WSTĘP
ROZDZIAŁ I. SYSTEM REGIONALNY EUROPY
1.1. Istota regionu i regionalizmu
1.2. Regionalne ugrupowania gospodarcze
1.3. Kierunki integracji
1.4. Istota tworzenia i formy współpracy międzynarodowej państw
1.5. Stan i perspektywy regionalizmu
ROZDZIAŁ II. EUROPA ŚRODKOWO- WSCHODNIA- CHARAKTERYSTYKA
2.1. Pojęcie i transformacja krajów Europy Środkowo- Wschodniej
2.2. Główne rodziny partii politycznych w Europie Środkowej i wschodniej
2.3. Znaczenie współpracy regionalnej
2.4. Problemy bezpieczeństwa na Bałkanach Zachodnich
2.5. Reżimy hybrydalne w Europie Środkowo- Wschodniej
ROZDZIAŁ III. MIEJSCE I ROLA POLSKI W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ
3.1. Znaczenie Polski w gospodarce światowej i europejskiej
3.2. Kształtowanie się polityki zagranicznej III Rzeczypospolitej
3.3. Polska między zachodem a wschodem Europy
3.4. Stosunki Polski ze wschodnimi sąsiadami w aspekcie integracji europejskiej
ZAKOŃCZENIE
BIBLIOGRAFIA
SPIS TABEL I RYSUNKÓW
Wstęp
Europa Środkowo-Wschodnia stanowi jeden z najbardziej zróżnicowanych pod względem historycznym, politycznym, gospodarczym i społecznym obszarów kontynentu europejskiego. Region ten przez wiele stuleci był miejscem krzyżowania się wpływów największych europejskich mocarstw, a jego znaczenie wynikało zarówno z położenia geograficznego, jak i z przebiegających przez niego szlaków handlowych, komunikacyjnych oraz militarnych. Szczególne znaczenie dla współczesnego kształtu Europy Środkowo-Wschodniej miały wydarzenia XX wieku, w tym dwie wojny światowe, ustanowienie po II wojnie światowej podziału Europy na dwa przeciwstawne bloki polityczne oraz proces transformacji systemowej rozpoczęty pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku.
Upadek systemu komunistycznego oraz rozpad dotychczasowego ładu geopolitycznego stworzyły państwom Europy Środkowo-Wschodniej możliwość samodzielnego kształtowania własnej polityki wewnętrznej i zagranicznej. Dla większości krajów regionu szczególnego znaczenia nabrały procesy demokratyzacji, rozwoju gospodarki rynkowej oraz integracji ze strukturami zachodnimi. Przemiany te wiązały się jednak również z licznymi wyzwaniami, obejmującymi konieczność przebudowy instytucji państwowych, dostosowania gospodarek do zasad wolnego rynku, zmianę kierunków współpracy międzynarodowej oraz poszukiwanie nowego miejsca w systemie europejskim i światowym.
Ważną cechą Europy Środkowo-Wschodniej pozostaje duża różnorodność państw tworzących ten obszar. Poszczególne kraje różnią się wielkością terytorium, liczbą ludności, potencjałem gospodarczym, doświadczeniami historycznymi, systemami politycznymi oraz charakterem relacji z innymi uczestnikami stosunków międzynarodowych. Jednocześnie łączy je wiele podobnych doświadczeń wynikających z transformacji politycznej i gospodarczej, dążenia do integracji europejskiej oraz konieczności zapewnienia bezpieczeństwa w warunkach zmieniającego się otoczenia geopolitycznego. Z tego względu szczególnego znaczenia nabiera regionalizm, rozumiany jako rozwijanie współpracy między państwami znajdującymi się w określonym obszarze geograficznym i posiadającymi wspólne interesy.
Współpraca regionalna może przyjmować różnorodne formy. Dotyczy ona między innymi handlu, inwestycji, infrastruktury transportowej, energetyki, ochrony środowiska, bezpieczeństwa, polityki zagranicznej oraz współpracy kulturalnej. Państwa, które działają wspólnie, mogą skuteczniej reprezentować swoje interesy wobec większych podmiotów międzynarodowych oraz uzyskiwać większy wpływ na kierunki polityki europejskiej. Regionalizm staje się więc istotnym elementem współczesnych stosunków międzynarodowych, zwłaszcza w warunkach postępującej globalizacji i integracji gospodarczej.
Jednym z państw odgrywających szczególną rolę w Europie Środkowo-Wschodniej jest Polska. Wynika to przede wszystkim z jej położenia geograficznego, potencjału demograficznego, wielkości terytorium, rozwoju gospodarczego oraz pozycji politycznej. Polska jest jednym z największych państw regionu i zajmuje strategiczne miejsce pomiędzy Europą Zachodnią a wschodnią częścią kontynentu. Położenie to od wielu stuleci wpływało na jej sytuację polityczną, gospodarczą i militarną, a także na charakter stosunków z państwami sąsiednimi.
Geograficzne usytuowanie Polski można uznać zarówno za źródło możliwości, jak i licznych wyzwań. Z jednej strony kraj znajduje się na ważnych szlakach transportowych i handlowych łączących zachodnią oraz wschodnią część Europy, z drugiej natomiast jego położenie powodowało historycznie szczególną wrażliwość na konflikty i rywalizację mocarstw. Doświadczenia te wywarły znaczący wpływ na sposób kształtowania polskiej polityki zagranicznej po odzyskaniu pełnej suwerenności po 1989 roku.
Transformacja ustrojowa zapoczątkowana w Polsce pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku oznaczała fundamentalną zmianę kierunku rozwoju państwa. Jednym z najważniejszych celów polityki zagranicznej III Rzeczypospolitej stało się trwałe związanie Polski z zachodnimi strukturami politycznymi, gospodarczymi i bezpieczeństwa. Proces ten doprowadził do członkostwa Polski w Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego oraz w Unii Europejskiej. Integracja ze strukturami zachodnimi wpłynęła zarówno na sytuację wewnętrzną kraju, jak i na jego pozycję w Europie Środkowo-Wschodniej.
Członkostwo w Unii Europejskiej stworzyło Polsce nowe możliwości rozwoju gospodarczego oraz zwiększyło znaczenie państwa w europejskim systemie politycznym. Udział we wspólnym rynku umożliwił rozwój wymiany handlowej, przyciąganie inwestycji oraz modernizację wielu sektorów gospodarki. Jednocześnie Polska uzyskała możliwość bezpośredniego uczestniczenia w procesach decyzyjnych Unii Europejskiej i wpływania na rozwiązania dotyczące całego kontynentu. Ze względu na skalę swojej gospodarki i wielkość rynku Polska zajmuje ważne miejsce nie tylko w Europie Środkowo-Wschodniej, ale również w gospodarce europejskiej.
Istotnym elementem pozycji Polski jest również członkostwo w NATO. Bezpieczeństwo stanowi jeden z najważniejszych obszarów współpracy państw Europy Środkowo-Wschodniej, ponieważ region ten znajduje się na styku różnych interesów politycznych i strategicznych. Polska ze względu na swoje położenie odgrywa istotną rolę w systemie bezpieczeństwa wschodniej części Sojuszu Północnoatlantyckiego. Współpraca z innymi państwami regionu, rozwój infrastruktury obronnej oraz uczestnictwo w działaniach międzynarodowych pozostają ważnymi elementami jej polityki bezpieczeństwa.
Polska aktywnie uczestniczy także w działalności organizacji międzynarodowych i regionalnych. Jest członkiem między innymi Rady Europy i Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie oraz uczestniczy w różnych inicjatywach współpracy regionalnej. Aktywność ta umożliwia rozwijanie kontaktów politycznych i gospodarczych, uzgadnianie stanowisk w sprawach istotnych dla regionu oraz podejmowanie wspólnych działań dotyczących bezpieczeństwa, infrastruktury i rozwoju gospodarczego.
Szczególne znaczenie dla polskiej polityki zagranicznej mają stosunki z państwami Europy Środkowo-Wschodniej, zwłaszcza z sąsiadami znajdującymi się na wschód od Polski. Relacje te są uwarunkowane zarówno współczesnymi interesami politycznymi i gospodarczymi, jak i wspólną, często skomplikowaną historią. Polska wielokrotnie starała się wspierać procesy integracji europejskiej oraz demokratyzacji państw położonych na wschód od jej granic. Polityka wobec tego obszaru pozostaje jednym z istotnych kierunków działalności międzynarodowej Polski.
Położenie Polski między Zachodem a Wschodem stanowi zatem jeden z najważniejszych elementów określających jej rolę w Europie. Z jednej strony kraj jest trwałą częścią zachodnich struktur politycznych i gospodarczych, z drugiej zaś ze względu na historię, położenie oraz kontakty z państwami Europy Wschodniej posiada szczególne doświadczenie dotyczące tego regionu. Może ono wpływać na sposób formułowania polskiej polityki zagranicznej oraz podejmowane działania na forum Unii Europejskiej i innych organizacji międzynarodowych.
Znaczenie Polski można również analizować przez pryzmat jej potencjału gospodarczego. Rozwój gospodarki po rozpoczęciu transformacji ustrojowej umożliwił stopniowe zwiększanie pozycji Polski na arenie europejskiej. Duży rynek wewnętrzny, liczba ludności, rozwijający się sektor usług i przemysłu oraz położenie na ważnych szlakach transportowych tworzą podstawę aktywności gospodarczej kraju. Polska pełni również rolę istotnego partnera handlowego dla wielu państw regionu, a współpraca gospodarcza stanowi jeden z najważniejszych elementów integracji Europy Środkowo-Wschodniej.
Rola Polski nie ogranicza się jednak wyłącznie do polityki i gospodarki. Znaczenie państwa wynika także z jego potencjału społecznego, kulturowego i historycznego. Polska należy do krajów, których historia była w istotny sposób związana zarówno z Europą Zachodnią, jak i Wschodnią. To położenie kulturowe i cywilizacyjne wpływało na rozwój państwa oraz jego relacje z sąsiadami. Współcześnie może stanowić podstawę działań służących wzmacnianiu dialogu i współpracy regionalnej.
Analizując pozycję Polski, należy jednocześnie uwzględnić problemy występujące w całym regionie. Europa Środkowo-Wschodnia pozostaje obszarem, w którym widoczne są różnice w poziomie rozwoju gospodarczego, jakości instytucji demokratycznych, kierunkach polityki zagranicznej czy stopniu integracji ze strukturami europejskimi. W niektórych państwach występują tendencje określane jako reżimy hybrydowe, w których instytucje demokratyczne współistnieją z mechanizmami ograniczającymi konkurencję polityczną i funkcjonowanie społeczeństwa obywatelskiego. Problemem pozostają również napięcia polityczne i etniczne w niektórych częściach kontynentu, w tym na Bałkanach Zachodnich.
Współczesna sytuacja pokazuje, że bezpieczeństwo regionu nie może być rozpatrywane wyłącznie w wymiarze militarnym. Coraz większego znaczenia nabierają kwestie bezpieczeństwa energetycznego, gospodarczego, informacyjnego i cybernetycznego, a także odporności państw na kryzysy o charakterze międzynarodowym. Polska jako jedno z największych państw Europy Środkowo-Wschodniej może odgrywać ważną rolę w kształtowaniu współpracy również w tych obszarach.
Wybór tematu niniejszej pracy wynika ze znaczenia Polski dla współczesnego systemu politycznego i gospodarczego Europy Środkowo-Wschodniej. Pozycja państwa w regionie jest rezultatem działania wielu czynników, wśród których wymienić można potencjał gospodarczy, demograficzny i militarny, położenie geograficzne, członkostwo w organizacjach międzynarodowych oraz kierunki prowadzonej polityki zagranicznej. Analiza tych elementów pozwala określić, w jakim stopniu Polska może wpływać na procesy integracyjne, stosunki między państwami oraz bezpieczeństwo regionalne.
Głównym celem pracy jest przedstawienie oraz ocena roli i znaczenia Polski w Europie Środkowo-Wschodniej. Cel ten zostanie osiągnięty poprzez analizę uwarunkowań regionalnych, gospodarczych, politycznych i międzynarodowych wpływających na pozycję państwa. Szczególna uwaga zostanie poświęcona miejscu Polski w europejskim systemie gospodarczym, rozwojowi polityki zagranicznej III Rzeczypospolitej oraz relacjom ze wschodnimi sąsiadami.
Przedmiotem pracy jest pozycja Polski w systemie regionalnym Europy Środkowo-Wschodniej oraz czynniki wpływające na jej znaczenie polityczne, gospodarcze i międzynarodowe. Główny problem badawczy można przedstawić w postaci pytania: jakie czynniki determinują rolę i znaczenie Polski w Europie Środkowo-Wschodniej oraz w jaki sposób Polska wpływa na procesy polityczne, gospodarcze i integracyjne zachodzące w tym regionie? Uzupełnieniem tego problemu będzie analiza możliwości oraz ograniczeń polskiej aktywności regionalnej.
W pracy wykorzystana zostanie przede wszystkim metoda analizy literatury przedmiotu, obejmującej publikacje dotyczące stosunków międzynarodowych, regionalizmu, integracji europejskiej, polityki zagranicznej oraz gospodarki. Zastosowana zostanie również analiza porównawcza, pozwalająca na przedstawienie pozycji Polski na tle innych państw Europy Środkowo-Wschodniej. Ważne będzie także uwzględnienie procesów historycznych wpływających na współczesny kształt regionu i relacje między jego państwami.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy rozdział ma charakter teoretyczny i dotyczy systemu regionalnego Europy. Omówione zostaną pojęcia regionu i regionalizmu, znaczenie regionalnych ugrupowań gospodarczych oraz główne kierunki integracji. Przedstawione zostaną także istota i formy współpracy międzynarodowej państw oraz perspektywy rozwoju regionalizmu.
Rozdział drugi poświęcony zostanie charakterystyce Europy Środkowo-Wschodniej. Przedstawione zostaną pojęcie regionu i proces transformacji jego państw, a także podstawowe cechy systemów politycznych. Omówione zostanie znaczenie współpracy regionalnej, problemy bezpieczeństwa na Bałkanach Zachodnich oraz zagadnienie reżimów hybrydowych występujących w części państw regionu. Pozwoli to określić warunki, w jakich Polska prowadzi swoją politykę regionalną.
Trzeci rozdział będzie bezpośrednio dotyczył miejsca i roli Polski w Europie Środkowo-Wschodniej. Analizie poddane zostanie znaczenie Polski w gospodarce europejskiej i światowej oraz proces kształtowania polityki zagranicznej III Rzeczypospolitej. Przedstawione zostanie również szczególne położenie Polski między zachodnią i wschodnią częścią Europy oraz stosunki ze wschodnimi sąsiadami w kontekście procesów integracji europejskiej.
Analiza roli i znaczenia Polski w Europie Środkowo-Wschodniej pozwala więc spojrzeć na państwo jako na uczestnika złożonego systemu regionalnego, którego pozycja wynika z połączenia czynników historycznych, geograficznych, politycznych, gospodarczych i strategicznych. Polska z jednej strony pozostaje częścią szerszych struktur europejskich i euroatlantyckich, z drugiej zaś posiada własne interesy regionalne i szczególną odpowiedzialność wynikającą z jej potencjału oraz położenia. Zrozumienie tych zależności jest niezbędne do właściwej oceny miejsca Polski we współczesnej Europie oraz możliwości dalszego wzmacniania jej pozycji w Europie Środkowo-Wschodniej.