Plan pracy
Wstęp
Rozdział I. Filozoficzne podstawy myśli Arystotelesa
1.1. Życie i twórczość Arystotelesa
1.2. Główne nurty filozoficzne w czasach Arystotelesa
1.3. Miejsce Arystotelesa w historii filozofii
Rozdział II. Arystotelesowska koncepcja prawa i sprawiedliwości
2.1. Definicja prawa według Arystotelesa
2.2. Sprawiedliwość jako cnota etyczna i polityczna
2.3. Podział sprawiedliwości – sprawiedliwość rozdzielcza i wyrównawcza
Rozdział III. Państwo i prawo w myśli Arystotelesa
3.1. Koncepcja państwa i jego cel
3.2. Rola prawa w utrzymaniu porządku społecznego
3.3. Hierarchia ustrojów politycznych według Arystotelesa
Rozdział IV. Wpływ myśli Arystotelesa na współczesną filozofię prawa
4.1. Recepcja arystotelesowskiej filozofii w średniowieczu i nowożytności
4.2. Arystotelesowskie koncepcje w nowoczesnych systemach prawnych
4.3. Aktualność myśli Arystotelesa we współczesnej filozofii prawa
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Arystoteles należy do grona najważniejszych filozofów w historii europejskiej myśli intelektualnej. Jego rozważania objęły niemal wszystkie podstawowe dziedziny wiedzy rozwijane w starożytności, między innymi metafizykę, logikę, etykę, politykę, retorykę, poetykę, biologię i filozofię przyrody. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmują poglądy dotyczące prawa, sprawiedliwości, państwa i obywatelstwa. Nie zostały one przedstawione w jednym, odrębnym traktacie z zakresu filozofii prawa, lecz są rozproszone przede wszystkim w „Etyce nikomachejskiej”, „Polityce” i „Retoryce”. Ich rekonstrukcja wymaga zatem uwzględnienia wzajemnych powiązań pomiędzy etyką, polityką oraz teorią ludzkiego działania.
Arystoteles urodził się w 384 roku przed naszą erą w Stagirze, położonej na Półwyspie Chalcydyckim. Przez około dwadzieścia lat był związany z Akademią Platońską, w której zdobył filozoficzne wykształcenie oraz uczestniczył w sporach dotyczących natury bytu, poznania, cnoty i najlepszego ustroju. Po opuszczeniu Aten przebywał między innymi w Assos i na Lesbos, a następnie został wychowawcą młodego Aleksandra Macedońskiego. Po powrocie do Aten założył własną szkołę, nazywaną Likejonem. Zmarł w 322 roku przed naszą erą. Informacja o jego działalności na dworze macedońskim ma znaczenie biograficzne, jednak Arystotelesa nie należy określać mianem polityka. Był przede wszystkim filozofem, badaczem i nauczycielem, a jego zainteresowanie polityką miało charakter teoretyczny i empiryczny.
Myśl Arystotelesa powstawała w warunkach kryzysu greckiej polis oraz sporów pomiędzy zwolennikami różnych modeli ustrojowych. Filozof obserwował funkcjonowanie monarchii, oligarchii, demokracji i innych form organizacji politycznej. W przeciwieństwie do Platona nie ograniczał się do konstruowania modelu idealnego państwa, lecz analizował rzeczywiście istniejące ustroje, ich instytucje, przyczyny przemian oraz warunki stabilności. Tradycja przypisuje jego szkole zgromadzenie opisów ustrojów licznych państw greckich. Zachowana „Ustrój polityczny Aten” potwierdza znaczenie badań historycznych i porównawczych w podejściu Arystotelesa.
Punktem wyjścia jego filozofii praktycznej jest założenie, że każde świadome działanie zmierza do określonego dobra. Najwyższym celem człowieka jest eudajmonia, tłumaczona jako szczęście, pomyślność albo spełnione życie. Nie oznacza ona chwilowej przyjemności, lecz trwały sposób życia zgodny z rozumem i cnotą. Człowiek osiąga właściwy sobie rozwój nie w izolacji, ale we wspólnocie. Z tego względu Arystoteles określa go jako istotę polityczną – *zoon politikon*. Zdolność posługiwania się mową pozwala ludziom rozważać to, co sprawiedliwe i niesprawiedliwe, pożyteczne i szkodliwe oraz dobre i złe. Wspólnota polityczna nie służy więc jedynie zapewnieniu bezpieczeństwa i biologicznego przetrwania, ale ma stwarzać warunki umożliwiające dobre życie.
Państwo rozumiane jako polis powstaje według Arystotelesa w wyniku naturalnego rozwoju mniejszych wspólnot: rodziny, gospodarstwa domowego i wsi. Jest ono wspólnotą samowystarczalną, której celem pozostaje dobro wspólne. Twierdzenie, że polis istnieje „z natury”, nie oznacza jednak, że każda historyczna organizacja władzy jest automatycznie sprawiedliwa. O wartości ustroju decyduje jego cel oraz sposób, w jaki rozdzielane są korzyści, ciężary, urzędy i uprawnienia. Państwo prawidłowe działa dla dobra całej wspólnoty, natomiast ustrój zwyrodniały podporządkowuje władzę interesom określonej osoby lub grupy.
Związek etyki i polityki ma podstawowe znaczenie dla zrozumienia arystotelesowskiej koncepcji prawa. Etyka dotyczy kształtowania charakteru i dokonywania właściwych wyborów przez jednostkę, natomiast polityka odnosi się do organizacji wspólnoty oraz tworzenia warunków sprzyjających cnotliwemu życiu. Prawo pełni między nimi funkcję pośredniczącą. Za pomocą nakazów, zakazów i instytucji ma wpływać na postępowanie obywateli, wyrabiać właściwe nawyki oraz chronić porządek wspólnoty. Nie jest wobec tego wyłącznie narzędziem przymusu ani neutralnym technicznie zbiorem przepisów.
Nie oznacza to jednak, że Arystoteles stworzył jednolitą teorię prawa naturalnego w takim znaczeniu, jakie pojęcie to uzyskało w filozofii stoickiej, średniowiecznej czy nowożytnej. W piątej księdze „Etyki nikomachejskiej” odróżnia on sprawiedliwość naturalną od sprawiedliwości ustanowionej. To, co naturalnie sprawiedliwe, posiada znaczenie niezależne od konkretnego aktu prawodawcy, natomiast to, co stanowione, wynika z przyjętych rozstrzygnięć i może różnić się pomiędzy wspólnotami. Jednocześnie Arystoteles zauważa, że w świecie ludzkich spraw nawet zasady naturalnej sprawiedliwości mogą ujawniać się w zmiennych warunkach. Jego stanowiska nie można zatem utożsamiać z przekonaniem o istnieniu kompletnego, niezmiennego kodeksu prawa natury.
Centralnym pojęciem arystotelesowskiej filozofii prawnej jest sprawiedliwość. Arystoteles przedstawia ją zarówno jako cnotę ogólną, jak i cnotę szczegółową. Sprawiedliwość w znaczeniu ogólnym wiąże się z przestrzeganiem prawa i postępowaniem służącym wspólnocie. W tym ujęciu obejmuje ona całokształt cnót odnoszących się do innych ludzi. Człowiek sprawiedliwy nie tylko powstrzymuje się od wyrządzania krzywdy, ale działa z uwzględnieniem dobra pozostałych członków wspólnoty.
Sprawiedliwość szczegółowa dotyczy natomiast podziału dóbr i korygowania nierówności powstających w relacjach pomiędzy ludźmi. Dzieli się ona na sprawiedliwość rozdzielczą oraz sprawiedliwość wyrównawczą, nazywaną również naprawczą lub korygującą. Sprawiedliwość rozdzielcza znajduje zastosowanie przy podziale urzędów, zaszczytów, dóbr i innych korzyści należących do wspólnoty. Opiera się na proporcjonalności, a nie na prostym przyznawaniu wszystkim takich samych udziałów. Trudność polega jednak na ustaleniu właściwego kryterium zasługi, ponieważ zwolennicy demokracji, oligarchii i arystokracji odmiennie rozumieją podstawę sprawiedliwego podziału.
Sprawiedliwość wyrównawcza znajduje zastosowanie w stosunkach pomiędzy jednostkami. Jej zadaniem jest przywrócenie równowagi naruszonej wskutek szkody, bezprawnego przysporzenia lub niewłaściwego wykonania zobowiązania. W tym przypadku sędzia powinien dążyć do usunięcia powstałej nierówności, odejmując korzyść stronie, która uzyskała zbyt wiele, i wyrównując stratę strony pokrzywdzonej. Rozróżnienie sprawiedliwości rozdzielczej i wyrównawczej wywarło istotny wpływ na późniejsze rozważania dotyczące podziału dóbr publicznych, odpowiedzialności, naprawienia szkody oraz wymiany.
Ważnym uzupełnieniem koncepcji sprawiedliwości jest słuszność, określana greckim terminem *epieikeia*. Arystoteles dostrzega, że prawo stanowione ma charakter ogólny, podczas gdy sytuacje występujące w życiu społecznym są zróżnicowane i nie zawsze mogą zostać przewidziane przez prawodawcę. Dosłowne zastosowanie przepisu może zatem w szczególnym przypadku prowadzić do rezultatu sprzecznego z celem prawa. Słuszność nie stanowi odrzucenia prawa, lecz korektę jego nadmiernej ogólności. Pozwala rozstrzygnąć konkretną sprawę tak, jak uczyniłby to rozsądny prawodawca, gdyby mógł przewidzieć jej szczególne okoliczności. Koncepcja ta pozostaje jednym z najważniejszych elementów dziedzictwa Arystotelesa w filozofii prawa.
Prawo powinno być powiązane z rozumem oraz dobrem wspólnym. Arystoteles opowiada się zasadniczo za rządami prawa, ponieważ norma ogólna jest mniej podatna na namiętności i partykularne interesy niż decyzja konkretnego człowieka. Nie oznacza to, że każde obowiązujące prawo jest sprawiedliwe. Jakość ustaw zależy od ustroju, celów prawodawcy oraz tego, czy służą one całej wspólnocie. W ustroju zwyrodniałym prawo może utrwalać interes grupy sprawującej władzę. Relacja pomiędzy prawem a sprawiedliwością nie ma więc charakteru automatycznego.
W „Polityce” Arystoteles dokonuje klasyfikacji ustrojów według liczby rządzących i celu sprawowania władzy. Prawidłowymi formami są monarchia, arystokracja oraz politeja, ponieważ mają zmierzać do dobra wspólnego. Ich odpowiednikami zwyrodniałymi są tyrania, oligarchia i demokracja. Pojęcie demokracji używane przez Arystotelesa nie jest jednak tożsame ze współczesną demokracją konstytucyjną. Oznacza rządy ubogiej większości prowadzone we własnym interesie. Z tego względu klasyfikacja filozofa powinna być interpretowana w realiach greckiej polis, a nie bezpośrednio przenoszona na współczesne państwa.
Arystoteles nie tworzy prostej hierarchii ustrojów obowiązującej niezależnie od warunków społecznych. Obok pytania o ustrój teoretycznie najlepszy interesuje go ustrój możliwy do zastosowania w danej wspólnocie. Szczególną rolę przypisuje politei, będącej ustrojem mieszanym, łączącym elementy demokracji i oligarchii. Jej stabilności sprzyja silna warstwa średnia, ograniczająca konflikt pomiędzy najbogatszymi i najuboższymi. Analiza ta pokazuje realistyczny wymiar jego filozofii politycznej: dobre instytucje muszą odpowiadać strukturze społecznej, zwyczajom i rzeczywistym możliwościom obywateli.
Arystotelesowska wizja wspólnoty posiada jednocześnie ograniczenia wynikające z warunków historycznych starożytnej Grecji. Pełne uczestnictwo polityczne przysługiwało jedynie części wolnych mężczyzn, natomiast kobiety, niewolnicy, cudzoziemcy i osoby wykonujące określone zajęcia nie posiadały równych praw obywatelskich. Szczególnie kontrowersyjna jest koncepcja niewolnictwa naturalnego, za pomocą której filozof próbował uzasadniać podporządkowanie części ludzi. Krytyczna analiza jego poglądów nie może pomijać tej sprzeczności pomiędzy rozwiniętą teorią sprawiedliwości a wykluczającym charakterem opisywanej wspólnoty politycznej.
Myśl Arystotelesa wywarła znaczący wpływ na rozwój filozofii średniowiecznej, przede wszystkim za pośrednictwem komentatorów arabskich i łacińskich oraz twórczości Tomasza z Akwinu. Arystotelesowskie pojęcia celu, dobra wspólnego, cnoty, sprawiedliwości i słuszności zostały włączone do chrześcijańskiej filozofii prawa, choć podlegały istotnym przekształceniom. W czasach nowożytnych jego filozofia oddziaływała na republikańskie koncepcje obywatelstwa, teorię ustroju mieszanego oraz rozważania dotyczące roli klasy średniej.
We współczesnej filozofii prawa znaczenie Arystotelesa widoczne jest w dyskusjach dotyczących sprawiedliwości dystrybutywnej i naprawczej, dobra wspólnego, roli cnót w prawie oraz znaczenia słuszności w orzekaniu. Nie należy jednak twierdzić, że współczesne systemy prawne bezpośrednio realizują jego koncepcje. Trafniejsze jest wskazywanie podobieństw pojęciowych, historycznych inspiracji i sposobów reinterpretowania jego idei. Współczesne państwo konstytucyjne opiera się bowiem na zasadach powszechnej podmiotowości prawnej, praw człowieka i równości, których Arystoteles nie formułował w dzisiejszym znaczeniu.
Przedmiotem niniejszej pracy są filozoficzno-prawne poglądy Arystotelesa, w szczególności jego koncepcje prawa, sprawiedliwości, słuszności, państwa i ustroju. Głównym celem pracy jest odtworzenie wewnętrznych zależności pomiędzy tymi pojęciami oraz określenie ich znaczenia dla późniejszej filozofii prawa. Celem dodatkowym jest ocena, które elementy jego myśli zachowują wartość poznawczą we współczesnych debatach, a które wymagają odrzucenia lub reinterpretacji.
Główny problem badawczy można wyrazić pytaniem: w jaki sposób Arystoteles uzasadnia związek pomiędzy prawem, sprawiedliwością i dobrem wspólnym oraz jakie znaczenie związek ten posiada dla oceny ustroju politycznego? Pytania szczegółowe dotyczą relacji prawa i moralności, podziału sprawiedliwości, funkcji słuszności, kryteriów klasyfikowania ustrojów oraz późniejszej recepcji arystotelesowskich pojęć.
W pracy przyjęto hipotezę, że filozofia prawna Arystotelesa opiera się na funkcjonalnym powiązaniu prawa z etycznym celem wspólnoty politycznej. Prawo jest uzasadnione wtedy, gdy służy dobru wspólnemu i tworzy warunki sprzyjające cnotliwemu życiu obywateli. Drugą hipotezą jest założenie, że trwałość wpływu Arystotelesa wynika nie z gotowych rozwiązań ustrojowych, lecz z zaproponowanych przez niego kategorii analitycznych, takich jak sprawiedliwość rozdzielcza, sprawiedliwość wyrównawcza, słuszność i dobro wspólne.
Podstawę źródłową pracy stanowić będą przede wszystkim „Etyka nikomachejska”, „Polityka”, „Retoryka” oraz „Ustrój polityczny Aten”. Zastosowane zostaną metoda historyczno-filozoficzna, analiza tekstu źródłowego, metoda hermeneutyczna oraz elementy analizy porównawczej. Konieczne będzie rozróżnienie pierwotnego znaczenia greckich pojęć od ich późniejszych interpretacji oraz unikanie przypisywania Arystotelesowi współczesnych kategorii prawnych, których nie mógł znać.
Praca składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym przedstawione zostaną filozoficzne i historyczne podstawy myśli Arystotelesa. Drugi rozdział będzie poświęcony prawu, sprawiedliwości oraz słuszności. W rozdziale trzecim przeanalizowane zostaną koncepcja polis, funkcje prawa oraz klasyfikacja ustrojów. Ostatni rozdział obejmie recepcję filozofii Arystotelesa od średniowiecza do współczesności i ocenę jej aktualności.
Podjęcie przedstawionego tematu pozwala ukazać, że problemy analizowane przez Arystotelesa pozostają obecne we współczesnej filozofii prawa. Pytania o związek prawa z moralnością, kryteria sprawiedliwego podziału, granice dosłownego stosowania przepisów i znaczenie dobra wspólnego nadal stanowią przedmiot sporów. Aktualność filozofii Arystotelesa nie polega zatem na możliwości bezpośredniego zastosowania jego modelu państwa, lecz na wartości pojęć i pytań, za pomocą których można analizować również współczesne instytucje prawne.
W planie zalecane są trzy zmiany:
– rozdział II należy uzupełnić o **sprawiedliwość ogólną i szczegółową** oraz osobny punkt poświęcony **słuszności (*epieikeia*)**;
– punkt 3.3 lepiej nazwać **„Klasyfikacja ustrojów i kryteria ich oceny”**, ponieważ Arystoteles nie tworzy jednej prostej hierarchii;
– punkt 4.2 warto zmienić na **„Recepcja koncepcji Arystotelesa we współczesnej filozofii prawa”**, gdyż twierdzenie o ich bezpośrednim występowaniu w nowoczesnych systemach prawnych byłoby zbyt daleko idące.