PLAN PRACY LICENCJACKIEJ
TEMAT
RYZYKO WALUTOWE I JEGO WPŁYW NA WYNIKI FINANSOWE PRZEDSIĘBIORSTWA
Wstęp
Rozdział I. Istota ryzyka walutowego
1.1. Ryzyko a niepewność
1.2. Pojęcie waluty i kursu walut
1.3. Definicja ryzyka walutowego
1.4. Ekspozycja ryzyka walutowego
1.5. Przewidywania oraz kwantyfikacja ryzyka walutowego
Rozdział II. Instrumenty zabezpieczające rynek walutowy
2.1. Strategie zabezpieczające przed ryzykiem
2.2. Kontrakty walutowe
2.3. Opcje walutowe
2.4. Kontrakty pochodne oparte na opcjach
2.5. Walutowe kontrakty futures
Rozdział III. Ryzyko walutowe i jego wpływ na wyniki finansowe spółki AMICA S.A.
3.1. Ogólna charakterystyka przedsiębiorstwa AMICA S.A.
3.2. Charakterystyka podstawowej działalności spółki
3.3. Prezentacja sprawozdawczości finansowej przedsiębiorstwa na podstawie bilansu i rachunku zysków i strat
3.4. Ryzyko walutowe i sposoby jego zabezpieczenia w spółce
3.5. Instrumenty zabezpieczające przed ryzykiem
3.6. Kształtowanie się wyniku finansowego przedsiębiorstwa oraz wnioski z przeprowadzonej analizy
Zakończenie
Bibliografia
Spis rysunków i tabel
Wstęp
WSTĘP
Prowadzenie działalności gospodarczej wiąże się z występowaniem różnego rodzaju ryzyka, którego całkowite wyeliminowanie w praktyce nie jest możliwe. Przedsiębiorstwa podejmują decyzje dotyczące inwestycji, finansowania, sprzedaży, zakupów oraz współpracy z kontrahentami w warunkach niepełnej informacji i zmienności otoczenia. Jednym z rodzajów ryzyka mających szczególne znaczenie dla podmiotów uczestniczących w obrocie międzynarodowym jest ryzyko walutowe. Powstaje ono w związku ze zmianami kursów walut, które mogą wpływać na wartość należności, zobowiązań, przychodów, kosztów, aktywów oraz ostatecznego wyniku finansowego przedsiębiorstwa.
Znaczenie ryzyka walutowego wzrasta wraz z umiędzynarodowieniem działalności gospodarczej. Przedsiębiorstwa coraz częściej kupują surowce i materiały za granicą, sprzedają produkty na rynkach zagranicznych, korzystają z finansowania denominowanego w obcych walutach oraz zawierają umowy z partnerami działającymi w różnych państwach. W takich warunkach zmiana kursu walutowego pomiędzy momentem zawarcia transakcji a momentem jej rozliczenia może spowodować, że rzeczywista wartość wpływów lub wydatków będzie różnić się od pierwotnie zakładanej.
Ryzyko jest pojęciem ściśle związanym z niepewnością, jednak obu tych kategorii nie należy utożsamiać. Niepewność oznacza brak pełnej wiedzy dotyczącej przyszłych zdarzeń, natomiast ryzyko wiąże się zazwyczaj z możliwością określenia potencjalnych rezultatów oraz prawdopodobieństwa ich wystąpienia. W działalności przedsiębiorstwa oznacza to możliwość dokonywania oceny określonych zagrożeń oraz podejmowania działań ograniczających ich negatywne konsekwencje. Zarządzanie ryzykiem staje się więc jednym z ważniejszych elementów zarządzania finansowego.
Jednym z podstawowych źródeł ryzyka walutowego jest zmienność kursów walut. Kurs walutowy określa relację wymienną pomiędzy dwiema walutami i może ulegać zmianom pod wpływem wielu czynników ekonomicznych, politycznych oraz rynkowych. Znaczenie mogą mieć między innymi sytuacja gospodarcza poszczególnych państw, poziom inflacji, stopy procentowe, polityka banków centralnych, przepływy kapitałowe, bilans handlowy oraz oczekiwania uczestników rynku. W rezultacie przyszłego poziomu kursu nie można określić z całkowitą pewnością.
Dla przedsiębiorstwa zmienność kursowa może prowadzić zarówno do korzystnych, jak i niekorzystnych rezultatów. Przykładowo eksporter otrzymujący należności w walucie obcej może osiągnąć dodatkową korzyść w przypadku wzrostu jej wartości względem waluty krajowej. Odwrotna sytuacja może natomiast spowodować zmniejszenie rzeczywistej wartości przychodów. Importer, który zobowiązał się do zapłaty określonej kwoty w walucie obcej, poniesie większy koszt, jeżeli przed terminem rozliczenia kurs tej waluty wzrośnie. Ryzyko walutowe nie powinno być więc traktowane wyłącznie jako potencjalna strata, ale jako możliwość wystąpienia odchyleń od oczekiwanych rezultatów finansowych.
Istotnym zagadnieniem pozostaje ekspozycja przedsiębiorstwa na ryzyko walutowe. Nie każde przedsiębiorstwo jest narażone na nie w jednakowym stopniu. Poziom ekspozycji zależy między innymi od skali transakcji w walutach obcych, terminów płatności, struktury przychodów i kosztów oraz sposobu finansowania działalności. W przedsiębiorstwach prowadzących intensywną działalność eksportową i importową nawet stosunkowo niewielka zmiana kursów może mieć istotny wpływ na osiągane rezultaty.
Rozpoznanie ekspozycji walutowej jest jednym z pierwszych etapów zarządzania ryzykiem. Przedsiębiorstwo powinno określić, jakie należności, zobowiązania i inne pozycje są podatne na zmiany kursowe oraz w jakim okresie ryzyko to występuje. Następnie możliwe jest oszacowanie potencjalnej skali zmian oraz wybór odpowiedniej strategii zabezpieczenia. W tym celu wykorzystywane są między innymi analizy scenariuszowe, prognozowanie kursów, badanie historycznej zmienności czy różne metody kwantyfikacji ryzyka.
Przewidywanie zmian kursów walut jest zadaniem trudnym, ponieważ na rynek walutowy oddziałuje wiele wzajemnie powiązanych czynników. Prognozy mogą jednak stanowić element procesu podejmowania decyzji finansowych. Ich zadaniem nie jest uzyskanie całkowitej pewności co do przyszłego poziomu kursu, lecz określenie możliwych kierunków zmian oraz potencjalnej skali ich oddziaływania na przedsiębiorstwo. Na tej podstawie możliwe jest podjęcie decyzji dotyczącej poziomu zabezpieczenia.
Zarządzanie ryzykiem walutowym może odbywać się przy wykorzystaniu różnych strategii. Przedsiębiorstwo może świadomie pozostawić określoną ekspozycję niezabezpieczoną, jeżeli ocenia ryzyko jako akceptowalne, lub zastosować rozwiązania zmniejszające wpływ niekorzystnych zmian kursowych. Wybór odpowiedniej strategii powinien zależeć od skali ryzyka, możliwości finansowych przedsiębiorstwa, charakteru działalności oraz przyjętej polityki zarządzania ryzykiem.
Jednym z podstawowych sposobów ograniczania ryzyka są instrumenty pochodne rynku walutowego. Ich wartość jest związana z zachowaniem określonego instrumentu bazowego, którym może być kurs walutowy. Zastosowanie instrumentów pochodnych pozwala przedsiębiorstwu ustalić warunki przyszłej wymiany walut albo zabezpieczyć się przed określonym kierunkiem zmian kursu. W praktyce mogą być wykorzystywane kontrakty terminowe, opcje, futures oraz bardziej złożone konstrukcje bazujące na instrumentach pochodnych.
Kontrakty walutowe umożliwiają określenie z wyprzedzeniem kursu, po którym w przyszłości nastąpi wymiana określonych walut. Pozwala to ograniczyć niepewność dotyczącą wartości przyszłych wpływów lub wydatków. Dla przedsiębiorstwa oznacza to możliwość dokładniejszego planowania przepływów pieniężnych oraz ograniczenia ryzyka, że niekorzystna zmiana kursu pogorszy rezultat danej transakcji.
Innym instrumentem są opcje walutowe. Dają one nabywcy prawo, lecz nie obowiązek dokonania określonej transakcji walutowej na ustalonych wcześniej warunkach. Dzięki temu przedsiębiorstwo może zabezpieczać się przed niekorzystną zmianą kursu, a jednocześnie zachować możliwość skorzystania z sytuacji, gdy jego zmiana okaże się korzystna. Korzyść ta wiąże się jednak zazwyczaj z koniecznością poniesienia kosztu w postaci premii opcyjnej.
Na rynku funkcjonują również bardziej złożone instrumenty pochodne tworzone na podstawie opcji. Mogą one służyć dostosowaniu zabezpieczenia do indywidualnej sytuacji przedsiębiorstwa, jednak ich konstrukcja bywa bardziej skomplikowana i może wiązać się z dodatkowym ryzykiem. Przed ich wykorzystaniem konieczne jest właściwe zrozumienie mechanizmu działania oraz konsekwencji finansowych w różnych scenariuszach kursowych.
Do instrumentów wykorzystywanych w zarządzaniu ryzykiem należą także walutowe kontrakty futures. Są one standaryzowanymi kontraktami terminowymi zawieranymi na zorganizowanym rynku. Ich wykorzystanie umożliwia zabezpieczanie określonych pozycji walutowych, choć charakter standaryzacji powoduje, że nie zawsze mogą być idealnie dopasowane do wartości i terminu konkretnej transakcji przedsiębiorstwa.
Skuteczne zarządzanie ryzykiem walutowym nie polega wyłącznie na wyborze konkretnego instrumentu finansowego. Ważne jest również określenie polityki przedsiębiorstwa wobec ryzyka, ustalenie zakresu odpowiedzialności za podejmowanie decyzji oraz systematyczne monitorowanie ekspozycji. Nieprawidłowo dobrane zabezpieczenie może okazać się nieskuteczne albo prowadzić do dodatkowych kosztów. Instrumenty pochodne powinny więc być stosowane jako element świadomej strategii zarządzania finansami.
Wpływ ryzyka walutowego znajduje odzwierciedlenie w sprawozdawczości finansowej przedsiębiorstwa. Zmiany kursów mogą oddziaływać na wartość przychodów ze sprzedaży zagranicznej, kosztów zakupu materiałów, zobowiązań oraz należności wyrażonych w walutach obcych. W zależności od struktury działalności skutki te mogą wpływać na wynik operacyjny, wynik finansowy oraz poziom przepływów pieniężnych. Analiza ryzyka walutowego powinna więc pozostawać powiązana z analizą podstawowych sprawozdań finansowych przedsiębiorstwa.
Szczególnego znaczenia nabiera w tym kontekście analiza bilansu oraz rachunku zysków i strat. Bilans pozwala określić sytuację majątkową i finansową jednostki oraz zidentyfikować niektóre pozycje mogące pozostawać pod wpływem zmian kursowych. Rachunek zysków i strat umożliwia natomiast prześledzenie kształtowania się przychodów, kosztów i ostatecznego wyniku finansowego. Zestawienie tych danych z informacjami o polityce zabezpieczeń pozwala ocenić znaczenie ryzyka walutowego dla sytuacji przedsiębiorstwa.
W niniejszej pracy analizie poddano spółkę AMICA S.A. Przedsiębiorstwo prowadzące działalność gospodarczą obejmującą relacje z rynkami zagranicznymi może być narażone na zmiany kursów walut wynikające zarówno z realizacji sprzedaży, jak i zakupów czy innych rozliczeń. Z tego względu analiza spółki umożliwia przedstawienie praktycznego wymiaru zagadnień omawianych w części teoretycznej oraz ocenę sposobów zarządzania ekspozycją walutową.
Szczególnym przedmiotem analizy są dane finansowe w sprawozdaniach finansowych. Pozwalają one prześledzić kształtowanie się wybranych pozycji finansowych spółki oraz zestawić je ze stosowanymi sposobami ograniczania ryzyka walutowego. Analiza okresu kilkuletniego umożliwia również zaobserwowanie zmian zachodzących w wynikach przedsiębiorstwa i ocenę ich w kontekście działalności prowadzonej na rynku międzynarodowym.
Głównym celem niniejszej pracy jest przedstawienie istoty ryzyka walutowego oraz określenie jego wpływu na wyniki finansowe przedsiębiorstwa na przykładzie spółki AMICA S.A. Realizacja tego celu wymaga wyjaśnienia podstawowych pojęć związanych z ryzykiem i rynkiem walutowym, przedstawienia metod identyfikacji oraz pomiaru ekspozycji walutowej, a następnie scharakteryzowania najważniejszych instrumentów służących do ograniczania skutków zmian kursowych.
Przedmiotem pracy jest ryzyko walutowe występujące w działalności przedsiębiorstwa oraz jego oddziaływanie na sytuację finansową jednostki. Szczególnej analizie poddano ekspozycję walutową, sposoby zabezpieczania się przed zmianami kursów oraz wpływ tych procesów na wynik finansowy. W części praktycznej uwaga została skoncentrowana na działalności AMICA S.A. oraz danych finansowych spółki z lat 2004–2006.
W pracy wykorzystano przede wszystkim metodę analizy literatury przedmiotu z zakresu finansów przedsiębiorstw, rynku walutowego oraz zarządzania ryzykiem. Zastosowano również metodę opisową, pozwalającą przedstawić istotę poszczególnych instrumentów zabezpieczających. W części praktycznej wykorzystano analizę sprawozdań finansowych AMICA S.A., przede wszystkim bilansu i rachunku zysków i strat. Zastosowano również analizę porównawczą, umożliwiającą ocenę zmian podstawowych wielkości finansowych w latach objętych badaniem.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Rozdział pierwszy poświęcono istocie ryzyka walutowego. W pierwszej kolejności przedstawiono rozróżnienie pomiędzy ryzykiem a niepewnością. Następnie omówiono pojęcie waluty oraz kursu walutowego, co stanowi podstawę do wyjaśnienia mechanizmu powstawania ryzyka walutowego. W dalszej części scharakteryzowano ekspozycję przedsiębiorstwa na zmiany kursowe oraz przedstawiono zagadnienia związane z przewidywaniem i kwantyfikacją ryzyka.
Rozdział drugi koncentruje się na instrumentach i strategiach wykorzystywanych do zabezpieczania przedsiębiorstwa przed ryzykiem walutowym. Przedstawiono ogólne strategie zarządzania ekspozycją, a następnie scharakteryzowano kontrakty walutowe, opcje walutowe, instrumenty pochodne oparte na opcjach oraz walutowe kontrakty futures. Omówienie tych rozwiązań pozwala wskazać różnice występujące pomiędzy poszczególnymi metodami oraz możliwości ich zastosowania w zależności od charakteru ryzyka.
Rozdział trzeci ma charakter praktyczny i poświęcony został ryzyku walutowemu oraz jego wpływowi na wyniki finansowe spółki AMICA S.A. W pierwszej kolejności przedstawiono ogólną charakterystykę przedsiębiorstwa i zakres jego podstawowej działalności. Następnie zaprezentowano wybrane elementy sprawozdawczości finansowej za lata 2004–2006 na podstawie bilansu oraz rachunku zysków i strat. Kolejne części rozdziału dotyczą identyfikacji ryzyka walutowego w działalności spółki, sposobów jego zabezpieczenia oraz wykorzystywanych instrumentów finansowych. Ostatni etap obejmuje analizę kształtowania się wyniku finansowego przedsiębiorstwa i sformułowanie wniosków wynikających z przeprowadzonych badań.
Podjęta problematyka ma istotne znaczenie z punktu widzenia zarządzania finansami przedsiębiorstwa. Zmienność kursów walut może wpływać zarówno na rentowność pojedynczych transakcji, jak i na całkowity wynik finansowy jednostki prowadzącej działalność międzynarodową. Odpowiednie rozpoznanie ekspozycji oraz stosowanie właściwie dobranych instrumentów zabezpieczających może zmniejszyć niepewność i zwiększyć stabilność przepływów finansowych. Jednocześnie wykorzystywanie instrumentów pochodnych wymaga odpowiedniej wiedzy oraz właściwego zarządzania, ponieważ nieprawidłowo skonstruowane zabezpieczenie może generować dodatkowe ryzyko. Analiza AMICA S.A. pozwala ukazać praktyczny wymiar tego zagadnienia oraz powiązanie pomiędzy polityką zarządzania ryzykiem walutowym a wynikami osiąganymi przez przedsiębiorstwo.