Plan pracy
Wstęp
Rozdział I. Jan Woleński – biografia i intelektualny dorobek
1.1. Życie i działalność naukowa Jana Woleńskiego
1.2. Filozoficzne inspiracje i wpływy na twórczość Woleńskiego
1.3. Miejsce Jana Woleńskiego w polskiej i światowej filozofii prawa
Rozdział II. Poglądy Jana Woleńskiego na prawo stanowione
2.1. Definicja i znaczenie prawa stanowionego w ujęciu Woleńskiego
2.2. Rola państwa i legislacji w kształtowaniu prawa
2.3. Krytyka absolutyzmu prawa stanowionego – granice i wyzwania
Rozdział III. Prawo natury w koncepcji Jana Woleńskiego
3.1. Historyczne i filozoficzne korzenie prawa natury
3.2. Relacja między prawem natury a prawem stanowionym
3.3. Moralność a prawo – wpływ prawa natury na współczesne systemy prawne
Rozdział IV. Komparatywna analiza: prawo stanowione a prawo natury w ujęciu Woleńskiego
4.1. Konflikt czy komplementarność – współistnienie prawa stanowionego i prawa natury
4.2. Znaczenie etyki i moralności w kształtowaniu prawa
4.3. Wpływ poglądów Woleńskiego na współczesną filozofię prawa
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Spór o relację między prawem stanowionym a prawem naturalnym należy do najstarszych i najważniejszych zagadnień filozofii prawa. Jego podstawą jest pytanie o to, co decyduje o prawnym charakterze normy oraz czy prawo może obowiązywać niezależnie od swojej treści moralnej. Zwolennicy pozytywizmu prawniczego podkreślają przede wszystkim znaczenie pochodzenia normy, sposobu jej ustanowienia oraz przynależności do określonego systemu prawnego. Przedstawiciele doktryn prawa naturalnego wskazują natomiast, że prawo powinno pozostawać zgodne z normami lub wartościami nadrzędnymi wobec działalności prawodawcy. Różnica między tymi stanowiskami dotyczy zatem nie tylko źródeł prawa, ale również jego obowiązywania, legitymizacji i związku ze sprawiedliwością.
Problematyka ta nabiera szczególnego znaczenia w sytuacji, gdy poprawnie ustanowione przepisy prowadzą do skutków ocenianych jako niesprawiedliwe. Powstaje wówczas pytanie, czy norma rażąco naruszająca podstawowe wartości nadal pozostaje prawem, czy też jej moralna wadliwość pozbawia ją prawnego charakteru. Zagadnienie to nie ma wyłącznie abstrakcyjnego znaczenia. Odnosi się do doświadczeń państw totalitarnych i autorytarnych, problemu odpowiedzialności za wykonywanie bezprawnych rozkazów, ochrony praw człowieka oraz granic posłuszeństwa wobec władzy publicznej.
W polskiej filozofii analitycznej ważne miejsce w debacie na ten temat zajmuje Jan Woleński – filozof, logik, epistemolog i teoretyk prawa. Jego dorobek obejmuje zagadnienia z zakresu logiki, filozofii języka, teorii prawdy, epistemologii, historii filozofii analitycznej oraz filozofii prawa. Woleński nie stworzył zamkniętego systemu prawnonaturalnego ani jednej, całościowej doktryny prawa stanowionego. Jego stanowisko należy rekonstruować na podstawie prac powstających w różnych okresach i poświęconych między innymi normom, wykładni prawa, pozytywizmowi prawniczemu, prawu naturalnemu, sprawiedliwości oraz relacji między prawem i moralnością.
Wykształcenie prawnicze oraz zainteresowanie filozofią analityczną wpłynęły na charakter prowadzonych przez Woleńskiego badań. Doktorat uzyskał na podstawie pracy dotyczącej filozofii lingwistycznej i brytyjskiej jurysprudencji analitycznej, natomiast jego rozprawa habilitacyjna była poświęcona logicznym problemom wykładni prawa. W późniejszym okresie rozwijał problematykę analitycznej filozofii prawa, logiki norm i metodologii prawoznawstwa. Istotną część jego działalności stanowiły także badania nad szkołą lwowsko-warszawską, której przedstawiciele przywiązywali szczególną wagę do precyzji pojęciowej, jasności argumentacji i logicznej analizy języka.
Analityczne podejście Woleńskiego oznacza, że przed oceną określonego stanowiska należy ustalić znaczenie używanych pojęć i odróżnić problemy, które bywają ze sobą łączone. Dotyczy to zwłaszcza słowa „prawo”, które może oznaczać system norm, pojedynczą normę, uprawnienie podmiotowe, akt prawny, prawidłowość przyrodniczą albo moralny wzorzec postępowania. Wieloznaczność ta może prowadzić do pozornych sporów, w których uczestnicy posługują się tym samym terminem, ale przypisują mu odmienne znaczenia.
Istotne jest przede wszystkim rozróżnienie prawa stanowionego, prawa pozytywnego i ustawy. Prawo stanowione powstaje w wyniku działania uprawnionego organu, natomiast prawo pozytywne może być rozumiane szerzej, obejmując również normy wynikające z innych społecznie uznanych źródeł. Ustawa jest natomiast określonym rodzajem aktu normatywnego, a nie synonimem całego systemu prawnego. Uporządkowanie tej terminologii jest konieczne, aby nie sprowadzać pozytywizmu prawniczego do poglądu, zgodnie z którym każde polecenie władzy automatycznie staje się prawem.
Pozytywizm prawniczy również nie stanowi jednolitej doktryny. W jego obrębie występują stanowiska różniące się sposobem rozumienia relacji między prawem a moralnością. Pozytywizm ekskluzywny zakłada, że kryteria identyfikacji prawa nie powinny odwoływać się do wartości moralnych. Pozytywizm inkluzywny dopuszcza natomiast, że dany system prawny może włączyć kryteria moralne do reguł rozpoznawania obowiązujących norm. Nie oznacza to utożsamienia prawa z moralnością, lecz możliwość uzależnienia obowiązywania określonych norm od spełnienia wymagań aksjologicznych, jeżeli wynika to z przyjętych reguł systemu.
Rozróżnienie to ma istotne znaczenie dla interpretacji poglądów Woleńskiego. W swoich analizach wskazuje on, że skrajny pozytywizm, wymagający przestrzegania prawa niezależnie od jego treści, nie odgrywa współcześnie większej roli poza uzasadnieniami charakterystycznymi dla systemów autorytarnych. Jednocześnie zauważa, że współczesne konstytucje, umowy międzynarodowe i systemy ochrony praw człowieka wprowadzają do prawa pozytywnego wartości takie jak godność, wolność, równość i sprawiedliwość. W takich warunkach granica między inkluzywnym pozytywizmem a umiarkowanymi koncepcjami prawa naturalnego staje się mniej wyraźna.
Prawo naturalne także nie jest jedną, niezmienną doktryną. W historii filozofii jego podstaw poszukiwano w porządku kosmicznym, naturze człowieka, rozumie, woli Boga, godności osoby, potrzebach społecznych lub zasadach praktycznej racjonalności. Poszczególne koncepcje różnią się zarówno treścią postulowanych norm, jak i sposobem ich uzasadniania. Niektóre zakładają istnienie rozbudowanego i obiektywnego porządku normatywnego, inne ograniczają się do minimum zasad niezbędnych do funkcjonowania społeczeństwa.
Woleński poddaje pojęcie prawa naturalnego analizie z perspektywy problemu jego uzasadnienia. Samo przekonanie o istnieniu powszechnych norm nie wystarcza bowiem do wykazania ich obiektywnego charakteru. Konieczne jest wskazanie źródła tych norm, metody ich poznania oraz sposobu rozstrzygania sporów dotyczących ich treści. Odwołanie się do „natury człowieka” nie usuwa problemu, ponieważ pojęcie natury może być interpretowane biologicznie, metafizycznie, religijnie albo kulturowo. Również odwołanie do intuicji moralnej nie daje pewności powszechnej zgody, gdyż oceny moralne zmieniają się historycznie i różnią między społeczeństwami.
Krytyczna analiza możliwości uzasadnienia prawa naturalnego nie oznacza jednak, że Woleński uznaje moralność za nieistotną dla prawa. Przeciwnie, problem sprawiedliwości i aksjologicznej oceny ustawodawstwa pozostaje ważnym elementem jego refleksji. Trudność polega na określeniu, jakie wartości powinny ograniczać działalność prawodawcy, w jaki sposób można je uzasadnić oraz kto jest uprawniony do rozstrzygania sporów moralnych. Między odrzuceniem wszelkich kryteriów ponadustawowych a przyjęciem rozbudowanego systemu prawa naturalnego istnieje zatem wiele stanowisk pośrednich.
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera rozróżnienie między łacińskimi pojęciami lex i ius. Lex odnosi się przede wszystkim do ustawy lub normy ustanowionej przez władzę, natomiast ius wiąże się także z tym, co słuszne, sprawiedliwe lub komuś należne. Rozróżnienie to wskazuje, że zachodnia kultura prawna od dawna dostrzega napięcie między formalnym obowiązywaniem przepisów a ich moralnym uzasadnieniem. Prawo stanowione może istnieć jako fakt instytucjonalny, a zarazem podlegać krytyce z punktu widzenia sprawiedliwości.
Analiza relacji między lex i ius nie prowadzi u Woleńskiego do prostego podporządkowania prawa stanowionego prawu naturalnemu. Wskazuje raczej na potrzebę uwzględnienia obu perspektyw. Samo lex może nie wystarczać do wyjaśnienia obowiązku posłuszeństwa i moralnej legitymizacji prawa, ale odwołanie do ius również nie rozwiązuje wszystkich problemów. Sporne pozostają bowiem treść sprawiedliwości, zakres dopuszczalnej korekty prawa stanowionego oraz sposób jej instytucjonalnego przeprowadzenia.
Dylemat ten można zobrazować za pomocą formuły Gustava Radbrucha, zgodnie z którą rażąco niesprawiedliwe ustawodawstwo może utracić charakter prawa. Formuła ta powstała w odpowiedzi na doświadczenia nazistowskiego bezprawia, ale jej zastosowanie wywołuje trudności. Należy bowiem określić granicę, po której przekroczeniu niesprawiedliwość przestaje być jedynie wadą prawa i prowadzi do zakwestionowania jego obowiązywania. Zbyt szerokie stosowanie ponadustawowych kryteriów mogłoby naruszać pewność prawa, natomiast ich całkowite odrzucenie mogłoby prowadzić do legitymizowania oczywistego bezprawia.
W analizach Woleńskiego ważne miejsce zajmuje również współczesna postać pozytywizmu inkluzywnego. Konstytucjonalizacja praw człowieka powoduje, że wiele wartości wcześniej kojarzonych z prawem naturalnym staje się częścią prawa pozytywnego. Godność, wolność, równość, proporcjonalność i zakaz dyskryminacji są wyrażane w konstytucjach i umowach międzynarodowych, a następnie stosowane przez sądy. Nie oznacza to zakończenia sporu między pozytywizmem a prawem naturalnym, lecz jego przesunięcie. Pytanie nie dotyczy już tylko tego, czy moralność może należeć do prawa, ale także tego, jak należy interpretować pojęcia aksjologiczne zawarte w aktach prawnych.
Na szczególną uwagę zasługuje spostrzeżenie, że zależność między prawem i moralnością nie musi mieć charakteru jednostronnego. Zwolennicy prawa naturalnego zazwyczaj zakładają, że moralność stanowi wzorzec oceny ustawodawstwa. Woleński wskazuje jednak, że prawo stanowione może wpływać na społeczne rozumienie tego, co jest sprawiedliwe i moralnie dopuszczalne. Zmiana regulacji prawnej niekiedy prowadzi do przemiany ocen społecznych, utrwalając nowe sposoby rozumienia wolności, równości lub odpowiedzialności. Relacja między lex i ius może mieć zatem charakter wzajemny.
Stanowisko Woleńskiego nie powinno być przedstawiane jako prosta synteza pozytywizmu prawniczego i prawa naturalnego. Trafniejsze jest wskazanie, że analizuje on argumenty obu stron oraz możliwość ograniczenia ich radykalnych wersji. Dostrzega znaczenie prawnego bezpieczeństwa, formalnych reguł obowiązywania i społecznych źródeł norm, a równocześnie uznaje potrzebę uwzględnienia minimum aksjologicznego. Nie rozstrzyga jednak w prosty sposób, jak szeroki powinien być zakres takiego minimum i jak należy obiektywnie uzasadniać jego treść.
Przedmiotem niniejszej pracy jest sposób ujmowania przez Jana Woleńskiego relacji między prawem stanowionym, prawem naturalnym, moralnością i sprawiedliwością. Analizie poddane zostaną zarówno jego prace z zakresu analitycznej filozofii prawa, jak i późniejsze publikacje bezpośrednio poświęcone pozytywizmowi prawniczemu oraz prawu naturalnemu. Pozwoli to uniknąć przypisywania autorowi jednego niezmiennego poglądu bez uwzględnienia rozwoju jego refleksji.
Głównym celem pracy jest rekonstrukcja i krytyczna ocena stanowiska Jana Woleńskiego dotyczącego relacji prawa stanowionego i prawa naturalnego. Cele szczegółowe obejmują przedstawienie metodologicznych podstaw jego filozofii prawa, wyjaśnienie stosowanej terminologii, analizę jego stosunku do pozytywizmu prawniczego, ocenę argumentów dotyczących możliwości uzasadnienia prawa naturalnego oraz określenie roli wartości moralnych w stanowieniu i stosowaniu prawa.
Główny problem badawczy można wyrazić w postaci pytania: w jaki sposób Jan Woleński ujmuje relację między formalnym obowiązywaniem prawa stanowionego a jego moralną i aksjologiczną oceną? Problemy szczegółowe dotyczą tego, czy możliwe jest uzasadnienie obiektywnych norm prawa naturalnego, czym różni się pozytywizm ekskluzywny od inkluzywnego, czy prawo rażąco niesprawiedliwe zachowuje charakter prawa oraz w jakim stopniu współczesne systemy konstytucyjne zmniejszają różnicę między umiarkowanym prawem naturalnym a pozytywizmem inkluzywnym.
W pracy przyjęto hipotezę, że stanowisko Woleńskiego nie polega na harmonijnym połączeniu dwóch tradycyjnie przeciwstawianych doktryn, lecz na wykazaniu względnego charakteru części występujących między nimi różnic. Druga hipoteza zakłada, że Woleński uznaje potrzebę aksjologicznego minimum w demokratycznym systemie prawnym, ale zachowuje sceptycyzm wobec możliwości obiektywnego uzasadnienia rozbudowanego katalogu norm prawa naturalnego. Trzecia hipoteza wskazuje, że włączenie wartości moralnych do konstytucji i umów międzynarodowych pozwala zachować pozytywistyczne kryteria obowiązywania prawa, a jednocześnie umożliwia jego ocenę z perspektywy praw człowieka i sprawiedliwości.
Podstawową metodą badawczą będzie analiza filozoficzna i pojęciowa. Zastosowana zostanie również metoda rekonstrukcji poglądów autora, analiza argumentacyjna oraz metoda porównawcza, pozwalająca zestawić stanowisko Woleńskiego z wybranymi koncepcjami Herberta L.A. Harta, Lona L. Fullera, Gustava Radbrucha i Johna Rawlsa. Konieczne będzie rozróżnienie między przedstawianymi przez Woleńskiego poglądami innych filozofów a jego własnymi ocenami. Podstawę źródłową powinny stanowić przede wszystkim prace „Z zagadnień analitycznej filozofii prawa”, „Czy prawo naturalne daje się uzasadnić?”, „Pozytywizm prawniczy a prawo natury” oraz „Prawo i sprawiedliwość”.
Praca składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym przedstawiona zostanie działalność naukowa Jana Woleńskiego, analityczne podstawy jego filozofii oraz znaczenie szkoły lwowsko-warszawskiej. Rozdział drugi będzie poświęcony prawu stanowionemu, pozytywizmowi prawniczemu, normom i problematyce obowiązywania prawa. W rozdziale trzecim przeanalizowane zostaną historyczne koncepcje prawa naturalnego oraz argumenty Woleńskiego dotyczące możliwości ich uzasadnienia. Rozdział czwarty obejmie porównanie obu stanowisk, analizę relacji między lex i ius oraz ocenę znaczenia minimum aksjologicznego dla współczesnego systemu prawnego. W zakończeniu przedstawione zostaną najważniejsze wnioski oraz wyniki weryfikacji przyjętych hipotez.