Plan pracy mgr z resocjalizacji
Wstęp
Rozdział I. Uwarunkowania rozwoju człowieka
1.1. Pojęcie rozwoju a podział życia człowieka na etapy
1.2. Zegar biologiczny i zegar społeczny
1.3. Niepunktualność wydarzeń życiowych a zakłócenie procesu rozwoju
1.4. Dopasowanie wymagań otoczenia do możliwości dziecka
Rozdział II. Podstawowe zadania rozwojowe okresu dorastania
2.1. Kształtowanie się tożsamości
2.2. Szanse dla rozwoju w okresie dorastania
2.3. Zagrożenia dla rozwoju w okresie dorastania
2.3.1. Wokół tożsamości negatywnej
2.3.2. Pragmatyzacja świadomości
2.3.3. Uzależnienie od alkoholu i narkotyków
Rozdział III. Przestępczość nieletnich i jej społeczne uwarunkowania
3.1. Rodzaje przeszkód w działaniu a agresja
3.2. Zachowania agresywne i stosowanie przemocy jako efekt ubogich zasobów
3.3. Zachowania agresywne i stosowanie przemocy jako efekt nieprawidłowej socjalizacji
3.4. Zachowania agresywne i stosowanie przemocy jako efekt demoralizacji
Rozdział IV. Uwarunkowania społeczne przestępczości nieletnich w świetle badań własnych
4.1. Metodologia badań własnych
4.2. Wyniki badań
4.3. Wskazania do wyników badań – dylematy pedagogiczne resocjalizacji instytucjonalnej nieletnich
Zakończenie
Bibliografia
Spis tabel
Spis rysunków
Wstęp
Przestępczość nieletnich należy do tych problemów społecznych, których nie można wyjaśniać wyłącznie poprzez indywidualne cechy młodego człowieka ani sprowadzać do pojedynczych przypadków naruszania prawa. Zachowania przestępcze osób nieletnich rozwijają się najczęściej w określonym środowisku społecznym, pozostają w związku z przebiegiem socjalizacji, jakością relacji rodzinnych, doświadczeniami szkolnymi, funkcjonowaniem w grupie rówieśniczej oraz możliwościami zaspokajania podstawowych potrzeb emocjonalnych i społecznych. Szczególnego znaczenia nabiera tutaj okres dorastania, ponieważ właśnie wtedy młody człowiek intensywnie poszukuje własnej tożsamości, próbuje określić swoje miejsce wśród innych ludzi i stopniowo uniezależnia się od bezpośredniej kontroli rodziny.
Dorastanie jest okresem wielu gwałtownych zmian. Dotyczą one zarówno rozwoju biologicznego, jak i psychicznego oraz społecznego. Nastolatek zaczyna postrzegać siebie inaczej niż dziecko, większą wagę przywiązuje do opinii rówieśników, podejmuje próby samodzielnego decydowania o własnym życiu i coraz częściej kwestionuje normy ustanawiane przez osoby dorosłe. Proces ten jest naturalnym elementem rozwoju, jednak nie zawsze przebiega harmonijnie. Trudności pojawiające się w relacjach rodzinnych, niepowodzenia szkolne, odrzucenie przez grupę rówieśniczą lub brak poczucia bezpieczeństwa mogą utrudniać realizację podstawowych zadań rozwojowych.
Rozwój człowieka odbywa się bowiem zawsze w określonych warunkach. Na poszczególnych etapach życia jednostka spotyka się z wymaganiami, które wynikają zarówno z biologicznych przemian organizmu, jak i oczekiwań społecznych. Młody człowiek powinien stopniowo zdobywać samodzielność, rozwijać odpowiedzialność, budować bardziej dojrzałe relacje z innymi i przygotowywać się do pełnienia przyszłych ról społecznych. Jeżeli wymagania otoczenia pozostają dostosowane do jego możliwości, mogą sprzyjać rozwojowi. Jeżeli jednak są zbyt wysokie, sprzeczne lub pojawiają się w niewłaściwym momencie, mogą prowadzić do przeciążenia, frustracji i trudności adaptacyjnych.
W analizie rozwoju istotne znaczenie posiada rozróżnienie pomiędzy zegarem biologicznym i społecznym. Pierwszy związany jest z naturalnym przebiegiem zmian zachodzących w organizmie, drugi natomiast odnosi się do oczekiwań otoczenia dotyczących momentu podejmowania określonych ról i zadań. Społeczeństwo tworzy pewne wyobrażenia dotyczące tego, kiedy młody człowiek powinien osiągnąć określony poziom samodzielności, rozpocząć edukację na danym szczeblu, podjąć pracę czy wejść w dorosłość. Nie zawsze jednak tempo rozwoju jednostki odpowiada takim oczekiwaniom.
Niepunktualność wydarzeń życiowych może mieć różne konsekwencje. Zbyt wczesne obciążenie młodego człowieka odpowiedzialnością albo zbyt późne umożliwienie mu uzyskania samodzielności może prowadzić do napięć i konfliktów. Szczególnie trudna sytuacja powstaje wtedy, gdy rodzina lub inne środowisko nie zapewnia wsparcia umożliwiającego poradzenie sobie z wymaganiami danego etapu rozwojowego. W takim przypadku młody człowiek może poszukiwać alternatywnych sposobów zaspokajania potrzeby uznania, przynależności czy kontroli nad własnym życiem.
Jednym z najważniejszych zadań okresu dorastania jest kształtowanie tożsamości. Nastolatek próbuje odpowiedzieć sobie na pytania dotyczące tego, kim jest, jakie wartości są dla niego ważne oraz jaką pozycję chce zajmować w społeczeństwie. Proces ten obejmuje eksperymentowanie z różnymi rolami, przekonaniami i sposobami zachowania. W prawidłowo przebiegającym rozwoju prowadzi stopniowo do budowania bardziej stabilnego obrazu siebie i poczucia własnej wartości.
Nie każdy młody człowiek posiada jednak warunki sprzyjające pozytywnemu rozwiązaniu kryzysów związanych z dojrzewaniem. W środowisku, w którym dominuje przemoc, odrzucenie, chaos normatywny lub brak pozytywnych wzorców, może dochodzić do powstawania tożsamości negatywnej. Młody człowiek zaczyna wówczas określać siebie poprzez role i zachowania odrzucane przez otoczenie społeczne. Przynależność do grupy naruszającej normy może zapewniać mu poczucie znaczenia, którego nie otrzymał w rodzinie, szkole lub innych środowiskach wychowawczych.
Szczególne znaczenie posiada grupa rówieśnicza. W okresie dorastania staje się ona jednym z najważniejszych punktów odniesienia. Akceptacja przez rówieśników może wpływać na samoocenę, wybory i sposób zachowania. Grupa może pełnić funkcję ochronną, gdy opiera się na pozytywnych wartościach i zapewnia wsparcie. Może jednak również zwiększać ryzyko zachowań problemowych, jeżeli obowiązujące w niej normy akceptują agresję, przemoc, używanie substancji psychoaktywnych czy naruszanie prawa.
Dla części młodzieży udział w zachowaniach ryzykownych może stać się sposobem zdobywania pozycji w grupie. Kradzież, agresja lub niszczenie mienia mogą być traktowane jako dowód odwagi, lojalności albo podporządkowania się oczekiwaniom rówieśników. W takiej sytuacji przestępstwo nie zawsze wynika z indywidualnej potrzeby osiągnięcia bezpośredniej korzyści. Może być elementem procesu zdobywania statusu i budowania przynależności.
Bardzo istotną rolę w rozwoju zachowań niezgodnych z normami społecznymi odgrywa rodzina. Jest ona pierwszym środowiskiem socjalizacyjnym, w którym dziecko poznaje podstawowe zasady współżycia, uczy się rozwiązywania konfliktów oraz obserwuje sposoby reagowania osób dorosłych. Prawidłowe więzi rodzinne, zainteresowanie sprawami dziecka, konsekwentne granice oraz poczucie bezpieczeństwa mogą chronić przed zachowaniami problemowymi.
Nieprawidłowe funkcjonowanie rodziny może natomiast zwiększać podatność młodego człowieka na demoralizację. Szczególnie niekorzystne są sytuacje, w których dziecko doświadcza przemocy, zaniedbania, odrzucenia lub braku stabilnych zasad. Problemem może być również uzależnienie rodziców, przewlekłe konflikty, przestępczość występująca w najbliższym otoczeniu oraz brak zainteresowania sposobem spędzania czasu przez dziecko. Nie oznacza to oczywiście, że każda osoba wychowywana w trudnej rodzinie będzie popełniać czyny zabronione. Czynniki rodzinne należy rozpatrywać w połączeniu z innymi uwarunkowaniami.
Drugim ważnym środowiskiem jest szkoła. To właśnie tam młody człowiek przez wiele lat spędza znaczną część dnia, nawiązuje relacje społeczne i zdobywa doświadczenia związane z sukcesem oraz niepowodzeniem. Szkoła może pełnić funkcję wspierającą i kompensować część braków występujących w środowisku rodzinnym. Dobry kontakt z nauczycielem lub pedagogiem, możliwość rozwijania zainteresowań i poczucie przynależności do społeczności szkolnej mogą zmniejszać ryzyko zachowań problemowych.
Niepowodzenia szkolne mogą natomiast prowadzić do stopniowego wycofywania się z obowiązków i utraty motywacji. Uczeń, który wielokrotnie doświadcza porażek i otrzymuje głównie negatywne oceny, może zacząć szukać innych źródeł uznania. Szczególne zagrożenie pojawia się wtedy, gdy jednocześnie zaczyna funkcjonować w grupie rówieśniczej, w której prestiż można zdobyć poprzez łamanie zasad.
Z zachowaniami przestępczymi może być związana również agresja. Samo pojawienie się zachowania agresywnego nie oznacza oczywiście przestępczości, jednak w pewnych warunkach może stać się jednym z jej elementów. Agresja może być reakcją na frustrację, poczucie zagrożenia albo przekonanie, że osiągnięcie celu w sposób zgodny z normami społecznymi jest niemożliwe.
Znaczenie posiadają tutaj zasoby, którymi dysponuje młody człowiek. Osoba potrafiąca komunikować własne potrzeby, rozwiązywać konflikty i regulować emocje posiada większe możliwości reagowania bez użycia przemocy. Jeżeli jednak kompetencje społeczne są słabo rozwinięte, agresja może stać się podstawowym sposobem radzenia sobie z problemami. Zachowanie takie może być dodatkowo wzmacniane, jeżeli wcześniej przynosiło oczekiwane rezultaty.
Przemoc może być także efektem nieprawidłowej socjalizacji. Dziecko obserwujące agresywne zachowania osób dorosłych może zacząć traktować je jako dopuszczalny sposób rozwiązywania konfliktów. Jeżeli przemoc jest obecna w rodzinie albo najbliższym środowisku, granica pomiędzy zachowaniem dozwolonym i niedozwolonym może ulec zatarciu. Młody człowiek może wówczas uznać, że siła jest skutecznym i normalnym narzędziem osiągania celów.
Kolejnym problemem jest demoralizacja. Nie pojawia się ona zazwyczaj jako jednorazowe zdarzenie, lecz rozwija stopniowo. Początkowo mogą występować wagary, konflikty z rodzicami, używanie alkoholu, drobne kradzieże lub kontakty ze środowiskiem zachowującym się niezgodnie z normami. Jeśli reakcja wychowawcza jest spóźniona albo nieskuteczna, zachowania te mogą ulegać utrwaleniu i prowadzić do poważniejszych naruszeń prawa.
Szczególnego znaczenia nabiera używanie alkoholu i narkotyków. Substancje psychoaktywne mogą osłabiać kontrolę zachowania, zwiększać impulsywność oraz sprzyjać podejmowaniu decyzji, których młody człowiek nie podjąłby w innych warunkach. Uzależnienie może również prowadzić do sytuacji, w której zdobywanie środków na zakup substancji zaczyna wiązać się z naruszaniem prawa.
Nie można również pomijać znaczenia warunków ekonomicznych i lokalnego środowiska społecznego. Ubóstwo samo w sobie nie powoduje przestępczości, ale może zwiększać liczbę sytuacji trudnych i ograniczać dostęp do zasobów sprzyjających rozwojowi. Problem pojawia się szczególnie wtedy, gdy trudna sytuacja materialna łączy się z bezrobociem rodziców, niewłaściwymi warunkami mieszkaniowymi, ograniczonym dostępem do zajęć pozaszkolnych oraz obecnością przestępczości w najbliższym otoczeniu.
W analizie zachowań nieletnich ważne jest więc odejście od prostego podziału na „dobrych” i „złych” młodych ludzi. Czyn zabroniony jest zachowaniem, za które jednostka ponosi określone konsekwencje, jednak z perspektywy pedagogiki resocjalizacyjnej równie ważne jest rozpoznanie procesu prowadzącego do jego pojawienia się. Pozwala to lepiej określić, jakie działania wychowawcze mogą prowadzić do rzeczywistej zmiany.
Resocjalizacja nie powinna ograniczać się do kontroli i sankcji. Jej zadaniem jest również wspieranie rozwoju kompetencji pozwalających młodemu człowiekowi funkcjonować zgodnie z normami społecznymi. Obejmuje to rozwijanie odpowiedzialności, umiejętności rozwiązywania konfliktów, zdolności przewidywania konsekwencji oraz budowanie bardziej pozytywnego obrazu siebie. Ważne jest także tworzenie możliwości odniesienia sukcesu w działaniach akceptowanych społecznie.
Szczególnym miejscem prowadzenia takich działań są instytucje resocjalizacyjne. Praca z nieletnim umieszczonym w placówce wymaga rozpoznania jego wcześniejszych doświadczeń rodzinnych, szkolnych i rówieśniczych. Samo odizolowanie od środowiska, w którym dochodziło do zachowań problemowych, nie wystarczy. Konieczne jest określenie, jakie deficyty i trudności przyczyniły się do wcześniejszego funkcjonowania oraz jakie zasoby można wykorzystać w procesie zmiany.
Wychowawca pracujący w ośrodku resocjalizacyjnym posiada szczególną możliwość obserwowania nieletnich w codziennych sytuacjach. Ma kontakt z ich sposobem reagowania na wymagania, relacjami z rówieśnikami i dorosłymi oraz trudnościami pojawiającymi się w procesie wychowawczym. Jego doświadczenie może dostarczyć cennych informacji dotyczących społecznego podłoża zachowań przestępczych oraz możliwości prowadzenia skutecznych oddziaływań resocjalizacyjnych.
Właśnie dlatego część empiryczna niniejszej pracy została oparta na kontakcie z osobą zawodowo pracującą z nieletnimi objętymi procesem resocjalizacji. Pozwala to uzupełnić rozważania teoretyczne o perspektywę praktyka, który obserwuje rzeczywiste konsekwencje nieprawidłowej socjalizacji, zaburzonych relacji rodzinnych, problemów szkolnych oraz wpływu grup rówieśniczych.
Przedmiotem niniejszej pracy są społeczne uwarunkowania przestępczości nieletnich. Szczególną uwagę zwrócono na związek pomiędzy procesem rozwoju w okresie dorastania a wpływem środowiska rodzinnego, szkolnego i rówieśniczego. Istotnym problemem jest także rola agresji, przemocy, demoralizacji oraz ubogich zasobów społecznych w powstawaniu zachowań naruszających normy.
Głównym celem pracy jest rozpoznanie społecznych czynników sprzyjających przestępczości nieletnich oraz określenie ich znaczenia z punktu widzenia resocjalizacji. Ważne jest ustalenie, jakie elementy środowiska i przebiegu socjalizacji mogą zwiększać ryzyko zachowań przestępczych oraz jakie trudności pojawiają się później w pracy wychowawczej z nieletnimi.
Część badawcza została przygotowana z wykorzystaniem metody sondażu diagnostycznego. Techniką badawczą jest wywiad przeprowadzony z wychowawcą ośrodka resocjalizacyjnego. Wybór tej techniki pozwala uzyskać pogłębione informacje wynikające z doświadczenia zawodowego osoby bezpośrednio pracującej z młodzieżą niedostosowaną społecznie. Wywiad umożliwia poznanie opinii dotyczących przyczyn zachowań przestępczych, charakterystycznych doświadczeń wychowanków oraz problemów pojawiających się w procesie resocjalizacji.
Pierwszy rozdział pracy został poświęcony uwarunkowaniom rozwoju człowieka. Omówiono pojęcie rozwoju oraz podział życia na poszczególne etapy, a następnie znaczenie zegara biologicznego i społecznego. Przedstawiono również problem niepunktualności wydarzeń życiowych oraz konieczność dostosowywania wymagań otoczenia do możliwości dziecka. Zagadnienia te są ważne dla późniejszego wyjaśnienia, w jaki sposób zakłócenia rozwojowe mogą wpływać na funkcjonowanie młodej osoby.
W drugim rozdziale przedstawiono podstawowe zadania rozwojowe okresu dorastania. Szczególne miejsce zajmuje proces kształtowania tożsamości oraz szanse, jakie okres ten daje młodemu człowiekowi. Omówiono również zagrożenia rozwojowe, w tym powstawanie tożsamości negatywnej, pragmatyzację świadomości oraz problemy związane z alkoholem i narkotykami.
Trzeci rozdział dotyczy bezpośrednio przestępczości nieletnich oraz jej społecznego podłoża. Omówiono związki pomiędzy przeszkodami w działaniu a agresją oraz przedstawiono zachowania agresywne i przemoc jako możliwy efekt ubogich zasobów, nieprawidłowej socjalizacji i postępującej demoralizacji. W tej części szczególnie wyraźnie widoczny jest związek pomiędzy wcześniejszymi doświadczeniami młodego człowieka a jego późniejszym funkcjonowaniem społecznym.
Czwarty rozdział zawiera wyniki badań własnych. Przedstawiono w nim założenia metodologiczne, sposób przeprowadzenia wywiadu oraz zgromadzony materiał. Następnie dokonano analizy uzyskanych informacji pod kątem znaczenia społecznych czynników prowadzących do przestępczości nieletnich. Ostatnia część tego rozdziału dotyczy pedagogicznych dylematów resocjalizacji instytucjonalnej i możliwych wskazań wynikających z przeprowadzonego badania.
Problem przestępczości nieletnich wymaga spojrzenia na młodego człowieka nie tylko przez pryzmat popełnionego czynu, ale również jego dotychczasowej historii życia. Zachowanie sprzeczne z prawem może być końcowym rezultatem procesu, który rozpoczął się znacznie wcześniej: od braku prawidłowych więzi, niezaspokojonych potrzeb, trudności szkolnych, kontaktu z agresją czy funkcjonowania w środowisku, w którym łamanie norm zostało zaakceptowane. Rozpoznanie tych zależności ma duże znaczenie dla resocjalizacji, ponieważ dopiero poznanie źródeł problemu pozwala właściwie zaplanować działania wychowawcze. Celem nie powinno być jedynie powstrzymanie młodego człowieka przed kolejnym naruszeniem prawa, ale stworzenie takich warunków, w których będzie on w stanie budować swoją przyszłość poza środowiskiem przestępczym i podejmować role społeczne w sposób odpowiedzialny.