKŁADU OPIEKI ZDROWOTNEJ
2.1. Organizacja ochrony zdrowia
2.2. Specyfika rynku usług medycznych
2.3. Sposoby finansowania usług zdrowotnych
2.4. Problemy ochrony zdrowia w gospodarce rynkowej
ROZDZIAŁ III. ŹRÓDŁA FINANSOWANIA OCHRONY ZDROWIA W POLSCE
3.1. Finansowanie ZOZ z budżetu państwa
3.2. Składki na ubezpieczeni zdrowotne
3.3. Finansowanie ZOZ ze środków unijnych
3.3. Wydatki prywatne gospodarstw domowych na ochronę zdrowia
3.4. Finansowanie przez pracodawców
ROZDZIAŁ IV. FINANSOWANIE ŚWIADCZEŃ ZDROWOTNYCH NA PRZYKŁADZIE SP ZOZ-u
4.1. Rynek usług w zakresie ochrony zdrowia
4.2. Ogólna charakterystyka SP ZOZ-u
4.3. Zakres usług świadczonych przez SP ZOZ
4.4. Zasady finansowania świadczeń zdrowotnych SP ZOZ-u
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel
Spis rysunków
Wstęp
Ochrona zdrowia należy do najważniejszych obszarów działalności państwa i jednostek samorządu terytorialnego. Jej prawidłowe funkcjonowanie ma bezpośredni wpływ na zdrowie i jakość życia społeczeństwa, bezpieczeństwo socjalne obywateli, aktywność zawodową ludności oraz możliwości rozwoju społeczno-gospodarczego kraju. Zapewnienie dostępu do odpowiednich świadczeń opieki zdrowotnej wymaga nie tylko właściwej organizacji systemu, odpowiednio wykwalifikowanego personelu oraz nowoczesnego wyposażenia medycznego, lecz także stabilnych i racjonalnie wykorzystywanych źródeł finansowania. Wysokość dostępnych środków oraz zasady ich podziału decydują między innymi o zakresie działalności podmiotów leczniczych, liczbie wykonywanych świadczeń, czasie oczekiwania pacjentów, możliwościach zatrudniania pracowników oraz podejmowania inwestycji.
Finansowanie ochrony zdrowia jest zagadnieniem złożonym, ponieważ rynek usług medycznych różni się od typowych rynków dóbr i usług. Potrzeba skorzystania ze świadczenia zdrowotnego pojawia się często w sposób nagły i niezależny od woli pacjenta. Pacjent nie zawsze posiada również wiedzę pozwalającą samodzielnie ocenić, jakie leczenie jest potrzebne i jaka powinna być jego wartość. Między świadczeniodawcą a pacjentem występuje zatem asymetria informacji, a decyzje dotyczące diagnostyki i leczenia są podejmowane w warunkach niepewności. Dodatkowo część świadczeń, takich jak szczepienia, profilaktyka czy zwalczanie chorób zakaźnych, przynosi korzyści nie tylko konkretnej osobie, ale także całemu społeczeństwu. Wymienione cechy uzasadniają znaczący udział państwa i instytucji publicznych w organizowaniu oraz finansowaniu ochrony zdrowia.
Podstawę prawną publicznego finansowania świadczeń w Polsce stanowi przede wszystkim ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 roku o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Określa ona między innymi warunki udzielania świadczeń, zasady ich finansowania, zakres świadczeń gwarantowanych, zasady ubezpieczenia zdrowotnego oraz organizację i zadania Narodowego Funduszu Zdrowia. Nie jest zatem prawidłowe stwierdzenie, że Narodowy Fundusz Zdrowia został wprowadzony na podstawie ustawy obowiązującej od 2021 roku. Obecne podstawy jego funkcjonowania wynikają z ustawy z 2004 roku, wielokrotnie później nowelizowanej ([ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych](https://eli.gov.pl/eli/DU/2004/2135/ogl)).
Narodowy Fundusz Zdrowia pełni w polskim systemie rolę publicznego płatnika, który zawiera ze świadczeniodawcami umowy o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej. Środki pozostające w dyspozycji Funduszu pochodzą przede wszystkim ze składek na ubezpieczenie zdrowotne, uzupełnianych środkami budżetowymi i innymi wpływami przewidzianymi przepisami prawa. Z punktu widzenia samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej istotnym źródłem przychodów są więc należności wynikające z realizacji umów zawartych z właściwym oddziałem wojewódzkim NFZ. Zakres finansowania zależy między innymi od rodzaju udzielanych świadczeń, wartości zawartych umów, liczby i struktury leczonych pacjentów oraz przyjętego sposobu rozliczeń.
W systemie ochrony zdrowia stosowane są różne mechanizmy finansowania świadczeń. W podstawowej opiece zdrowotnej znaczenie mają stawki kapitacyjne, odnoszone do liczby pacjentów znajdujących się na listach świadczeniodawcy, uzupełniane finansowaniem określonych porad, badań, programów i świadczeń. W ambulatoryjnej opiece specjalistycznej rozliczenia mogą być związane z liczbą i rodzajem wykonanych świadczeń. W lecznictwie szpitalnym wykorzystywany jest między innymi system Jednorodnych Grup Pacjentów, w którym hospitalizacja zostaje przypisana do odpowiedniej grupy na podstawie takich elementów jak rozpoznanie, wykonane procedury, wiek pacjenta, czas pobytu i stopień wykorzystania zasobów. W części szpitali stosowany jest także ryczałt w ramach systemu podstawowego szpitalnego zabezpieczenia świadczeń opieki zdrowotnej. Zasady finansowania nie są zatem jednolite i powinny być analizowane oddzielnie dla poszczególnych zakresów działalności badanego SP ZOZ-u ([NFZ – Jednorodne Grupy Pacjentów](https://www.nfz.gov.pl/dla-swiadczeniodawcy/jednorodne-grupy-pacjentow/)).
Szczególne miejsce w systemie zajmują samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej, określane skrótem SP ZOZ. Są one podmiotami leczniczymi działającymi na podstawie ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 roku o działalności leczniczej oraz innych przepisów dotyczących finansów publicznych, rachunkowości i świadczeń zdrowotnych. Ustawa o działalności leczniczej wskazuje, że SP ZOZ może uzyskiwać środki między innymi z odpłatnej działalności leczniczej, działalności dodatkowej przewidzianej w statucie, darowizn, spadków i zapisów, środków przeznaczonych na realizację określonych zadań oraz środków na pokrycie straty netto w przypadkach przewidzianych prawem. Podmiot może ponadto otrzymywać środki publiczne na inwestycje, remonty, zakup aparatury i sprzętu medycznego, realizację programów zdrowotnych oraz inne ustawowo określone zadania ([ustawa o działalności leczniczej – tekst jednolity z 2026 roku](https://eli.gov.pl/eli/DU/2026/156/ogl)).
Funkcjonowanie SP ZOZ-u nie jest ukierunkowane przede wszystkim na maksymalizację zysku. Podstawowym celem takiego podmiotu jest udzielanie świadczeń zdrowotnych, zaspokajanie potrzeb zdrowotnych ludności oraz zapewnianie odpowiedniej dostępności i ciągłości leczenia. Nie oznacza to jednak, że zagadnienia ekonomiczne mają znaczenie drugorzędne. Zachowanie płynności finansowej, prawidłowe planowanie przychodów i kosztów, kontrola zadłużenia oraz efektywne wykorzystanie majątku są warunkami niezbędnymi do utrzymania działalności leczniczej. Pogorszenie sytuacji finansowej może prowadzić do ograniczenia inwestycji, problemów z regulowaniem zobowiązań, trudności kadrowych, a pośrednio również do zmniejszenia dostępności lub jakości świadczeń.
W strukturze kosztów SP ZOZ-u istotne znaczenie mają wynagrodzenia personelu medycznego i administracyjnego, zakup leków, materiałów medycznych i wyrobów jednorazowych, utrzymanie infrastruktury, energia, usługi obce, amortyzacja aparatury oraz koszty wynikające z obowiązku zapewnienia ciągłości działania. Wzrost tych kosztów nie zawsze jest w krótkim okresie równoważony odpowiednim zwiększeniem wartości finansowania otrzymywanego przez świadczeniodawcę. Powstaje wówczas ryzyko niedopasowania przychodów do rzeczywistych kosztów udzielania świadczeń. Problemem mogą być także różnice pomiędzy liczbą świadczeń wykonanych a liczbą świadczeń możliwych do rozliczenia w ramach zawartej umowy. Zasady pokrywania świadczeń ponad wartości określone w kontrakcie zależą od rodzaju świadczenia, przepisów prawa oraz warunków rozliczeń z NFZ.
Oprócz wpływów uzyskiwanych w związku z umowami zawartymi z NFZ, SP ZOZ może korzystać ze środków budżetu państwa, środków jednostek samorządu terytorialnego, dotacji celowych oraz funduszy europejskich. Środki budżetowe mogą być przeznaczane między innymi na programy polityki zdrowotnej, kształcenie kadr, zadania z zakresu zdrowia publicznego oraz inwestycje w infrastrukturę i aparaturę medyczną. Podmiot tworzący może natomiast wspierać zakład w granicach określonych przepisami, szczególnie w zakresie inwestycji, remontów i zakupu wyposażenia.
Fundusze Unii Europejskiej mają przede wszystkim znaczenie inwestycyjne i rozwojowe. Mogą wspierać modernizację budynków, poprawę efektywności energetycznej, cyfryzację dokumentacji, rozwój e-usług, zakup specjalistycznej aparatury, podnoszenie kompetencji personelu oraz zmianę organizacji procesów leczniczych. Środki europejskie nie powinny być jednak utożsamiane z regularnym finansowaniem bieżących świadczeń wykonywanych przez SP ZOZ. Są one z reguły przeznaczane na konkretne projekty, które muszą odpowiadać celom danego programu, spełniać kryteria kwalifikowalności i osiągać zadeklarowane wskaźniki. Wsparcie sektora zdrowia w perspektywie 2021–2027 jest koordynowane w ramach odpowiednich programów krajowych i regionalnych oraz uzgadniane z dokumentami dotyczącymi potrzeb zdrowotnych ([Portal Funduszy Europejskich – koordynacja wsparcia sektora zdrowia](https://funduszeeuropejskie.gov.pl/podkomitety-kup-zdrowie/)).
Uzupełniającym źródłem przychodów może być odpłatna działalność lecznicza, o ile jest prowadzona zgodnie z przepisami i nie narusza praw pacjentów do świadczeń gwarantowanych. Należy bowiem odróżnić odpłatne usługi świadczone poza zakresem publicznego finansowania od świadczeń należnych osobom ubezpieczonym lub posiadającym inne ustawowe uprawnienie. Pacjent korzystający ze świadczenia gwarantowanego u świadczeniodawcy posiadającego umowę z NFZ nie powinien ponosić opłaty za diagnostykę i leczenie objęte tą umową. W szczególności nie jest prawidłowe ogólne stwierdzenie, że pacjenci finansują publiczną ochronę zdrowia poprzez opłaty za pobyt w szpitalu. Niezbędne czynności, badania, leczenie i opieka w czasie hospitalizacji objętej finansowaniem NFZ są dla uprawnionego pacjenta bezpłatne. Odpłatność występuje natomiast w przypadkach wyraźnie określonych przepisami, na przykład przy części leków, niektórych wyrobach medycznych, świadczeniach niegwarantowanych lub usługach udzielanych poza kontraktem na zasadach komercyjnych ([Serwis Pacjent – informacje o świadczeniach](https://pacjent.gov.pl/artykul/informacje-o-swiadczeniach)).
Przedmiotem niniejszej pracy jest system finansowania świadczeń opieki zdrowotnej na przykładzie wybranego samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej. Głównym celem pracy jest identyfikacja źródeł finansowania badanego SP ZOZ-u oraz ocena, czy ich struktura i wysokość umożliwiają stabilne wykonywanie świadczeń zdrowotnych. Do celów szczegółowych należy przedstawienie organizacji polskiego systemu ochrony zdrowia, scharakteryzowanie mechanizmów finansowania poszczególnych rodzajów świadczeń, analiza struktury przychodów i kosztów badanego podmiotu oraz rozpoznanie najważniejszych problemów wpływających na jego sytuację finansową.
Główny problem badawczy można przedstawić w formie pytania: w jakim stopniu obecny sposób finansowania świadczeń zapewnia badanemu SP ZOZ-owi możliwość zachowania płynności finansowej, ciągłości działalności i właściwej dostępności świadczeń? Uzupełniające pytania badawcze dotyczą struktury przychodów jednostki, znaczenia kontraktów z NFZ, dynamiki kosztów działalności, udziału środków podmiotu tworzącego i funduszy europejskich oraz wpływu stosowanych mechanizmów rozliczeniowych na wyniki ekonomiczne zakładu.
W pracy można przyjąć hipotezę, że podstawowym źródłem finansowania działalności badanego SP ZOZ-u są przychody wynikające z umów zawartych z Narodowym Funduszem Zdrowia, jednak ich wysokość i struktura nie zawsze odpowiadają dynamice rzeczywistych kosztów udzielania świadczeń. Hipotezą pomocniczą jest założenie, że dywersyfikacja źródeł finansowania, skuteczna kontrola kosztów oraz pozyskiwanie środków inwestycyjnych mogą poprawiać sytuację ekonomiczną zakładu, lecz nie zastępują odpowiedniej wyceny bieżących świadczeń zdrowotnych.
W realizacji celów pracy zastosowane zostaną analiza literatury, analiza aktów prawnych, metoda opisowa, analiza dokumentów finansowych oraz studium przypadku. Badaniem mogą zostać objęte sprawozdania finansowe SP ZOZ-u, plany finansowe, informacje o wartości umów z NFZ, sprawozdania z wykonania kontraktów oraz dane dotyczące pozostałych źródeł finansowania. Analiza powinna obejmować co najmniej trzy kolejne lata, co umożliwi rozpoznanie zmian zachodzących w czasie. Zastosowane mogą zostać wskaźniki płynności, zadłużenia, rentowności, struktury przychodów i kosztów, a także mierniki realizacji umów oraz udział poszczególnych źródeł w finansowaniu działalności.
Praca składa się z czterech rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawione zostaną podstawy finansowania ochrony zdrowia oraz znaczenie zarządzania finansami podmiotów leczniczych. Rozdział drugi będzie poświęcony organizacji systemu ochrony zdrowia, specyfice rynku usług medycznych oraz formom finansowania świadczeń. W rozdziale trzecim omówione zostaną źródła środków przeznaczanych na ochronę zdrowia w Polsce, w szczególności składka zdrowotna, finansowanie budżetowe, środki samorządowe, fundusze europejskie i wydatki prywatne. Rozdział czwarty będzie miał charakter empiryczny i obejmie charakterystykę wybranego SP ZOZ-u, analizę jego przychodów i kosztów, ocenę zasad finansowania świadczeń oraz identyfikację najważniejszych problemów ekonomicznych. Wyniki analizy umożliwią sformułowanie wniosków i rekomendacji dotyczących poprawy stabilności finansowej badanego zakładu.