Plan pracy
Wstęp
Rozdział I. Kontekst wyznaniowy w polskim systemie politycznym
1.1. Rola religii w Polsce – przegląd historyczny
1.2. Relacje Kościoła i państwa w Polsce
1.3. Wpływ wyznania na życie polityczne i społeczne
Rozdział II. Programy wyborcze partii politycznych w wyborach parlamentarnych 2007 roku
2.1. Analiza programów wyborczych partii rządzących i opozycyjnych
2.2. Kwestie wyznaniowe w programach głównych partii politycznych
2.3. Wpływ wyznania na decyzje wyborcze i wyniki wyborów
Rozdział III. Programy wyborcze partii politycznych w wyborach parlamentarnych 2011 roku
3.1. Porównanie programów wyborczych z wyborów 2011 roku
3.2. Zmiany w podejściu do kwestii wyznaniowych w programach partii
3.3. Rola wyznania w kształtowaniu platform politycznych i ich wpływ na wyniki wyborów
Rozdział IV. Porównanie wpływu kwestii wyznaniowych na wybory parlamentarne w 2007 i 2011 roku
4.1. Porównanie podejścia partii politycznych do kwestii wyznaniowych w obu latach
4.2. Analiza zmian w programach wyborczych i ich wpływ na elektorat
4.3. Wnioski dotyczące roli kwestii wyznaniowych w polityce polskiej
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Religia pozostaje jednym z istotnych czynników wpływających na życie społeczne, kulturę polityczną oraz kształt debaty publicznej w Polsce. Jej znaczenie wynika zarówno z dominującej pozycji katolicyzmu, jak i z historycznej roli Kościoła katolickiego w zachowaniu tożsamości narodowej, działalności społecznej oraz opozycji wobec systemu komunistycznego. Po rozpoczęciu transformacji ustrojowej w 1989 roku relacje między państwem a Kościołami i innymi związkami wyznaniowymi zostały oparte na nowych podstawach konstytucyjnych i prawnych. Jednocześnie miejsce religii w życiu publicznym stało się przedmiotem sporów politycznych dotyczących między innymi granic świeckości państwa, finansowania instytucji religijnych, nauczania religii w szkołach, obecności symboli religijnych w instytucjach publicznych oraz wpływu stanowisk Kościołów na działalność ustawodawczą.
Analiza kwestii wyznaniowych w programach partii politycznych wymaga uwzględnienia szczególnego modelu stosunków państwo–Kościoły przyjętego w polskim porządku konstytucyjnym. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku gwarantuje równouprawnienie Kościołów i innych związków wyznaniowych, bezstronność władz publicznych w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, a także wzajemną niezależność państwa oraz związków wyznaniowych. Jednocześnie dopuszcza współdziałanie tych podmiotów dla dobra człowieka i dobra wspólnego. Konstytucja chroni również wolność sumienia i religii, obejmującą możliwość przyjmowania i praktykowania religii, jej uzewnętrzniania oraz organizowania nauczania religijnego.
Przyjęty w Polsce model nie jest zatem oparty ani na pełnej separacji państwa i religii, ani na podporządkowaniu instytucji publicznych określonemu Kościołowi. Zakłada autonomię, równouprawnienie i możliwość współdziałania. Szczegółowe znaczenie ma Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską, a także ustawy regulujące funkcjonowanie Kościoła katolickiego oraz innych Kościołów i związków wyznaniowych. Rozwiązania te tworzą prawne ramy, do których bezpośrednio lub pośrednio odnoszą się partie polityczne, proponując zachowanie istniejącego modelu albo jego zmianę.
Pojęcie kwestii wyznaniowych może być rozumiane w sposób wąski albo szeroki. W ujęciu wąskim obejmuje zagadnienia odnoszące się bezpośrednio do statusu prawnego, działalności i finansowania Kościołów oraz innych związków wyznaniowych. Należą do nich między innymi relacje państwa z Kościołem katolickim i innymi wspólnotami religijnymi, obowiązywanie lub zmiana Konkordatu, finansowanie instytucji wyznaniowych, Fundusz Kościelny, opodatkowanie duchownych, nauczanie religii, status kapelanów oraz obecność symboli religijnych w przestrzeni publicznej.
W ujęciu szerokim kwestie wyznaniowe mogą obejmować również spory światopoglądowe, w których stanowiska instytucji religijnych są ważnym punktem odniesienia. Dotyczy to między innymi prawnej ochrony życia, przerywania ciąży, zapłodnienia pozaustrojowego, związków partnerskich, małżeństwa i rodziny, edukacji seksualnej oraz klauzuli sumienia. Zaliczenie tych problemów do kwestii wyznaniowych wymaga jednak ostrożności. Stanowisko konserwatywne lub liberalne w sprawie bioetycznej nie musi wynikać bezpośrednio z przekonań religijnych. W niniejszej pracy konieczne będzie zatem rozróżnienie postulatów odnoszących się bezpośrednio do instytucji i wolności religijnych od zagadnień światopoglądowych, które partie lub uczestnicy debaty publicznej wiązali z nauczaniem Kościołów.
Partie polityczne odgrywają istotną rolę w przekształcaniu wartości, interesów i oczekiwań społecznych w programy działania państwa. Program wyborczy stanowi oficjalny dokument, w którym ugrupowanie przedstawia diagnozę sytuacji kraju, deklarowane wartości oraz propozycje przyszłych działań. Analiza programów pozwala zrekonstruować stanowiska partii i porównać znaczenie przypisywane poszczególnym problemom. Nie pozwala jednak automatycznie ustalić rzeczywistych motywacji autorów programu ani przewidzieć, czy zawarte w nim propozycje zostaną zrealizowane. Konieczne jest również odróżnienie programu od wypowiedzi liderów, materiałów reklamowych, wystąpień medialnych i faktycznych działań podejmowanych po wyborach.
Wybór wyborów parlamentarnych z 2007 i 2011 roku jako przedmiotu analizy nie jest przypadkowy. Oba głosowania doprowadziły do zwycięstwa Platformy Obywatelskiej, jednak odbywały się w odmiennych warunkach politycznych. Wybory z 2007 roku zakończyły okres rządów Prawa i Sprawiedliwości oraz doprowadziły do utworzenia koalicji Platformy Obywatelskiej i Polskiego Stronnictwa Ludowego. Do Sejmu weszły wówczas również Prawo i Sprawiedliwość oraz koalicja Lewica i Demokraci. Rywalizacja koncentrowała się przede wszystkim wokół oceny funkcjonowania państwa, konfliktu między największymi ugrupowaniami oraz odmiennych wizji modernizacji kraju.
Wybory z 2011 roku odbywały się po czterech latach rządów koalicji PO–PSL, w warunkach utrwalenia rywalizacji między Platformą Obywatelską a Prawem i Sprawiedliwością. Istotną zmianą było pojawienie się Ruchu Palikota, który wyraźnie eksponował postulaty świeckości państwa, ograniczenia instytucjonalnych przywilejów Kościoła katolickiego oraz liberalizacji polityki światopoglądowej. Do Sejmu weszły również Sojusz Lewicy Demokratycznej i Polskie Stronnictwo Ludowe. Obecność nowego ugrupowania sprawiła, że problematyka stosunków państwo–Kościół stała się bardziej widocznym elementem partyjnej rywalizacji niż w poprzedniej kampanii.
Porównanie programów z 2007 i 2011 roku umożliwia zbadanie zarówno ciągłości stanowisk poszczególnych partii, jak i zmian zachodzących w sposobie formułowania postulatów wyznaniowych i światopoglądowych. Pozwala ustalić, czy ugrupowania traktowały tę problematykę jako centralny element swojej tożsamości, czy ograniczały się do ogólnych deklaracji, czy też pomijały ją w oficjalnych dokumentach. Brak danego zagadnienia w programie również może być znaczący, ponieważ może wynikać z dążenia do unikania tematów dzielących potencjalnych wyborców.
Przedmiotem niniejszej pracy są treści dotyczące religii, Kościołów i związków wyznaniowych oraz wybranych sporów światopoglądowych zawarte w programach komitetów, które uzyskały reprezentację w Sejmie po wyborach w 2007 i 2011 roku. W odniesieniu do 2007 roku analizą zostaną objęte programy Platformy Obywatelskiej, Prawa i Sprawiedliwości, koalicji Lewica i Demokraci oraz Polskiego Stronnictwa Ludowego. Dla wyborów z 2011 roku analizie poddane zostaną programy Platformy Obywatelskiej, Prawa i Sprawiedliwości, Ruchu Palikota, Polskiego Stronnictwa Ludowego oraz Sojuszu Lewicy Demokratycznej. Przyjęcie kryterium reprezentacji parlamentarnej pozwala ograniczyć materiał do ugrupowań, które uzyskały realny udział w procesie ustawodawczym. Należy jednak zaznaczyć, że koalicja Lewica i Demokraci z 2007 roku oraz SLD z 2011 roku nie są w pełni tożsamymi podmiotami, co musi zostać uwzględnione podczas porównania.
Głównym celem pracy jest rozpoznanie i porównanie sposobów ujmowania kwestii wyznaniowych w programach partii politycznych uczestniczących w wyborach parlamentarnych w Polsce w 2007 i 2011 roku. Do celów szczegółowych należą: ustalenie zakresu obecności tej problematyki w programach, wyodrębnienie najczęściej podejmowanych zagadnień, określenie kierunku proponowanych zmian, porównanie stopnia szczegółowości postulatów oraz zbadanie przemian w stanowiskach ugrupowań uczestniczących w obu elekcjach.
Główny problem badawczy został wyrażony w pytaniu: w jaki sposób kwestie wyznaniowe były ujmowane w programach najważniejszych partii i koalicji politycznych uczestniczących w wyborach parlamentarnych w 2007 i 2011 roku oraz jakie zmiany zaszły w tym zakresie między obiema elekcjami? Problemy szczegółowe dotyczą tego, które zagadnienia wyznaniowe występowały najczęściej, jakie modele relacji państwo–Kościoły proponowały poszczególne ugrupowania, czy postulaty miały charakter zachowawczy lub reformatorski, a także w jakim stopniu odpowiadały one deklarowanej tożsamości ideowej partii.
W pracy można przyjąć hipotezę, że w programach z 2011 roku problematyka wyznaniowa była bardziej widoczna i silniej spolaryzowana niż w programach z 2007 roku. Drugie przypuszczenie zakłada, że ugrupowania prawicowe częściej podkreślały historyczną i społeczną rolę chrześcijaństwa oraz potrzebę ochrony tradycyjnego modelu stosunków państwo–Kościół, podczas gdy ugrupowania lewicowe i liberalne częściej proponowały wzmocnienie świeckości oraz zmianę zasad finansowania instytucji religijnych. Trzecia hipoteza przewiduje, że partie sprawujące władzę lub zabiegające o szeroki, centrowy elektorat formułowały postulaty wyznaniowe ostrożniej niż ugrupowania budujące swoją tożsamość na wyrazistym stanowisku światopoglądowym.
Podstawową metodą badawczą będzie jakościowa analiza treści programów wyborczych, uzupełniona prostą analizą ilościową. Materiał zostanie podzielony na jednostki kodowania, którymi mogą być zdania, akapity lub wyodrębnione postulaty. Dla każdej jednostki zostanie określona kategoria tematyczna, kierunek stanowiska, poziom jego konkretyzacji oraz znaczenie nadawane zagadnieniu w strukturze programu. Samo liczenie wystąpień takich słów jak „Kościół”, „religia” lub „sumienie” nie będzie wystarczające, ponieważ nie uwzględnia kontekstu ani znaczenia wypowiedzi.
Kategorie analityczne powinny obejmować: konstytucyjny model stosunków wyznaniowych, Konkordat, finansowanie Kościołów, Fundusz Kościelny, opodatkowanie duchowieństwa, nauczanie religii, symbole religijne, prawa mniejszości wyznaniowych, wolność sumienia, bioetykę, prawa reprodukcyjne, politykę rodzinną oraz związki partnerskie. Każdy postulat zostanie oceniony jako zachowujący istniejący stan prawny, zmierzający do zwiększenia roli instytucji religijnych, ograniczający ich znaczenie albo neutralny i proceduralny.
Uzupełnieniem analizy programów będą oficjalne wyniki wyborów oraz dostępne badania społeczne dotyczące religijności i charakterystyki elektoratów. Dane te pozwolą opisać zależności między praktykami religijnymi a preferencjami partyjnymi. Nie będą jednak stanowiły podstawy do prostego twierdzenia, że określony postulat wyznaniowy przesądził o wyniku wyborów. Ustalenie zależności przyczynowej wymagałoby indywidualnych danych dotyczących motywacji głosowania i zastosowania metod pozwalających oddzielić religijność od wpływu wieku, wykształcenia, miejsca zamieszkania, poglądów ideologicznych oraz sytuacji materialnej wyborcy.
Praca składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym przedstawione zostaną pojęcia związane z kwestiami wyznaniowymi, konstytucyjne zasady stosunków państwa z Kościołami oraz historyczne uwarunkowania obecności religii w polskiej polityce. Rozdział drugi obejmie założenia metodologiczne, dobór materiału oraz polityczny kontekst wyborów w 2007 i 2011 roku. W rozdziale trzecim zaprezentowane zostaną wyniki analizy treści programów poszczególnych ugrupowań. Rozdział czwarty będzie zawierał porównanie obu elekcji, odniesienie wyników do charakterystyki elektoratów oraz ocenę zmian znaczenia problematyki wyznaniowej w partyjnej rywalizacji.