plan pracy podyplomowej
WSTĘP
ROZDZIAŁ I. TEORETYCZNE ASPEKTY POJĘCIA „ZDROWIE”
1.1. Zdrowie- zakres definicyjny
1.2. Zdrowie a choroba
1.3. Społeczna natura zdrowia
1.4. Zachowania prozdrowotne i możliwości ich kształtowania w Polsce
ROZDZIAŁ II. PODSTAWY METODOLOGICZNE BADAŃ WŁASNYCH
2.1. Przedmiot i cel badań
2.2. Problemy i hipotezy badawcze
2.3. Metody i techniki badań
2.4. Organizacja badań
ROZDZIAŁ III. OPINIE DZIECI NA TEMAT ZDROWIA W ŚWIETLE WYNIKÓW BADAŃ WŁASNYCH
3.1. Analiza i synteza wyników badań
3.2. Weryfikacja hipotez
WNIOSKI
BIBLIOGRAFIA
SPIS TABEL I RYSUNKÓW
ANEKS
WSTĘP
Zdrowie należy do podstawowych wartości w życiu człowieka i stanowi jeden z najważniejszych warunków jego prawidłowego funkcjonowania. Wpływa nie tylko na sprawność fizyczną, lecz również na samopoczucie psychiczne, relacje społeczne, aktywność edukacyjną, zdolność podejmowania codziennych obowiązków oraz jakość życia. Sposób rozumienia zdrowia zmienia się jednak wraz z wiekiem, poziomem rozwoju poznawczego, doświadczeniami życiowymi oraz wpływem środowiska rodzinnego i szkolnego. Szczególnie interesującym zagadnieniem jest więc to, w jaki sposób zdrowie postrzegają dzieci znajdujące się na początku swojej edukacji szkolnej.
Dzieci uczęszczające do klas I–III szkoły podstawowej znajdują się w okresie intensywnego rozwoju poznawczego, emocjonalnego, społecznego i fizycznego. Stopniowo poszerzają swoją wiedzę o świecie, uczą się dostrzegać związki pomiędzy określonymi zachowaniami i ich konsekwencjami oraz rozwijają umiejętność formułowania własnych ocen. Jednocześnie ich sposób rozumienia wielu pojęć pozostaje jeszcze silnie związany z konkretnymi doświadczeniami. Dotyczy to również zdrowia. Dla dziecka zdrowie może oznaczać przede wszystkim brak bólu, możliwość chodzenia do szkoły, zabawy z rówieśnikami, sprawność ruchową czy dobre samopoczucie. Dopiero wraz z rozwojem i zdobywaniem nowych doświadczeń pojęcie to może ulegać stopniowemu poszerzeniu.
W potocznym rozumieniu zdrowie bardzo często przeciwstawiane jest chorobie. Osoba zdrowa utożsamiana jest z kimś, kto nie odczuwa dolegliwości, nie przyjmuje leków i nie wymaga opieki medycznej. Takie podejście może być szczególnie charakterystyczne dla dzieci, które swoje przekonania budują między innymi na podstawie osobistych doświadczeń związanych z przeziębieniem, gorączką, wizytą u lekarza lub pobytem w domu z powodu choroby. Współczesne rozumienie zdrowia jest jednak znacznie szersze i obejmuje wiele wzajemnie powiązanych elementów dotyczących funkcjonowania człowieka.
Zdrowie można analizować nie tylko w wymiarze fizycznym, ale również psychicznym i społecznym. Oznacza to, że dbanie o zdrowie nie ogranicza się wyłącznie do zapobiegania chorobom. Wiąże się także z właściwym odżywianiem, odpowiednią ilością ruchu, odpoczynku i snu, higieną, bezpieczeństwem, umiejętnością radzenia sobie z emocjami oraz budowaniem prawidłowych relacji z innymi ludźmi. Z tego powodu kształtowanie wiedzy i postaw prozdrowotnych powinno rozpoczynać się już we wczesnym dzieciństwie.
Okres edukacji wczesnoszkolnej jest pod tym względem szczególnie istotny. To właśnie wtedy utrwalają się liczne nawyki, które mogą być kontynuowane w kolejnych etapach życia. Dziecko stopniowo zdobywa większą samodzielność i zaczyna podejmować coraz więcej prostych decyzji dotyczących codziennego funkcjonowania. Dotyczą one między innymi wyboru aktywności, sposobu spędzania wolnego czasu, przestrzegania zasad higieny czy sięgania po określone produkty spożywcze. Wiedza zdobyta na tym etapie może więc stanowić podstawę późniejszych zachowań związanych z troską o własne zdrowie.
Szczególną rolę w kształtowaniu pojęcia zdrowia odgrywa rodzina. To właśnie w domu dziecko po raz pierwszy obserwuje określone zachowania związane z żywieniem, aktywnością fizyczną, higieną, odpoczynkiem czy reagowaniem na chorobę. Rodzice i inni członkowie rodziny stanowią ważne źródło informacji oraz wzorów zachowania. Jeżeli w rodzinie przywiązuje się dużą wagę do regularnych posiłków, ruchu, odpowiedniej ilości snu czy profilaktyki, dziecko może traktować takie zachowania jako naturalny element codziennego życia. Jeżeli natomiast kwestie zdrowotne są pomijane, również może to wpływać na kształtujące się przekonania młodego człowieka.
Obok rodziny ważnym środowiskiem oddziaływania pozostaje szkoła. Edukacja wczesnoszkolna nie ogranicza się do nauki czytania, pisania i liczenia. Jednym z jej zadań jest również wspieranie wszechstronnego rozwoju ucznia oraz przygotowanie go do odpowiedzialnego funkcjonowania w codziennym życiu. Zagadnienia dotyczące zdrowia pojawiają się w różnych obszarach edukacji i mogą odnosić się między innymi do zasad prawidłowego odżywiania, higieny, aktywności ruchowej, bezpieczeństwa, odpoczynku czy właściwego reagowania w sytuacjach zagrożenia.
Samo przekazywanie informacji nie jest jednak wystarczające do skutecznego kształtowania zachowań prozdrowotnych. Dziecko powinno przede wszystkim rozumieć, dlaczego określone działania są dla niego korzystne. Wiedza dotycząca zdrowia musi więc zostać dostosowana do jego możliwości poznawczych i przedstawiona w sposób odnoszący się do codziennych doświadczeń. Szczególne znaczenie mogą mieć działania praktyczne, obserwacja, rozmowa, zabawa, praca zespołowa czy udział w różnego rodzaju projektach i akcjach promujących zdrowy styl życia.
Pojęcie zdrowia kształtuje się także pod wpływem kontaktów z rówieśnikami oraz przekazów medialnych. Dzieci coraz wcześniej korzystają z treści dostępnych w telewizji i Internecie, spotykają się z reklamami produktów żywnościowych, materiałami dotyczącymi sportu i wyglądu oraz różnymi komunikatami na temat zdrowego stylu życia. Informacje te nie zawsze są ze sobą spójne, dlatego istotnym zadaniem edukacji jest pomoc w ich właściwym rozumieniu i porządkowaniu.
Badanie sposobu, w jaki dzieci rozumieją zdrowie, ma istotne znaczenie pedagogiczne. Pozwala bowiem określić, które elementy tego pojęcia są dla uczniów oczywiste, a które wymagają dalszego wyjaśniania i rozwijania. Dziecko może na przykład prawidłowo wskazywać na znaczenie spożywania owoców i warzyw, a jednocześnie nie dostrzegać roli odpoczynku, snu czy dobrego samopoczucia psychicznego. Może również utożsamiać zdrowie przede wszystkim ze sprawnością fizyczną lub brakiem choroby. Poznanie takich sposobów myślenia pozwala lepiej dostosować działania edukacyjne do rzeczywistych potrzeb uczniów.
Z pedagogicznego punktu widzenia istotne jest zatem nie tylko pytanie o to, co dzieci wiedzą na temat zdrowia, lecz również o to, jakie znaczenie przypisują poszczególnym jego aspektom. Interesujące jest, czy potrafią wskazać zachowania sprzyjające zdrowiu, czy dostrzegają zależność między stylem życia a samopoczuciem oraz z jakich źródeł czerpią swoją wiedzę. Równie ważne może być określenie, czy uczniowie traktują zdrowie jako wartość, o którą można samodzielnie dbać, czy też postrzegają je przede wszystkim jako coś zależnego od lekarzy, rodziców lub przypadku.
Istotnym zagadnieniem są zachowania prozdrowotne. Można do nich zaliczyć działania podejmowane w celu utrzymania lub poprawy zdrowia, takie jak przestrzeganie zasad higieny, regularna aktywność fizyczna, racjonalne odżywianie, dbanie o sen i odpoczynek czy unikanie sytuacji zagrażających bezpieczeństwu. W przypadku dzieci w wieku wczesnoszkolnym zachowania te są jeszcze w znacznym stopniu kształtowane przez osoby dorosłe. Z czasem jednak uczeń zaczyna przejmować coraz większą odpowiedzialność za niektóre swoje wybory.
Z tego powodu edukacja zdrowotna powinna zmierzać nie tylko do zwiększania poziomu wiedzy, ale również do kształtowania pozytywnych postaw. Dziecko może bowiem wiedzieć, że aktywność fizyczna jest korzystna, a jednocześnie większość czasu wolnego spędzać przed ekranem. Może znać zasady prawidłowego żywienia, ale nie stosować ich w praktyce. Szczególnie ważne staje się więc tworzenie takich warunków, w których przekazywana wiedza znajduje odzwierciedlenie w codziennych doświadczeniach ucznia.
Podjęcie tematu zdrowia wśród dzieci klas I–III jest uzasadnione również tym, że okres ten stanowi ważny etap przygotowujący do późniejszego, bardziej samodzielnego funkcjonowania. Wraz z wiekiem wzrasta wpływ środowiska rówieśniczego, mediów i innych czynników zewnętrznych, natomiast bezpośrednia kontrola rodziców stopniowo maleje. Wczesne ukształtowanie właściwych przekonań i nawyków może więc mieć znaczenie dla decyzji podejmowanych przez dziecko w późniejszych latach.
Wybór tematu niniejszej pracy wynika z potrzeby lepszego poznania sposobu, w jaki dzieci w młodszym wieku szkolnym postrzegają zdrowie. Punktem wyjścia jest założenie, że wiedza dzieci na ten temat nie musi odpowiadać sposobowi rozumienia zdrowia przez osoby dorosłe. Dzieci mogą akcentować inne elementy, posługiwać się prostszymi kategoriami oraz odnosić pojęcie zdrowia przede wszystkim do własnych codziennych doświadczeń. Poznanie ich opinii może dostarczyć wartościowych informacji dla nauczycieli, wychowawców oraz innych osób zajmujących się edukacją zdrowotną.
Głównym celem niniejszej pracy jest poznanie sposobu rozumienia pojęcia zdrowia przez dzieci uczęszczające do klas I–III szkoły podstawowej oraz określenie zakresu ich wiedzy dotyczącej zachowań prozdrowotnych. Realizacja tego celu wymaga zarówno przedstawienia teoretycznych ujęć zdrowia, jak i przeprowadzenia badań własnych pozwalających poznać opinie dzieci.
Przedmiotem badań są poglądy i opinie uczniów klas I–III dotyczące zdrowia, choroby oraz zachowań sprzyjających zachowaniu dobrego stanu zdrowia. Szczególnie istotne będzie określenie, jakie elementy dzieci łączą z pojęciem zdrowia, jak rozumieją zależność pomiędzy zdrowiem i chorobą oraz jakie działania uznają za korzystne dla własnego organizmu.
Główny problem badawczy można sformułować w postaci pytania: jak dzieci uczęszczające do klas I–III szkoły podstawowej rozumieją pojęcie zdrowia? W ramach tego zagadnienia możliwe będzie również poszukiwanie odpowiedzi na pytania dotyczące tego, z jakimi zachowaniami uczniowie łączą troskę o zdrowie, jakie znaczenie przypisują aktywności fizycznej, odżywianiu i higienie oraz w jakim stopniu dostrzegają społeczne i psychiczne aspekty zdrowego funkcjonowania.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy rozdział ma charakter teoretyczny i poświęcony został podstawowym zagadnieniom związanym ze zdrowiem. Przedstawiony zostanie zakres definicyjny pojęcia oraz relacja pomiędzy zdrowiem i chorobą. Omówiona zostanie także społeczna natura zdrowia, pozwalająca spojrzeć na nie nie tylko jako na indywidualną właściwość człowieka, ale również jako zjawisko kształtowane przez środowisko i warunki życia. Ostatnia część rozdziału dotyczyć będzie zachowań prozdrowotnych i możliwości ich kształtowania w Polsce.
Rozdział drugi poświęcony zostanie podstawom metodologicznym badań własnych. Przedstawione zostaną przedmiot i cel badań, a następnie sformułowane zostaną problemy oraz hipotezy badawcze. Omówione będą zastosowane metody i techniki badawcze oraz sposób organizacji badań. Rozdział ten stworzy podstawę do późniejszej analizy zgromadzonego materiału empirycznego.
W trzecim rozdziale przedstawione zostaną wyniki badań własnych dotyczących opinii dzieci na temat zdrowia. Zebrany materiał zostanie poddany analizie i syntezie, co umożliwi określenie sposobów rozumienia zdrowia przez uczniów klas I–III. Następnie dokonana zostanie weryfikacja przyjętych hipotez badawczych oraz sformułowane zostaną wnioski wynikające z przeprowadzonego badania.
Problematyka zdrowia w edukacji wczesnoszkolnej posiada szczególne znaczenie ze względu na możliwość kształtowania nawyków i postaw w okresie, w którym dziecko intensywnie rozwija swoją wiedzę o świecie i stopniowo zwiększa samodzielność. Poznanie sposobu, w jaki najmłodsi uczniowie rozumieją zdrowie, może pomóc w lepszym dostosowaniu działań edukacyjnych do ich rzeczywistego poziomu wiedzy i sposobu myślenia. Dzięki temu edukacja zdrowotna może skuteczniej wspierać dzieci w budowaniu przekonania, że zdrowie jest wartością, o którą można i należy dbać poprzez codzienne decyzje i zachowania.