PLAN PRACY LICENCJACKIEJ
WSTĘP
ROZDZIAŁ I. ISTOTA GLOBALIZACJI
1.1. Pojęcie i istota globalizacji
1.2. Geneza i przyczyny procesu globalizacji
1.3. Elementy pozytywne i negatywne globalizacji
1.4. Cechy szczególne gospodarki globalnej
ROZDZIAŁ II. GLOBALNE KRYZYSY GOSPODARCZE
2.1. Podatność gospodarki na zjawiska kryzysowe
2.2. Cykle gospodarcze w gospodarce światowej
2.3. Wielki oraz aktualny globalny kryzys gospodarczy – podobieństwa i różnice
ROZDZIAŁ III. WPŁYW GLOBALIZACJI NA WSPÓŁCZESNY KRYZYS GOSPODARCZY
3.1. Przyczyny współczesnego kryzysu gospodarczego
3.2. Przebieg współczesnego kryzysu gospodarczego
3.3. Skutki współczesnego kryzysu gospodarczego
ZAKOŃCZENIE
BIBLIOGRAFIA
SPIS RYSUNKÓW
SPIS TABEL
Wstęp
Globalizacja jest jednym z najważniejszych procesów kształtujących współczesne stosunki gospodarcze, społeczne i polityczne. Jej rozwój prowadzi do coraz większego powiązania gospodarek narodowych, przedsiębiorstw, instytucji finansowych i społeczeństw. W rezultacie procesy zachodzące w jednym państwie mogą stosunkowo szybko oddziaływać na sytuację podmiotów funkcjonujących w innych częściach świata. Rozwój międzynarodowego handlu, swobodniejszy przepływ kapitału, postęp technologiczny, zwiększenie mobilności ludzi oraz szybki obieg informacji przyczyniają się do tworzenia gospodarki światowej charakteryzującej się wysokim stopniem wzajemnej zależności.
Proces globalizacji posiada złożony charakter i nie ogranicza się wyłącznie do sfery gospodarczej. Obejmuje również przemiany społeczne, kulturowe, technologiczne i polityczne. Z ekonomicznego punktu widzenia szczególne znaczenie mają rozwój handlu międzynarodowego, wzrost znaczenia inwestycji zagranicznych, działalność korporacji transnarodowych oraz integracja rynków finansowych. Zjawiska te umożliwiają bardziej efektywne wykorzystywanie zasobów, zwiększają skalę specjalizacji oraz pozwalają przedsiębiorstwom docierać do nowych rynków. Jednocześnie powodują jednak, że problemy występujące w jednej części światowej gospodarki mogą przenosić się na inne państwa.
Globalizacji nie można więc oceniać wyłącznie pozytywnie lub negatywnie. Z jednej strony sprzyja ona wzrostowi gospodarczemu, zwiększeniu wymiany handlowej, transferowi technologii, rozpowszechnianiu wiedzy oraz poprawie dostępności wielu dóbr i usług. Przedsiębiorstwa uzyskują możliwość prowadzenia działalności na większą skalę, korzystania z globalnych źródeł zaopatrzenia oraz pozyskiwania kapitału na międzynarodowych rynkach. Konsumenci mogą natomiast korzystać ze znacznie większej oferty produktów oraz usług pochodzących z różnych części świata.
Z drugiej strony globalizacja zwiększa stopień wzajemnego uzależnienia gospodarek. Im bardziej rozwinięte są powiązania handlowe, finansowe i produkcyjne, tym większe może być znaczenie wydarzeń zachodzących poza granicami danego państwa. Spadek popytu u ważnego partnera handlowego, kryzys dużej instytucji finansowej, zakłócenie dostaw strategicznych surowców czy nagła zmiana przepływów kapitału mogą wpływać na produkcję, zatrudnienie, inwestycje oraz sytuację finansową przedsiębiorstw w wielu krajach jednocześnie.
Problem ten posiada szczególne znaczenie w przypadku kryzysów gospodarczych. Kryzysy nie są zjawiskiem charakterystycznym wyłącznie dla gospodarki globalnej. Występowały również w okresach, w których stopień międzynarodowej integracji był znacznie mniejszy. Globalizacja nie może więc zostać uznana za jedyną przyczynę ich powstawania. Może natomiast wpływać na sposób, tempo oraz skalę ich rozprzestrzeniania się.
W warunkach gospodarki globalnej istnieje wiele kanałów transmisji kryzysu. Jednym z najważniejszych jest handel międzynarodowy. Jeżeli duża gospodarka doświadcza spadku produkcji i konsumpcji, może ograniczyć import. Zmniejszenie popytu na towary zagraniczne wpływa wówczas na przedsiębiorstwa działające w krajach eksportujących. Pogorszenie ich sytuacji może prowadzić do ograniczenia inwestycji i zatrudnienia, co z kolei wpływa na sytuację dochodową gospodarstw domowych.
Drugim ważnym kanałem są międzynarodowe rynki finansowe. Przepływ kapitału pomiędzy państwami umożliwia finansowanie inwestycji oraz rozwój przedsiębiorstw, ale jednocześnie zwiększa wrażliwość gospodarek na zmiany nastrojów inwestorów. W warunkach wzrostu niepewności może dochodzić do szybkiego wycofywania kapitału, spadku cen aktywów, ograniczenia dostępności finansowania i pogorszenia sytuacji sektora bankowego. Kryzys zaufania może przy tym bardzo szybko przekraczać granice państw.
Istotną rolę odgrywa także międzynarodowy system bankowy. Banki i inne instytucje finansowe funkcjonują na wielu rynkach, posiadają wzajemne należności i zobowiązania oraz uczestniczą w globalnych przepływach kapitału. Problemy dużej instytucji mogą więc wpływać na jej kontrahentów i prowadzić do zwiększenia niepewności w całym sektorze. Ograniczenie dostępności kredytu przekłada się następnie na sytuację przedsiębiorstw i gospodarstw domowych, powodując przenoszenie problemów z sektora finansowego do realnej gospodarki.
Kolejnym elementem gospodarki globalnej są międzynarodowe łańcuchy dostaw. Współczesna produkcja jest często rozproszona pomiędzy wiele państw. Poszczególne części i komponenty mogą powstawać w różnych regionach, a produkt finalny być montowany jeszcze w innym miejscu. Takie rozwiązanie pozwala przedsiębiorstwom korzystać z przewag kosztowych i specjalizacji, ale jednocześnie zwiększa podatność produkcji na zakłócenia występujące w innych krajach. Problemy jednego dostawcy mogą powodować trudności przedsiębiorstw działających nawet na innych kontynentach.
W tym kontekście globalizacja tworzy swoisty paradoks. Te same mechanizmy, które w okresach dobrej koniunktury umożliwiają szybki rozwój gospodarczy, w sytuacji kryzysowej mogą przyczyniać się do szybkiego przenoszenia negatywnych zjawisk. Rozbudowane powiązania handlowe zwiększają możliwości sprzedaży, ale mogą również przenosić spadek popytu. Integracja finansowa ułatwia pozyskiwanie kapitału, ale może prowadzić do szybkiego odpływu środków. Międzynarodowe łańcuchy dostaw zwiększają efektywność, lecz w warunkach zakłóceń mogą stawać się źródłem problemów produkcyjnych.
Z tego względu podatność gospodarki na kryzysy powinna być analizowana z uwzględnieniem stopnia jej otwartości oraz charakteru powiązań międzynarodowych. Państwa posiadające silnie rozwinięty eksport mogą być szczególnie wrażliwe na pogorszenie koniunktury u głównych partnerów handlowych. Gospodarki w znacznym stopniu zależne od zagranicznego kapitału mogą silniej odczuwać jego odpływ. Z kolei państwa importujące strategiczne surowce mogą być narażone na konsekwencje zakłóceń podaży i gwałtownych zmian cen.
Kryzysy gospodarcze są również związane z cyklicznym charakterem gospodarki rynkowej. Okresy szybkiego wzrostu gospodarczego przeplatają się z fazami spowolnienia i recesji. Zmianom tym towarzyszą wahania produkcji, zatrudnienia, inwestycji, konsumpcji oraz poziomu cen. Przyczyny cykli gospodarczych mogą być zróżnicowane i obejmować zarówno czynniki wewnętrzne, jak i zewnętrzne. W gospodarce globalnej szczególnego znaczenia nabiera jednak możliwość synchronizacji zmian koniunktury pomiędzy państwami.
Porównanie kryzysów występujących w różnych okresach historycznych pozwala dostrzec zarówno elementy wspólne, jak i istotne różnice. Szczególne miejsce zajmuje Wielki Kryzys zapoczątkowany pod koniec lat dwudziestych XX wieku. Jego konsekwencje objęły wiele gospodarek i doprowadziły do głębokiego spadku produkcji, inwestycji i zatrudnienia. Doświadczenia tego okresu stały się jednym z podstawowych punktów odniesienia w badaniach nad przyczynami i mechanizmami załamań gospodarczych.
Współczesne kryzysy występują jednak w zdecydowanie innym otoczeniu. Zmieniła się rola banków centralnych, skala międzynarodowych przepływów kapitału, znaczenie sektora finansowego, poziom zadłużenia oraz możliwości koordynowania polityki gospodarczej pomiędzy państwami. Znacznie większą rolę odgrywają również przedsiębiorstwa transnarodowe oraz globalne łańcuchy dostaw. Porównanie historycznych i współczesnych kryzysów umożliwia więc wskazanie, które mechanizmy pozostają trwałą cechą gospodarki rynkowej, a które wynikają z rozwoju globalizacji.
Kryzys ekonomiczny nie powinien być jednak rozpatrywany wyłącznie przez pryzmat podstawowych wskaźników makroekonomicznych. Spadek produktu krajowego brutto, ograniczenie inwestycji czy problemy sektora finansowego znajdują bezpośrednie przełożenie na sytuację społeczną. Pogorszenie koniunktury może prowadzić do wzrostu bezrobocia, zmniejszenia dochodów gospodarstw domowych, wzrostu niepewności zatrudnienia oraz ograniczenia możliwości zaspokajania potrzeb.
W ten sposób kryzys gospodarczy może przekształcić się w kryzys ekonomiczno-społeczny. Jego konsekwencje dotyczą nie tylko przedsiębiorstw czy instytucji finansowych, lecz również poszczególnych obywateli. Utrata pracy lub zmniejszenie dochodów może wpływać na poziom konsumpcji, zdolność do regulowania zobowiązań oraz możliwość finansowania edukacji, ochrony zdrowia czy innych potrzeb gospodarstwa domowego.
Długotrwałe bezrobocie może prowadzić do szczególnie poważnych konsekwencji społecznych. Osoby pozostające przez długi czas poza rynkiem pracy mogą stopniowo tracić część kwalifikacji zawodowych, mieć trudności z ponownym zatrudnieniem oraz doświadczać pogorszenia sytuacji materialnej. Kryzys może również zwiększać nierówności, jeżeli jego koszty w większym stopniu obciążają grupy posiadające mniejsze możliwości finansowe i ograniczoną zdolność dostosowania się do zmian.
Związek globalizacji z nierównościami jest jednym z najbardziej złożonych problemów dotyczących jej społecznych konsekwencji. Globalizacja może stwarzać nowe możliwości zatrudnienia, rozwijać handel i zwiększać dostęp do technologii, ale korzyści wynikające z tych procesów nie muszą być rozłożone równomiernie. Niektóre przedsiębiorstwa i grupy pracowników mogą szczególnie korzystać z otwarcia rynków, podczas gdy inne mogą odczuwać wzrost konkurencji lub utratę dotychczasowych miejsc pracy.
Proces ten jest widoczny między innymi w zmianach struktury zatrudnienia. Przedsiębiorstwa działające na globalnym rynku mogą przenosić część produkcji do krajów oferujących niższe koszty pracy albo korzystniejsze warunki prowadzenia działalności. Dla regionów przyjmujących inwestycje może oznaczać to tworzenie miejsc pracy i rozwój gospodarczy, natomiast w regionach tracących zakłady produkcyjne mogą wystąpić problemy strukturalne.
W rezultacie globalizacja może wymagać prowadzenia odpowiedniej polityki rynku pracy, edukacji oraz przekwalifikowania pracowników. Zwiększająca się konkurencja międzynarodowa sprzyja bowiem wzrostowi znaczenia kwalifikacji, wiedzy i zdolności dostosowywania się do zmian. Osoby zatrudnione w sektorach o malejącym znaczeniu mogą potrzebować wsparcia umożliwiającego podjęcie pracy w innych częściach gospodarki.
Do społecznych konsekwencji kryzysów należy także wzrost poczucia niepewności. Nawet osoby, które nie utraciły zatrudnienia, mogą ograniczać wydatki w obawie przed pogorszeniem przyszłej sytuacji. Takie zachowanie może dodatkowo osłabiać popyt wewnętrzny i przyczyniać się do utrzymywania spowolnienia gospodarczego. Pokazuje to, że kryzys posiada również istotny wymiar psychologiczny i społeczny.
Ważnym elementem globalizacji pozostaje działalność przedsiębiorstw transnarodowych. Podmioty te posiadają możliwość organizowania działalności w wielu państwach, przenoszenia produkcji, inwestowania na różnych rynkach oraz wykorzystywania globalnych źródeł finansowania. Ich działalność może przyczyniać się do wzrostu gospodarczego, tworzenia miejsc pracy i transferu technologii. Jednocześnie duża mobilność kapitału może zwiększać konkurencję pomiędzy państwami i regionami o inwestycje.
W warunkach kryzysu przedsiębiorstwa międzynarodowe mogą przenosić problemy pomiędzy swoimi jednostkami w różnych państwach. Spadek sprzedaży na jednym rynku może prowadzić do ograniczania produkcji w innych krajach, natomiast decyzje dotyczące redukcji kosztów mogą obejmować zakłady zlokalizowane w wielu regionach. Globalny charakter organizacji przedsiębiorstwa może więc wzmacniać międzynarodową transmisję zmian koniunkturalnych.
Globalizacja zmieniła również zakres możliwości samodzielnego reagowania państw na kryzysy gospodarcze. W otwartej gospodarce decyzje podejmowane przez jeden kraj mogą oddziaływać na jego partnerów handlowych i finansowych. Jednocześnie część źródeł kryzysu może znajdować się poza granicami państwa, co ogranicza skuteczność działań podejmowanych wyłącznie na poziomie krajowym.
Z tego względu coraz większego znaczenia nabiera współpraca międzynarodowa. W sytuacjach poważnych kryzysów konieczne może być koordynowanie działań rządów, banków centralnych i organizacji międzynarodowych. Dotyczy to stabilności systemu finansowego, zapewniania płynności, zasad funkcjonowania handlu międzynarodowego oraz przeciwdziałania gwałtownym przepływom kapitału.
Globalizacja nie tylko zwiększa więc możliwość przenoszenia kryzysów, ale jednocześnie tworzy potrzebę rozwijania ponadnarodowych mechanizmów przeciwdziałania ich skutkom. Współzależność gospodarcza oznacza, że stabilność jednego państwa może być częściowo uzależniona od decyzji podejmowanych w innych krajach. W rezultacie zarządzanie kryzysem staje się problemem nie tylko narodowym, ale również międzynarodowym.
Należy jednocześnie zachować ostrożność przy określaniu związku przyczynowego pomiędzy globalizacją a kryzysami. Globalizacja nie jest sama w sobie bezpośrednią przyczyną każdego załamania gospodarczego. Kryzysy mogą wynikać między innymi z nadmiernego zadłużenia, błędów polityki gospodarczej, spekulacji, niewłaściwej regulacji sektora finansowego, gwałtownego spadku popytu, problemów podażowych lub innych wstrząsów.
Znaczenie globalizacji polega przede wszystkim na stworzeniu środowiska, w którym skutki takich problemów mogą łatwiej przekraczać granice państw. Powiązania finansowe, handlowe i produkcyjne stanowią kanały transmisji zarówno pozytywnych impulsów gospodarczych, jak i negatywnych zjawisk. Tym samym globalizacja może wpływać na skalę, tempo i przestrzenny zasięg kryzysu, nawet jeżeli sama nie stanowi jego pierwotnego źródła.
Problematyka zawarta w tytule niniejszej pracy ma więc charakter wielowymiarowy. Analiza wpływu globalizacji na kryzys ekonomiczno-społeczny wymaga połączenia zagadnień dotyczących handlu międzynarodowego, finansów, cykli koniunkturalnych, przedsiębiorstw transnarodowych oraz społecznych następstw pogorszenia sytuacji gospodarczej. Pozwala to odejść od uproszczonego traktowania globalizacji jako procesu jednoznacznie korzystnego albo niekorzystnego.
Głównym celem niniejszej pracy jest przedstawienie i ocena wpływu procesów globalizacyjnych na powstawanie, rozprzestrzenianie się oraz ekonomiczne i społeczne konsekwencje współczesnych kryzysów gospodarczych. Realizacja tego celu wymaga przedstawienia istoty i genezy globalizacji, określenia jej podstawowych korzyści i zagrożeń, scharakteryzowania mechanizmów globalnych kryzysów gospodarczych oraz wskazania zależności pomiędzy stopniem integracji gospodarki światowej a skalą transmisji zjawisk kryzysowych.
Do celów szczegółowych pracy należy wyjaśnienie podstawowych pojęć związanych z globalizacją i kryzysem gospodarczym, przedstawienie przyczyn rozwoju procesów globalizacyjnych, scharakteryzowanie szczególnych cech gospodarki globalnej oraz analiza jej podatności na zakłócenia. Ważnym celem jest także przedstawienie znaczenia cykli gospodarczych oraz porównanie wybranych globalnych kryzysów.
Istotnym elementem pracy będzie określenie mechanizmów, poprzez które problemy występujące w jednej części światowej gospodarki mogą oddziaływać na inne państwa. Szczególne znaczenie mają w tym zakresie powiązania handlowe, przepływy kapitału, międzynarodowy system bankowy oraz globalne łańcuchy produkcji i dostaw. Analiza tych zależności pozwala lepiej wyjaśnić związek pomiędzy postępującą globalizacją a skalą współczesnych zjawisk kryzysowych.
Główny problem badawczy pracy można sformułować w postaci pytania: w jaki sposób proces globalizacji wpływa na przebieg, zasięg oraz ekonomiczne i społeczne skutki współczesnych kryzysów gospodarczych? Problem ten rozwijają pytania dotyczące wpływu globalizacji na podatność gospodarek na zewnętrzne wstrząsy, znaczenia poszczególnych kanałów transmisji kryzysu oraz różnic pomiędzy kryzysami występującymi w różnych okresach rozwoju światowej gospodarki.
Przyjęto założenie, że globalizacja nie stanowi samodzielnej przyczyny kryzysów gospodarczych, jednak zwiększający się stopień wzajemnego powiązania gospodarek może wpływać na szybkość i skalę przenoszenia się negatywnych zjawisk. Im większa integracja rynków finansowych, handlowych i produkcyjnych, tym większe znaczenie mogą posiadać wydarzenia zachodzące poza granicami określonego państwa.
Praca ma charakter teoretyczno-analityczny. Podstawową metodą jest analiza literatury z zakresu ekonomii, międzynarodowych stosunków gospodarczych, globalizacji oraz teorii kryzysów i cykli koniunkturalnych. Wykorzystana zostanie również metoda historyczna oraz porównawcza, pozwalająca zestawić cechy wybranych kryzysów i wskazać wpływ zmieniającej się struktury gospodarki światowej na ich przebieg.
Praca została podzielona na trzy rozdziały. Pierwszy rozdział poświęcony zostanie istocie globalizacji. Przedstawione zostaną pojęcie i najważniejsze cechy tego procesu, jego geneza oraz podstawowe przyczyny rozwoju. Następnie omówione zostaną pozytywne i negatywne konsekwencje globalizacji oraz szczególne cechy gospodarki globalnej.
Drugi rozdział będzie dotyczył globalnych kryzysów gospodarczych. W pierwszej kolejności przedstawione zostaną czynniki kształtujące podatność gospodarki na zjawiska kryzysowe oraz znaczenie cykli gospodarczych. Następnie przeprowadzona zostanie analiza porównawcza Wielkiego Kryzysu oraz wybranego współczesnego kryzysu globalnego, ze wskazaniem podobieństw i różnic w ich przyczynach, mechanizmach przebiegu oraz konsekwencjach.
Rozdział trzeci zostanie poświęcony bezpośredniej analizie wpływu globalizacji na współczesny kryzys gospodarczy. Przedstawione zostaną jego podstawowe przyczyny, następnie przebieg i mechanizmy rozprzestrzeniania się, a w ostatniej części skutki ekonomiczne i społeczne. Szczególna uwaga zostanie zwrócona na znaczenie wzajemnych zależności pomiędzy gospodarkami jako czynnika wpływającego na zasięg kryzysu.
Przyjęty układ pracy pozwala przejść od ogólnej charakterystyki globalizacji poprzez przedstawienie teorii i historii kryzysów gospodarczych do analizy zasadniczego problemu pracy, czyli wpływu globalnych współzależności na przebieg i skutki współczesnego załamania gospodarczego. Konstrukcja ta umożliwia również połączenie perspektywy ekonomicznej ze społeczną.
Podjęcie tego tematu jest uzasadnione znaczeniem globalizacji dla funkcjonowania współczesnej gospodarki. Rozwój międzynarodowych powiązań zwiększa możliwości wzrostu, handlu, inwestycji i transferu technologii, ale równocześnie powoduje, że państwa stają się bardziej wrażliwe na wydarzenia zachodzące poza ich granicami. Zrozumienie tej zależności posiada istotne znaczenie dla właściwej oceny zarówno korzyści wynikających z globalizacji, jak i zagrożeń towarzyszących pogłębianiu integracji gospodarki światowej.
Rezultatem pracy powinno być przedstawienie globalizacji jako procesu o dwoistym charakterze. Z jednej strony stwarza ona możliwości rozwoju gospodarczego i społecznego, z drugiej natomiast zwiększa liczbę kanałów, za pośrednictwem których mogą rozprzestrzeniać się zakłócenia gospodarcze. Analiza tej zależności powinna umożliwić sformułowanie wniosków dotyczących rzeczywistego znaczenia globalizacji dla współczesnych kryzysów ekonomiczno-społecznych oraz wskazać, dlaczego ich ocena wymaga uwzględnienia zarówno źródeł powstawania kryzysu, jak i mechanizmów jego międzynarodowej transmisji.