Plan pracy
Wstęp
Rozdział I. Tło polityczne i militarne II wojny światowej w 1944 roku
1.1. Stan wojenny i sytuacja frontów w Europie w 1944 roku
1.2. Polityka aliancka wobec Polski i sytuacja w Warszawie
1.3. Przesłanki do wybuchu powstania warszawskiego
Rozdział II. Postawa ZSRR wobec powstania warszawskiego
2.1. Polityka ZSRR wobec Polski w latach 1944-1945
2.2. Reakcja ZSRR na wybuch powstania warszawskiego
2.3. Relacje między ZSRR a Armią Krajową
Rozdział III. Analiza działań militarnych i politycznych ZSRR
3.1. Działania wojsk radzieckich w rejonie Warszawy
3.2. Sytuacja na froncie wschodnim i jej wpływ na powstanie warszawskie
3.3. Decyzje polityczne ZSRR dotyczące pomocy dla powstańców
Rozdział IV. Wpływ postawy ZSRR na przebieg i skutki powstania warszawskiego
4.1. Skutki braku wsparcia radzieckiego dla powstańców
4.2. Polityczne i społeczne konsekwencje powstania warszawskiego dla Polski i ZSRR
4.3. Długofalowe skutki dla stosunków polsko-radzieckich
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Powstanie warszawskie, które wybuchło 1 sierpnia 1944 roku, było jednym z najważniejszych, a zarazem najbardziej dramatycznych wydarzeń II wojny światowej na ziemiach polskich. Stanowiło kulminacyjny moment działalności polskiego państwa podziemnego i Armii Krajowej, a jego zasadniczym celem było wyzwolenie Warszawy spod okupacji niemieckiej przed wkroczeniem do miasta Armii Czerwonej. Powstańcy zamierzali nie tylko podjąć walkę z niemieckim okupantem, lecz także zamanifestować istnienie legalnych polskich władz oraz zdolność Polaków do samodzielnego odzyskania kontroli nad stolicą. Z tego względu powstanie od początku miało zarówno wymiar militarny, jak i polityczny.
Decyzja o rozpoczęciu walk zapadła w wyjątkowo skomplikowanej sytuacji. Latem 1944 roku wojska niemieckie na froncie wschodnim znajdowały się w odwrocie, a Armia Czerwona szybko przesuwała się na zachód. Wśród części polskiego społeczeństwa oraz dowództwa Armii Krajowej pojawiła się nadzieja, że niemiecka okupacja zbliża się do końca. Jednocześnie coraz wyraźniejszy stawał się problem przyszłości politycznej Polski. Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, będący formalnie jednym z najważniejszych członków koalicji antyhitlerowskiej, prowadził bowiem wobec Polski politykę podporządkowaną własnym interesom strategicznym. Stosunki między rządem Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie a władzami radzieckimi były niezwykle napięte, a ich pogorszenie miało bezpośredni wpływ na sytuację polskich struktur niepodległościowych.
Powstanie warszawskie należy więc rozpatrywać nie tylko jako walkę z okupantem niemieckim. Było ono także elementem szerszej rywalizacji politycznej dotyczącej tego, kto będzie sprawował władzę w Polsce po zakończeniu wojny oraz jaki będzie charakter przyszłego państwa polskiego. Armia Krajowa i struktury Polskiego Państwa Podziemnego uznawały zwierzchnictwo rządu polskiego na uchodźstwie. Tymczasem władze ZSRR popierały środowiska polityczne związane z komunistami i dążyły do stworzenia w Polsce systemu politycznego pozostającego w radzieckiej strefie wpływów. W tej sytuacji sukces powstania i przejęcie przez legalne polskie struktury kontroli nad Warszawą mogły istotnie skomplikować realizację radzieckich planów politycznych.
Walki rozpoczęte 1 sierpnia 1944 roku miały według pierwotnych założeń trwać stosunkowo krótko, jednak szybko przerodziły się w długotrwałą i niezwykle wyniszczającą bitwę. Powstańcy, pomimo ograniczonego uzbrojenia i trudnych warunków, przez wiele tygodni stawiali opór znacznie lepiej wyposażonym oddziałom niemieckim. W walkach uczestniczyli nie tylko żołnierze Armii Krajowej i innych organizacji konspiracyjnych, lecz również ludność cywilna, która poniosła ogromne straty. Powstanie zakończyło się kapitulacją 2 października 1944 roku, po 63 dniach walk. Jego skutkiem były śmierć dziesiątek tysięcy ludzi, wysiedlenie mieszkańców miasta oraz ogromne zniszczenia Warszawy.
Jednym z najbardziej dyskutowanych zagadnień związanych z historią powstania pozostaje postawa ZSRR. W momencie rozpoczęcia walk Armia Czerwona znajdowała się w bezpośrednim sąsiedztwie Warszawy, co powodowało, że możliwość radzieckiego wsparcia miała ogromne znaczenie dla sytuacji powstańców. Dowództwo polskie liczyło, że pojawienie się powstania w stolicy zbiegnie się w czasie z wkroczeniem wojsk radzieckich i umożliwi szybkie wyparcie Niemców z miasta. Tak się jednak nie stało. Ofensywa radziecka została zahamowana, a powstańcy przez większość czasu pozostawali bez bezpośredniego wsparcia wojsk znajdujących się na wschód od Wisły.
Ocena przyczyn zatrzymania działań radzieckich w rejonie Warszawy stała się przedmiotem licznych sporów historycznych. W analizach zwraca się uwagę zarówno na kwestie militarne, takie jak wyczerpanie jednostek radzieckich po intensywnej ofensywie, problemy logistyczne, opór wojsk niemieckich czy konieczność reorganizacji sił, jak i na czynniki polityczne związane ze stosunkiem Józefa Stalina do Armii Krajowej oraz polskiego rządu na uchodźstwie. Z tego względu postawy ZSRR wobec powstania warszawskiego nie można analizować wyłącznie przez pryzmat sytuacji na froncie. Konieczne jest uwzględnienie szerszego kontekstu politycznego oraz planów radzieckiego kierownictwa dotyczących powojennego układu sił w Europie Środkowo-Wschodniej.
Istotnym problemem były również relacje pomiędzy władzami radzieckimi a Armią Krajową. Dla ZSRR polskie struktury podziemne podporządkowane rządowi w Londynie stanowiły przeszkodę w realizowaniu własnej koncepcji przyszłego ustroju Polski. W miarę przesuwania się Armii Czerwonej na zachód coraz częściej dochodziło do rozbrajania oddziałów Armii Krajowej, aresztowania ich dowódców oraz ograniczania działalności struktur pozostających poza kontrolą władz komunistycznych. Sytuacja ta pokazuje, że relacje między ZSRR a polskim podziemiem niepodległościowym miały charakter znacznie bardziej skomplikowany niż relacje typowe dla państw walczących przeciwko wspólnemu przeciwnikowi.
Postawa ZSRR wobec powstania warszawskiego miała również wymiar międzynarodowy. Wielka Brytania i Stany Zjednoczone podejmowały próby udzielania powstańcom pomocy, między innymi poprzez zrzuty broni, amunicji i zaopatrzenia. Skuteczność tych działań była jednak ograniczona przez znaczne odległości oraz brak możliwości pełnej współpracy z władzami radzieckimi. Kwestia wykorzystywania lotnisk znajdujących się na terenach kontrolowanych przez Armię Czerwoną stała się jednym z elementów napięć pomiędzy aliantami. Pokazuje to, że powstanie warszawskie, chociaż miało miejsce w jednym mieście, pozostawało bezpośrednio związane z szerszymi interesami mocarstw uczestniczących w wojnie.
Szczególnego znaczenia nabiera w tym kontekście pytanie, w jakim stopniu działania lub zaniechania władz radzieckich wpłynęły na przebieg powstania. Brak szybkiego i skutecznego wsparcia ze wschodu oznaczał, że powstańcy zostali zmuszeni do prowadzenia długotrwałych walk przy ogromnych niedoborach uzbrojenia, amunicji, żywności i środków medycznych. Jednocześnie Niemcy mogli skoncentrować znaczne siły na likwidacji polskiego oporu. Upadek powstania doprowadził natomiast do osłabienia jednego z najważniejszych ośrodków politycznych i militarnych związanych z rządem polskim na uchodźstwie, co miało istotne znaczenie dla sytuacji politycznej w Polsce w końcowej fazie wojny.
Analizując stosunek ZSRR do powstania warszawskiego, należy zachować rozróżnienie pomiędzy oceną militarnych możliwości Armii Czerwonej a politycznymi interesami radzieckiego kierownictwa. Nie wszystkie decyzje dotyczące przebiegu działań wojskowych można tłumaczyć wyłącznie względami politycznymi, podobnie jak nie sposób całkowicie oddzielić sytuacji militarnej od politycznych planów Józefa Stalina wobec Polski. Zasadniczym zadaniem jest więc zestawienie obu grup czynników oraz próba określenia ich znaczenia dla radzieckiej postawy podczas trwających 63 dni walk.
Wybór tematu niniejszej pracy wynika z historycznego znaczenia powstania warszawskiego oraz szczególnej roli, jaką postawa ZSRR odegrała w jego przebiegu i późniejszych ocenach tego wydarzenia. Problem stosunku władz radzieckich do walczącej Warszawy jest istotny nie tylko dla zrozumienia samego powstania, ale również dla poznania mechanizmów radzieckiej polityki wobec Polski w końcowej fazie II wojny światowej. Analiza tego zagadnienia pozwala lepiej zrozumieć proces stopniowego podporządkowywania Polski wpływom ZSRR oraz źródła konfliktu pomiędzy polskim obozem niepodległościowym a władzami radzieckimi.
Głównym celem niniejszej pracy jest przedstawienie i analiza postawy ZSRR wobec powstania warszawskiego oraz określenie jej wpływu na przebieg i konsekwencje walk. Realizacja tego celu wymaga omówienia sytuacji politycznej i militarnej w Europie w 1944 roku, scharakteryzowania polityki ZSRR wobec Polski, przedstawienia relacji radzieckich władz z Armią Krajową oraz przeanalizowania działań Armii Czerwonej prowadzonych w rejonie Warszawy. Istotne będzie również wskazanie politycznych konsekwencji upadku powstania dla powojennego położenia Polski.
Przedmiotem pracy jest polityka oraz działalność militarna ZSRR wobec powstania warszawskiego w szerokim kontekście stosunków polsko-radzieckich. Główny problem badawczy można sformułować w postaci pytania: jakie czynniki militarne i polityczne wpłynęły na postawę ZSRR wobec powstania warszawskiego oraz jakie konsekwencje przyniosła ta postawa dla przebiegu i wyniku powstania? Z problemem tym związane są również pytania dotyczące znaczenia stosunków między władzami radzieckimi a Armią Krajową, możliwości udzielenia pomocy powstańcom oraz miejsca wydarzeń warszawskich w szerszej strategii politycznej ZSRR wobec Polski.
W pracy zastosowana zostanie przede wszystkim metoda analizy źródeł historycznych oraz literatury przedmiotu. Wykorzystane zostaną opracowania dotyczące powstania warszawskiego, historii Polski podczas II wojny światowej, polityki ZSRR oraz stosunków między mocarstwami alianckimi. Analiza porównawcza różnych stanowisk historiograficznych pozwoli na przedstawienie problemu z uwzględnieniem jego złożoności oraz oddzielenie ustaleń dotyczących sytuacji militarnej od interpretacji odnoszących się do motywów politycznych.
Praca składa się z czterech rozdziałów. Pierwszy rozdział poświęcony zostanie przedstawieniu politycznego i militarnego tła wydarzeń 1944 roku. Omówiona zostanie sytuacja na najważniejszych frontach wojny, polityka państw alianckich wobec Polski oraz położenie Warszawy. Przedstawione zostaną także przesłanki, które doprowadziły dowództwo Armii Krajowej do podjęcia decyzji o rozpoczęciu powstania.
W rozdziale drugim analizie poddana zostanie bezpośrednio postawa ZSRR wobec Polski i powstania warszawskiego. Przedstawiona zostanie radziecka polityka wobec Polski w latach 1944–1945, reakcja władz ZSRR na rozpoczęcie walk w Warszawie oraz charakter relacji pomiędzy ZSRR a Armią Krajową.
Trzeci rozdział poświęcony będzie analizie militarnych i politycznych działań Związku Radzieckiego. Omówione zostaną operacje Armii Czerwonej w rejonie Warszawy, sytuacja na froncie wschodnim oraz jej znaczenie dla możliwości kontynuowania ofensywy. Przeanalizowane zostaną także decyzje władz radzieckich dotyczące ewentualnego wsparcia walczącej Warszawy oraz współpracy z pozostałymi aliantami.
W ostatnim, czwartym rozdziale przedstawione zostaną skutki postawy ZSRR wobec powstania. Analizie poddane będą konsekwencje braku skutecznego wsparcia dla sytuacji powstańców, wpływ klęski powstania na układ polityczny w Polsce oraz długofalowe następstwa tych wydarzeń dla stosunków polsko-radzieckich. Pozwoli to spojrzeć na powstanie warszawskie nie tylko jako na wydarzenie militarne, lecz także jako na jeden z momentów mających duże znaczenie dla przyszłego miejsca Polski w powojennej Europie.
Podjęcie problematyki stosunku ZSRR do powstania warszawskiego pozwala więc ukazać złożoność sytuacji Polski w końcowym okresie II wojny światowej. Państwo polskie, mimo przynależności do koalicji antyhitlerowskiej, znajdowało się w wyjątkowo trudnym położeniu pomiędzy wycofującymi się wojskami niemieckimi a nadciągającą Armią Czerwoną, której zwycięstwa oznaczały wprawdzie koniec niemieckiej okupacji, lecz jednocześnie otwierały nowy etap zależności politycznej. Zrozumienie postawy ZSRR wobec powstania warszawskiego jest zatem niezbędne nie tylko dla właściwej oceny wydarzeń sierpnia i września 1944 roku, ale również dla wyjaśnienia procesów, które wpłynęły na polityczne losy Polski w kolejnych dziesięcioleciach.