Plan pracy

Wstęp

Rozdział I. Geneza i rozwój Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej

1.1. Historia powstania Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej

1.2. Cele i założenia organizacji

1.3. Proces integracji i rozwoju instytucjonalnego

Rozdział II. Struktura i funkcjonowanie Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej

2.1. Struktura organizacyjna i główne instytucje

2.2. Mechanizmy podejmowania decyzji i współpracy między państwami członkowskimi

2.3. Współpraca gospodarcza i handel wewnętrzny

Rozdział III. Wpływ Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej na gospodarki państw członkowskich

3.1. Analiza wpływu na gospodarki poszczególnych państw członkowskich

3.2. Wpływ na politykę handlową i inwestycyjną

3.3. Wyzwania i korzyści związane z członkostwem w EAWG

Rozdział IV. Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza a relacje międzynarodowe

4.1. Relacje z Unią Europejską i innymi organizacjami międzynarodowymi

4.2. Wpływ na geopolitykę i bezpieczeństwo regionalne

4.3. Perspektywy rozwoju i przyszłość EAWG

Zakończenie

Bibliografia

Wstęp

Rozpad Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w 1991 roku doprowadził do powstania nowych, formalnie suwerennych państw, które musiały zbudować własne systemy polityczne, gospodarcze i prawne. Jednocześnie państwa te pozostawały powiązane siecią zależności ukształtowanych w okresie radzieckim. Dotyczyły one między innymi handlu, transportu, energetyki, infrastruktury przemysłowej, przepływu pracowników oraz wzajemnego zaopatrzenia w surowce i produkty. Gwałtowne przerwanie części tych więzi przyczyniło się do pogłębienia problemów transformacji gospodarczej, spadku produkcji oraz obniżenia poziomu wymiany handlowej pomiędzy byłymi republikami radzieckimi.

W tych warunkach zaczęły powstawać inicjatywy służące zachowaniu lub odbudowaniu współpracy gospodarczej na obszarze poradzieckim. Jedną z pierwszych była Wspólnota Niepodległych Państw, która jednak ze względu na szeroki skład członkowski, ograniczoną skuteczność podejmowanych decyzji i zróżnicowane interesy uczestników nie stała się strukturą zapewniającą głęboką integrację gospodarczą. Część państw dążyła w rezultacie do utworzenia mniejszego ugrupowania, którego członkowie byliby gotowi do dalej idącej harmonizacji polityki celnej, handlowej i gospodarczej.

Istotną rolę w rozwoju idei integracji euroazjatyckiej odegrał prezydent Kazachstanu Nursułtan Nazarbajew, który już w 1994 roku przedstawił koncepcję utworzenia Unii Euroazjatyckiej. W następnych latach Rosja, Białoruś i Kazachstan zawierały porozumienia dotyczące unii celnej, do których dołączały następnie Kirgistan oraz Tadżykistan. Współpraca ta rozwijała się stopniowo, lecz nie zapewniała początkowo odpowiednio trwałych mechanizmów instytucjonalnych. Potrzeba usprawnienia realizacji wcześniejszych umów doprowadziła do utworzenia Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej.

Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza, określana w literaturze również międzynarodowym skrótem EurAsEC, została powołana na podstawie traktatu podpisanego 10 października 2000 roku w Astanie przez Białoruś, Kazachstan, Kirgistan, Federację Rosyjską i Tadżykistan. Jej utworzenie miało służyć przede wszystkim skuteczniejszej realizacji procesu powstawania unii celnej i wspólnej przestrzeni gospodarczej. Traktat założycielski nie ustanawiał federacji ani formalnej unii politycznej. Podstawowym przedmiotem działalności organizacji była integracja gospodarcza, chociaż jej rozwój miał również wyraźne konsekwencje polityczne i geopolityczne. ([Traktat ustanawiający Euroazjatycką Wspólnotę Gospodarczą](https://wipolex-res.wipo.int/edocs/lexdocs/treaties/en/eurasec/trt_eurasec.pdf), [oficjalna historia integracji euroazjatyckiej](https://www.eaeunion.org/?about-info=&lang=en))

Do głównych celów Wspólnoty należało stopniowe tworzenie wspólnego obszaru celnego, koordynowanie polityki handlowej, harmonizacja przepisów gospodarczych oraz znoszenie przeszkód ograniczających przepływ towarów, usług, kapitału i osób. Organizacja miała również sprzyjać współpracy w takich dziedzinach jak transport, energetyka, przemysł, rolnictwo, polityka migracyjna i rozwój infrastruktury. Realizacja tych założeń wymagała jednak pogodzenia interesów państw różniących się wielkością, potencjałem gospodarczym, strukturą handlu oraz stopniem zależności od Rosji.

Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza posiadała osobowość międzynarodowoprawną oraz własną strukturę organizacyjną. Do jej podstawowych organów należały Rada Międzypaństwowa, Komitet Integracyjny, Zgromadzenie Międzyparlamentarne oraz Sąd Wspólnoty. Rada Międzypaństwowa, działająca na poziomie głów państw i szefów rządów, podejmowała najważniejsze decyzje dotyczące kierunków integracji. Komitet Integracyjny był organem stałym, odpowiedzialnym między innymi za przygotowywanie propozycji, koordynację działań i kontrolowanie realizacji przyjętych ustaleń. Zgromadzenie Międzyparlamentarne miało wspierać zbliżanie ustawodawstwa państw członkowskich, natomiast Sąd miał zapewniać właściwe stosowanie aktów prawnych Wspólnoty i rozstrzyganie sporów wynikających z ich interpretacji.

Stworzenie instytucji nie oznaczało jednak pełnego przeniesienia kompetencji państwowych na poziom ponadnarodowy. EurAsEC pozostawała organizacją międzyrządową, w której zasadniczą rolę odgrywały władze państw członkowskich. Skuteczność podejmowanych decyzji zależała od ich wdrożenia do krajowych porządków prawnych oraz od gotowości rządów do przestrzegania wspólnie uzgodnionych zasad. Powodowało to różnicę pomiędzy formalnie przyjmowanymi celami integracyjnymi a rzeczywistym stopniem ich realizacji.

Członkostwo w Euroazjatyckiej Wspólnocie Gospodarczej nie było w pełni stabilne. Organizację utworzyło pięć państw, natomiast w 2006 roku dołączył do niej Uzbekistan. Państwo to już w 2008 roku zawiesiło jednak udział w pracach Wspólnoty. Status obserwatora posiadały między innymi Armenia, Mołdawia i Ukraina. Zróżnicowane formy uczestnictwa pokazywały, że państwa poradzieckie odmiennie oceniały korzyści i koszty integracji kierowanej w znacznej mierze przez Rosję. Dla części z nich ważniejsze pozostawały relacje z Unią Europejską, Chinami, Stanami Zjednoczonymi lub innymi partnerami, a przyjęcie zobowiązań wynikających z udziału w unii celnej mogło ograniczać samodzielność polityki handlowej.

W 2003 roku Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza uzyskała status obserwatora przy Zgromadzeniu Ogólnym Organizacji Narodów Zjednoczonych. Stanowiło to potwierdzenie jej międzynarodowej podmiotowości i umożliwiło przedstawianie działalności Wspólnoty na szerszym forum. Nie usuwało jednak problemów związanych z faktyczną skutecznością organizacji. Znaczna część przyjmowanych dokumentów miała charakter programowy, a tempo wdrażania wspólnych regulacji pozostawało nierównomierne. ([Organizacja Narodów Zjednoczonych – status obserwatora EurAsEC](https://digitallibrary.un.org/record/508137))

Jednym z podstawowych uwarunkowań funkcjonowania EurAsEC była wyraźna asymetria potencjałów gospodarczych. Federacja Rosyjska dysponowała największym rynkiem, kapitałem, bazą surowcową i wpływami politycznymi. Pozostałe państwa członkowskie były w różnym stopniu uzależnione od dostępu do rosyjskiego rynku pracy, infrastruktury przesyłowej, inwestycji i dostaw surowców energetycznych. W przypadku Kirgistanu i Tadżykistanu szczególne znaczenie miały migracje zarobkowe oraz transfery pieniężne przesyłane przez obywateli zatrudnionych w Rosji. Białoruś była silnie powiązana z rosyjską gospodarką poprzez handel i sektor energetyczny, natomiast Kazachstan dążył do łączenia integracji euroazjatyckiej z prowadzeniem wielowektorowej polityki zagranicznej.

Asymetria ta powodowała, że integracja mogła być interpretowana na dwa sposoby. Z jednej strony umożliwiała mniejszym państwom dostęp do dużego rynku, ułatwiała przepływ pracowników, ograniczała część barier handlowych oraz sprzyjała rozwojowi infrastruktury. Z drugiej strony tworzyła ryzyko dominacji największego uczestnika i podporządkowania procesów gospodarczych jego interesom. Dlatego ocena EurAsEC wymaga rozróżnienia formalnej równości państw członkowskich od ich rzeczywistych możliwości wpływania na decyzje i kierunki rozwoju organizacji.

Przedmiotem dyskusji pozostaje również gospodarcza skuteczność Wspólnoty. Wzrost handlu między państwami członkowskimi nie musiał wynikać wyłącznie z integracji instytucjonalnej. Na jego wielkość wpływały także ceny surowców, koniunktura gospodarcza, kursy walut, migracje zarobkowe oraz sytuacja na rynkach światowych. Jednocześnie samo zniesienie określonych barier celnych nie usuwało przeszkód administracyjnych, technicznych i infrastrukturalnych. Z tego względu badanie wpływu EurAsEC nie może ograniczać się do zestawienia wartości wymiany handlowej przed utworzeniem organizacji i po jej powstaniu.

Najbardziej zaawansowany etap integracji objął początkowo jedynie część państw EurAsEC. Rosja, Białoruś i Kazachstan rozpoczęły tworzenie unii celnej, a następnie wspólnej przestrzeni gospodarczej. Pokazywało to istnienie integracji o zróżnicowanej prędkości, w ramach której nie wszyscy członkowie byli gotowi do jednoczesnego przyjmowania takich samych zobowiązań. Unia Celna rozpoczęła funkcjonowanie w 2010 roku, natomiast od 2012 roku rozwijano Wspólną Przestrzeń Gospodarczą oraz działalność Euroazjatyckiej Komisji Gospodarczej.

Utworzenie tych struktur zmieniło rolę Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej. Część jej zadań była przejmowana przez instytucje głębszej integracji, obejmujące przede wszystkim Rosję, Białoruś i Kazachstan. EurAsEC zaczęła tracić znaczenie jako odrębne ugrupowanie, chociaż pozostawała ważnym etapem budowania podstaw prawnych i organizacyjnych kolejnego projektu integracyjnego.

Dnia 29 maja 2014 roku Rosja, Białoruś i Kazachstan podpisały w Astanie Traktat o Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej. Następnie do nowej organizacji przystąpiły Armenia i Kirgistan. Traktat wszedł w życie 1 stycznia 2015 roku i ustanowił organizację integracji regionalnej wyposażoną w międzynarodową osobowość prawną. Jej podstawowym założeniem stało się zapewnienie swobodnego przepływu towarów, usług, kapitału i pracowników oraz prowadzenie uzgodnionej albo wspólnej polityki w określonych dziedzinach gospodarki. ([Euroazjatycka Komisja Gospodarcza – wejście w życie Traktatu o EUG](https://eec.eaeunion.org/en/news/01-01-2015-1/))

Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza nie została jedynie przemianowana na Euroazjatycką Unię Gospodarczą. Były to odrębne organizacje, różniące się podstawą prawną, zakresem kompetencji, strukturą i składem członkowskim. Dnia 10 października 2014 roku w Mińsku podpisano traktat o zakończeniu działalności EurAsEC. Organizacja przestała funkcjonować z końcem 2014 roku, natomiast część jej dorobku prawnego i doświadczeń została wykorzystana przy tworzeniu EUG. ([oficjalna informacja o rozwiązaniu EurAsEC](https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1400000266))

Rozróżnienie obu organizacji ma zasadnicze znaczenie dla poprawności niniejszej pracy. Analiza struktury, działalności i osiągnięć Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej powinna obejmować przede wszystkim lata 2000–2014. Wydarzenia po 1 stycznia 2015 roku odnoszą się natomiast do Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej. Mogą być uwzględniane jako następstwa działalności EurAsEC, ale nie powinny być przedstawiane jako dalsze funkcjonowanie tej samej organizacji.

EurAsEC może być rozpatrywana jako etap przejściowy pomiędzy luźną współpracą w ramach Wspólnoty Niepodległych Państw a bardziej zinstytucjonalizowaną integracją realizowaną przez Euroazjatycką Unię Gospodarczą. Wspólnota przyczyniła się do wypracowania mechanizmów regularnej współpracy, harmonizacji części regulacji i utworzenia unii celnej przez grupę najbardziej zaangażowanych państw. Jednocześnie nie zdołała doprowadzić do jednakowego poziomu integracji wszystkich członków ani wyeliminować sprzeczności wynikających z nierównego potencjału gospodarczego, rozbieżnych interesów i niechęci do przekazywania kompetencji organom wspólnym.

Integracja euroazjatycka miała ponadto znaczenie geopolityczne. Dla Federacji Rosyjskiej stanowiła sposób utrzymywania wpływów na obszarze poradzieckim oraz budowania regionalnego ugrupowania gospodarczego zdolnego do występowania wobec Unii Europejskiej, Chin i innych uczestników gospodarki światowej. Dla pozostałych państw mogła być źródłem korzyści ekonomicznych, lecz jednocześnie wiązała się z koniecznością równoważenia stosunków z Rosją oraz innymi partnerami międzynarodowymi. Nie oznacza to jednak, że wszystkie decyzje integracyjne można wyjaśniać wyłącznie rosyjską presją. Państwa członkowskie kierowały się również własnymi kalkulacjami dotyczącymi handlu, zatrudnienia, inwestycji i bezpieczeństwa gospodarczego.

Szczególne znaczenie dla analizy geopolitycznego wymiaru EurAsEC ma postawa Ukrainy. Państwo to posiadało status obserwatora, ale nie zdecydowało się na pełne członkostwo i ostatecznie wybrało rozwijanie współpracy oraz stowarzyszenie z Unią Europejską. Przypadek Ukrainy pokazuje, że euroazjatycki projekt integracyjny funkcjonował w otoczeniu konkurencyjnych modeli współpracy regionalnej. Wybór pomiędzy pogłębianiem relacji z Unią Europejską a przyjęciem zobowiązań wynikających z integracji celnej z Rosją stał się jednym z najważniejszych problemów politycznych w regionie.

Przedmiotem niniejszej pracy jest geneza, struktura, funkcjonowanie i znaczenie Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej w latach 2000–2014, a także jej rola w procesie tworzenia Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej. Głównym celem pracy jest ocena, w jakim stopniu EurAsEC przyczyniła się do pogłębienia integracji gospodarczej państw obszaru poradzieckiego oraz stworzyła instytucjonalne i prawne podstawy kolejnego etapu tego procesu.

Główny problem badawczy został sformułowany w postaci pytania: w jakim zakresie Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza zrealizowała cele integracyjne i przygotowała powstanie Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej? Problemy szczegółowe dotyczą uwarunkowań powstania organizacji, skuteczności jej instytucji, wpływu na handel i współpracę gospodarczą, znaczenia asymetrii między państwami członkowskimi oraz przyczyn zakończenia działalności Wspólnoty.

W pracy przyjęto hipotezę, że Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza nie zrealizowała wszystkich deklarowanych celów w odniesieniu do całego składu członkowskiego, ale odegrała istotną rolę jako struktura przejściowa. Umożliwiła wypracowanie części podstaw prawnych, instytucjonalnych i organizacyjnych, które zostały następnie wykorzystane przez Rosję, Białoruś i Kazachstan podczas tworzenia unii celnej, wspólnej przestrzeni gospodarczej i Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej.

Do realizacji celu pracy zostaną zastosowane metoda historyczna, analiza instytucjonalno-prawna, metoda porównawcza oraz analiza danych statystycznych dotyczących handlu i przepływów gospodarczych. Podstawę źródłową będą stanowiły traktaty, decyzje organów Wspólnoty, dokumenty międzynarodowe, opracowania statystyczne i literatura naukowa. Przy analizowaniu materiałów publikowanych przez instytucje integracji euroazjatyckiej konieczne będzie uwzględnienie ich oficjalnego i niekiedy promocyjnego charakteru oraz skonfrontowanie ich z niezależnymi analizami.

Praca składa się z czterech rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawione zostaną historyczne i gospodarcze uwarunkowania powstania Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej, jej cele oraz etapy rozwoju. Rozdział drugi będzie poświęcony podstawom prawnym, strukturze instytucjonalnej i mechanizmom podejmowania decyzji. W rozdziale trzecim przeanalizowane zostaną rezultaty integracji, ze szczególnym uwzględnieniem handlu, unii celnej, przepływu pracowników oraz korzyści i kosztów ponoszonych przez państwa członkowskie. Rozdział czwarty obejmie ocenę geopolitycznego znaczenia Wspólnoty, przyczyny zakończenia jej działalności oraz jej wpływ na powstanie Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej.

Podjęcie niniejszego tematu pozwala lepiej zrozumieć specyfikę integracji regionalnej na obszarze poradzieckim. Historia EurAsEC pokazuje, że proces ten nie przebiegał liniowo i nie obejmował wszystkich państw w jednakowym stopniu. Był rezultatem jednoczesnego oddziaływania interesów gospodarczych, ambicji politycznych, zależności historycznych oraz konkurencji pomiędzy różnymi kierunkami współpracy międzynarodowej. Ocena działalności Wspólnoty może zatem dostarczyć wniosków dotyczących zarówno skuteczności instytucji regionalnych, jak i roli asymetrii gospodarczej oraz politycznej w procesach integracyjnych.